Faxi - 01.04.1991, Blaðsíða 9

Þættir af
Suðurnesjum
ÁGÚST GUÐMUNDSSON - ENDURMINNINGAR
III. Um býli og bændur á
Vatnsleysustrónd á
árunum 1870—1900
Það er oröið svo langt síðan ég
var lítill drengur og man fyrst eftir
mér, að atvinnuvegir og ýmsir stað-
hættir eru mjög svo breyttir frá því,
sem þá var, og þeir menn, sem stóðu
þá á bezta skeiði ævi sinnar, eru nú
allir horfnir af sjónarsviðinu. Aðeins
tvær konur, sem giftust um 1880,
eru lifandi af þeim hjónum, sem þá
voru hér í sveit. Sýnir þetta, hvað
stutt er stund að líða, sem stefnir að
sama takmarki.
Þess vegna langar mig til að rifja
upp ofurlítið um helzta atvinnuveg-
inn og geta þeirra manna, sem skör-
uðu mest fram úr í framkvæmdum
og dugnaði á timabilinu frá 1870 til
1894, en 1895 hertóku enskir togar-
ar fiskimiðin hér við sunnanverðan
Faxaflóa. Vatnsleysustrandarhrepp-
ur náði frá Hvassahrauni út á Vatns-
nes við Keflavík. Er sú leið nálægt
28 kílómetrum, og byggðin öll með
sjó fram. En í kringum 1885 var
hreppnum skipt, og síðan nær hann
frá Hvassahrauni að Vogastapa, og
urðu þá Njarövíkurnar og Vatnsnes
hreppur fyrir sig. Síðan hafa þar
orðiö stórar breytingar. Aður en
hreppunum var skipt, voru aðeins
tveir hreppstjórar, sem stjórnuðu
þessari mannmörgu byggð, sem hér
var þá, því að hreppsnefndir komu
ekki til sögunnar fyrr en á milli 1870
og 1880. — í Njarðvíkunum var Ás-
björn í Njarðvík hreppstjóri, en á
Vatnsleysuströnd Guðmundur Ivars-
son. —
Innst undir Vogastapa stóðu þrjú
býli. Þau hétu Brekka Stapabúð og
Hólmi. — Bærinn, og síðar húsið á
Brekku, stóö utan í líðandi halla,
túnið náði neöan frá stórstraums
fræðarmáli og upp undir grjóteggj-
arnar í Stapanum. Skammt utar stóð
Stapabúð í litlum halla. Túnið þar
var stærra en á Brekku.. Upp undan
bænum eru grjóteggjar í Stapanum,
sem aldrei hafa þó orðið að tjóni.
Stutt fyrir utan standa Kerlingabúð-
ir. Áður fyrr átti að hafa veriö þar út-
ræði. Þar endar þessi undirlendis-
ræma, og tekur þar við nef út í sjó-
inn, sem heitir Skollanef. — Hólm-
inn sjálfur er beint niður af túninu á
Brekku og var áður grasgróin klöpp,
en er nú að mestu uppblásinn. Vest-
an undir Hólmanum er stór og góð
lending í sandmalarviki. En austan
við Hólmann er önnur lending, sem
lítið var notuð, en er þó mjög góð.
Þar lágu dekkbátar yfir veturinn og
oft síðan vélbátar á þurru. — Er það
kallað Brekkulón. — Á Hólmanum
stóðu tvö stór timburhús fyrir sjó-
mennina, sem þar lágu árlega við á
vetrarvertíðinni. Svo stóðu þar
mörg grjótbyrgi, sem þeir söltuðu
fiskinn í. Þá voru árlega geymdar í
þessum búsurn 2000 tunnur af salti,
sem var notað þar og inni í Vogum
og á Vatnsleysuströnd. — Átján skip
lágu vanalega við á Hólmanum á
Vetrarvertíðinni og svo ein fleyta frá
Stapabúð og önnur frá Brekku. Svo
var þar bóndi, sem sá um alla salt-
mælingu, og bafði hann útgerð.
Þetta salt kom á Vogavík á sumrin.
Allur fiskurinn, sem árlega var afl-
aður þarna, var fullverkaður þar og
lagður inn á Hólmanum, og voru þá
greiddar 3 krónur fyrir að fullverka
saltfisksskippundið og koma því í
búsin á Hólmanum. — Þessi hús átti
grósséraverzlun í Reykjavík, en
verzlunarstjórinn hét Jón Simsen.
