Faxi - 01.09.1991, Blaðsíða 7

Bæir og þurrabúðir á 18.
öld - lýsingar húsa 1740
Jarðeignir á Suðumesjum eydd-
ust mjög er aldir liðu. Olli því
geysilegt landbrot og foksandur
sem bitnaði jafnt á býlum ríkra sem
fátækra. Þess ber þó að geta að á
sama tíma, frá 1300-1600, hækk-
uðu jarðimar í verði vegna þess að
gildi fiskveiða óx í hlutfalli við
landbúnaðinn. Ríkismenn sóttust
því eftir að koma ár sinni fyrir borð
þar syðra.
í byijun 18. aldar átti konungur
flestar jarðir frá Kirkjuvogi að
Garðskaga og þaðan inn Vatns-
leysuströnd allt að Sundum við
Kollafjörð.0’ Þar sem jarðir þessar
urðu mjög illa úti vegna eyðingar
kvaddi amtmaður til 4 bændur á
Miðnesi til að skoða þar 5 jarðir.
Það var 1735. En ítarlegust var
skoðunin 1740. Þá skoðuðu 6
menn 25 jarðir frá Stafnesi að
Skaga og þaðan inn í Keflavík.
Gallinn á þessum úttektum er þó
sá, að hjáleigum var að mestu
sleppt, en stærri jarðir og höfuðból
komust á blöð skoðunarmanna.
Alls staðar byrjuðu skoðunar-
menn lýsingar sínar í bæjardymm.
Á flestum bæjum var skálinn þar
fyrir innan, þá búr og eldhús, en
baðstofan aftasta húsið að baki hin-
um. Þessi húsaskipan var á öllum
bæjum sem skoðaðir vom, nema á
Meiðastöðum í Garði. Þar var eng-
inn skáli. Þar hafði um vorið 1740
verið reist nýtísku baðstofa sem var
næst bæjardyram. Á Stafnesi virð-
ist baðstofan hafa verið á svipuðum
stað.
Á þessum tíma var venja að gefa
upp lengdir húsa í stafgólfum, þ.e.
lengd á milli sperra eða bita, sem
jafnvel gat verið ein rúmlengd í
baðstofu. Svo einfalt var þetta
byggingarlag í raun. Þetta bil var
mælt í álnum og var hvert stafgólf
2-3 álnir, oftast 3 eða örlítið
minna.<2)
Á mörgum bæjum vom bæjardyr
ekki nema eitt stafgólf að lengd, en
tvö til þrjú á sumum og fjögur á
stærsta bænum. Skálar vom 3 eða 4
stafgólfa (8-10 álna langir) nema á
Másbúðum á Miðnesi. Þar var skál-
inn 9 stafgólf og var trúlega ætlað-
ur sjómönnum. Skálinn á Kirkju-
bóli virðist hafa verið að baki
tveimur stofum er næstar vom tald-
ar bæjardymm. Á stöku bæ var og
ein stofa. En bærinn á Kirkjubóli
var þó bæði stærri og frágangur og
efniviður í húsum þar mun betri en
á öllum hinum bæjunum. Þar vom
t.d. báðar stofur þiljaðar innan, 3
stafgólf hvor og með gluggum,
sem vom á mjög fáum bæjum. í
fremri stofu var gluggi á hlið með
karmi, en tveir á innri stofunni. Þar
var líka háborð með sæti og pflár-
um. Enn fremur bekkir eins og hjá
heldri mönnum. Á Kirkjubóli bjó
þá Kort Jónsson lögréttumaður.<3>
En skjótt bregður sól sumri.
Árið 1837 var bærinn á
Kirkjubóli færður af heimajörðinni
á eina hjáleiguna. Svo mikið var
landbrotið að þessi höfuðjörð Suð-
umesja var að engu orðin.<4)
Árið 1740 vom stofur og bað-
stofur yfirleitt óþiljaðar að innan að
nokkm eða öllu leyti. Raftar en
ekki súð var á þekjum. Þó var á
nokkmm bæjum svokallað milliþil
og á fáeinum bæjum alþiljaður endi
í baðstofu.
Að Kirkjubáli frátöldu vom best
húsakynni á Stóra-Hólmi í Leiru og
á Bæjarskeijum á Miðnesi. Á síðari
bænum var þiljuð stofa með glugga
og tvær baðstofur.l5)
Eggert og Bjarni lýsa
þurrabúð
Árið 1755 ferðuðust Eggert Ól-
afsson og Bjami Pálsson um Gull-
bringu-sýslu. Samkvæmt frásögn
þeirra vom húsakynni við sjávar-
síðuna yfirleitt „léíegri en í meðal-
lagi“, en „lang lé-legust og sóða-
Iegust“ vom húsakynnin í ver-
stöðvunum sunnan- og suð-vestan-
lands, þ.á m. á Suðumesjum.<6)
Meðal annars kvarta þeir Eggert
og Bjami undan ólykt sem hafi ver-
ið í þessum húsum, „einkum á ver-
tíðinni...“. Eiga þeir félagar greini-
lega við fiskilykt sem gjaman fylg-
ir sjósókn og fiskvinnslu. Hér, og
að ofan, birtast m.a. hleypidómar
og andúð þeira Eggerts og Bjama
gagnvart sjávarbændum. Viðhorf
sem vom aldagömul og komu víða
fram í hinu foma bændasamfélagi.
í verstöðvunum vom víða
verbúðir þar sem menn bjuggu á
vetrarvertíðum, en á öðmm árstím-
um stóðu búðimar auðar. Verbúð-
imar vora oft í eign stórbænda er
bjuggu á höfuðbóli þaðan sem út-
ræði var stundað. Ennfremur
fylgdu heimajörðunum oft kot eða
hjáleigur. Ef hjáleigumar höfðu
ekki grasnyt vom þær kallaðr þurr-
abúðir. Þær vom vfða á Suðumesj-
um. íbúar þeirra lifðu af afla er
fékkst úr sjó. Ennfremur mikið á
innfluttum vömm sem þeir fengu í
skiptum fyrir fisk. Einnig á
landbúnaðarafurðum er guldust
með fiskmeti.
Þeir Eggert og Bjami geta þess
að þurrabúðir á Snæfellsnesi og á
Suðumesjum hafi stundum verið 5
húsa. Göng í miðju en ívemhús út
frá þeim til beggja handa. Næst
«Fjölbrautaskóli
Suðurnesja
Vorönn 1992
Umsóknir um skólavist á vorönn
1992, þurfa aö hafa borist fyrir
1. nóvember n.k.
Ekki er tryggt að allir
umsækjendur fái skólavist.
Skólameistari
Verklýðs-
og sjómannafélag
Keflavíkur
og nágrennis
Skrifstofur félagsins eru að Hafnargötu 80
Síminn er 15777.
Opið mánudaga til fimmtudaga kl. 9—17.
Föstudaga kl. 9—3.
FAXI 143