Hann var bróðir Kristjáns Simsen,
sem var verzlunarstjóri í Hafnarfiröi
fyrir sömu stórverzlunina, sem í
daglegu tali var kölluð grósséra-
verzlunin. Frá þessum verzlunum
komu stórar skonnortur á Vogavík í
ágústmánuði og sóttu fiskinn hing-
að, bæði úr þessum ,,anleggs-hús-
um“ og svo til bænda. Sömuleiðis
komu þessi skip árlega með salt í
húsin, og alla umsjón á þessu hafði
saltmælingamaðurinn frá ári til árs,
bver sem hann var. —
Á hverju flóði flæðir sjórinn yfir
sandana frá Hólmanum og inn að
Reiðskarði. Þó má ganga utan í
Stapanum fyrir ofan flæðarmálið
eftir grjóturð inn í reiðskarð; en á
hverri fjöru eru sandar þessir þurrir.
Frá bæjum þessum er stuttur spölur
inn í reiðskarð. Ber það nafn af því;
að um það lá þjóðvegurinn upp á
Stapann. Var hann ruddur götuslóði
á snið í grjót- og sandmöl, svo bratt-
ur, að nokkurn spöl gengu flestir,
sem þar fóru um. Nú er þessi vegur
ekki farinn, en lengra á snið upp að
Stapanum er lagður bílfær þjóðveg-
ur. Fyrir ofan bæinn á Brekku má
ganga upp á Stapann. Er það kallað
Brekkuskarð. Sömuleiðis má ganga
upp á Stapann fyrir utan Kerlinga-
búðir. Er það kallað Rauðistígur, og
er hann æði brattur. — Á þessum
þremur bæjum sézt ekki sól í 18 vik-
ur. Þó munu þeir, sem lengi voru á
þessum bæjum, minnast þeirra með
tilfinningu, því að víst var um það,
að einmitt þarna var gott að lifa. Þar
var bezta og skenuntilegasta útræð-
ið á öllu landinu, undir Vogastapa.
— Þar er stutt að róa og mjög gott
fjárpláss, svo að varla tekur fyrir
haga. Uppi á Stapanum er bæði
lyng og gras.
Ég segi, að á Hólmanum og í Vog-
unum hafi verið bezta og skennnti-
legasta útræðið á landinu, og er það
vissulega ekki of sagt, því að árlega
gekk jjorskurinn undir Vogastapa
fyrst í apríl og var þar fram í maí, þó
mest í apríl, á hrygningartímanum.
Gekk hann þá alla leið inn undir
lendinguna á Hólmanum, undir
Grímshól og Mölvík og á allt Hól-
hraunið og upp undir Stapann og
Vogabrúnir. Á öllu þessu svæði var
oft svo mikill fiskur í þroskanet, að
daglega var þangað sótt fullfermi,
og sum skip tvær til þrjár hleðslur á
dag, bæði í net og á færi, og var
hvergi jafn stór fiskur sem þarna
undir Stapanum, á Vogabrúnum og
um allt Vogahraun. Þarna þótti
þorskinum gott að hrygna í straum-
leysinu og kyrrðinni, þar gat hann
verið öruggur með klak sitt í mátu-
legum sjávarhita, þar sem sólarljós-
ið vermdi til botns, því að þarna er
frá 8—22 faðma dýpi.
Það verður tæplega sagt um of af
þeirri fiskimergð, sem gekk sum ár
undir Vogastapa, enda var hann áð-
ur fyrr kallaður gullkista lslands, og
bar það nafn með rentu, því að
þangað sóttu sjómenn fisk, víða að,
til dæmis þessi 18 skip, sem lágu við
á Hólmanum. Þau voru úr Kjós,
Kjalarnesi, Reykjavík og Seltjarnar-
nesi. Einnig lágu skip árlega við á
Kristjánstanga. Þar var salthús, sem
er skammt frá Hólmanum, á milli
Voga og Hólmans. Þar lá hann lengi
við hann Olafur í Bygggarði á Sel-
tjarnarnesi, merkur sjómaður. í Eyr-
arkoti í Vogum lágu árlega við fjög-
ur skip og fjögur skip í Klapparholti,
tólf á Béringstanga, fjögur í Hala-
koti og eitt í Naustakoti, eitt í Aust-
urkoti, eitt í Suðurkoti og víðar. —
Öll voru þessi viðleguskip með 6—7
menn hvert, og flest af Kjalarnesi og
úr Kjós. — Auk þessara skipa voru
öll heimaskipin, sem voru vitanlega
aðalútgerðin. Til dæmis 4—5 skip
hjá Jóni Vogir, 4—6 hjá Agli Hall-
grímssyni, 3—5 hjá Nikulási í Norð-
urkoti, og svo frá öllum heimilum
einhver fleyta. í Brunnastaðahverfi
gengu um 40 skip og bátar, og af
þeim gengu árlega 5—7 frá Guð-
mundi ívarssyni. Allt voru það 6
manna för, nema skip hans, sem
hann reri á sjálfur. Á því voru 11
menn. Er því sízt oftalið, að úr
Framhald á bls. 102
FAXI 77