Faxi - 01.09.1991, Blaðsíða 9

Verslunarhús DUUS f.v. talin: Gamla Duusbúð, reist 1871. fyrsta portbyggða húsið í Keflavtk. I miðju er gamla Duushús-
ið, heimili kaupmanna frá um 1767-1881. Líklega eitt fyrsta timburhús til íbúðar í Keflavík. reist um 1767. Húsið var rifið
sumarið 1965. Hægra megin sér á gaflinn á Brugghúsinu. Lengst til hægri er Bryggjuhúsið, reist 1877. Fyrsta tvflyfta húsið
í Keflavík. Þessi húsasamstæða er afar merkileg og sýnir þverskurð af húsagerð í Keflavík í rúma öld. Ljósmyndari óþekktur.
dyrum voru skálar karlmanna og
sjómanna, þá búr og eldhús. Innst
og aftast var baðstofan. Hér er trúl-
ega átt við þurrabúðir efnabetri
manna en stærð búðanna fór að
sögn eftir fátækt íbúanna.<7)
Lýsing Skúla fógeta á
betri býlum
Á betri býlum í Gullbringusýslu
voru bæjarhús oft 5 að tölu að sögn
Skúla Magnússonar landfógeta.<8)
Göng voru í miðju á þeim bæj-
um, líkt og í þurrabúðum, en til
beggja handa voru stofa og skáli,
búr og eldhús, aftast var baðstofa.
Stundum var gler í gluggum en oft-
ast líknarbelgir. Gler tíðkaðist ein-
ungis hjá mjög efnuðum bændum.
Baðstofan var aftasta húsið svo þar
héldist hiti, en göngin löng. Ofnar
voru óþekktir. Hér er verið að lýsa
eins konar gangabæ, forvera
burstabæja, eins og þeir tíðkuðust
síðar á 19. öld.
Bæir og timburhús á 19.
öld
Árið 1880 skrifaði hinn aldur-
hnigni sveitarhöfðingi, Sigurður B.
Sívertsen, þegar hann rifjar upp
hvemig híbýli manna voru 1830 er
hann kom sem ungur prestur til
Suðumesja:
„Húsakynni voru hörmuleg og
engin herbergi í þeim er inn í
væri bjóðandi. Allt torfbæir með
löngum göngum og mjóum, eins
og nú aumustu kotum. (Þ.e. árið
1880.) Óþrifnaður átti sér víða
stað og var eigi hægt annað, eins
og átti sér stað í moldarkofum
þessum. Voru forir þá víða fyrir
utan bæjardyr hvar hellt var í
skólpi og mykju undan kúm.
einnig slori úr fiski. í bæjardyr-
um var flórlagt gólf með hellum
sem lagðar vom yfir forarræsi,
sem lágu út í forina. Skinnklæði
og færi vora látin hanga í bæjar-
dyram. Aðeins á Stafnesi var
hreinlegur bær.
Ekkert sást þá timburhús
hjá bændum.“.l9)
Grindavík
I Grindavík virtust ekki komin
timburhús á helstu jarðimar 1840-
41 nema á Hrauni. Þar hafði Jón
Jónsson hreppstjóri og eigandi
hálfrar jarðarinnar „uppbyggt í
seinni tíð þrjú stjór og reisuleg
timburhús“.<,0)Rekaviður var mest
notaður til húsagerðar en einnig
borðviður úr kaupstað.<M)
Hafnir
Þar virðastg ekki komin timb-
urhús 1839 þegar sr. Sigurður B.
Sívertsen ritaði lýsingu Útskála-
prestakalls.<12) Á höfuðbólinu
Kirkjuvogi var þríbýli: Austur-,
Mið- og Vesturbær. Sá austasti var
næstur kirkjunni. Þar höfðu búið
ríkir landsetar. Þama var „reisuleg-
ur og vel húsaður bær“, segir sr.
Sigurður. Fyrram bjó þar Guðni
Sigurðsson, (1714-80) sýslumaður
og settur landfógeti 1749.
Árið 1859 kom Finnur Jónsson,
fræðimaður, í Hafnimar í fyrsta
sinn, þá 17 ára. Þóttu honum hús
þar reisuleg og einhver þau bestu er
hann þekkti í sveitum hér á landi.
Vilhjálmur Kr. Hákonarson (1812-
1869) bjó þá í „stóru og vönduðu
tvílyftu timburhúsi, og annað
minna timburhús var þar, sem var
geymsluhús hans, enda var fjáður
vel...“.<1')En Vilhjálmur bjó í Aust-
urbænum í Kirkjuvogi.
Ekki verður sagt hvenær
Vilhjálmur reisti þetta stóra timb-
urhús, en hann hóf sjálfur búskap
þama 1841 .<14) Ekki er fjarri lagi að
áætla að hann hafi reist húsið á ár-
unum 1845-55.<15) Ketill Jónsson
(1793-1869) flutti suður í Hafnir
um 1829 og bjó lengst af í Kotvogi
í „stóram torf- eða gijótbæ, en á
hlaðinu var snoturt timburhús með
málaðri stofu, voru í henni sum
húsgögn dýrmæt..“.<16)
Gunnar Halldórsson (1824-76)
hreppstjóri hóf búskap í Kirkjuvogi
1848. Hann reisti „stórt tvíloftar
timburhús..." og bjó þar til dánar-
dægurs. í þessu húsi bjó Gunnar
1859.
Á Kalmanstjöm var þá hjá
Stefáni Sveinssyni (d. 1864)
„reisulegur torfbær og allstórt
timburhús við, með stofu laglegri í
öðram enda þess“.<17)
Rekatimbur til húsa
Eins og víðar á Suðumesjum
nýttu bændur í Höfnum rekavið til
húsa. Ráku t.d. oft stór tré á fjörar
Kalmanstjamar. Þótti sá reki „all-
arðsamur til húsabóta...“.<18)
Um nýár 1836 gerði ofsaveður á
Suðumesjum. Rak þá á Vala-
hnjúkamöl syðst við Reykjanestá,
svo mikið timbur að fáheyrt þótti.
Var talið að farmur þessi væri úr
þrímöstraðu skipi sem fórst suður
af lndinu. Ekki er þess getið í heim-
ildum að viðurinn hafi verið al-
mennt notaður til bygginga, en
mjög trúlegt er það.<19)
James Town strandar
Að morgni 26. júní 1881, rak á
land norðanvert við Osabotna, stórt
skip. Var það amerískt og hér Jam-
es Town. Skipsstrand þetta mark-
aði þáttaskil í sögu húsagerðar á
Suðumesjum og því er þess getið
hér. James Town var upphaflega
þriggja mastra, og allt úr timbri.
Lestar og þrjú þilför vora full af
alls lags viði. Heimildum ber ekki
saman um stærð skipsins. Ólafur
Ketilsson frá Kalmanstjöm í Höfn-
um, segir að skipið hafi verið 360
feta langt en 65 fet á breidd. (Gull-
foss yngri, sem kom 1951. var 355
fet stafna á milli, en 47 1/2 fet á
breidd.) Sigurður B. Sfvertsen seg-
ir aftur á móti að James Town hafi
verið 256 fet. en 54 fet á breidd
jafnvel nokkra breiðari.'70’ Talið
var að í skipinu væra alls um
100.000 plankar af öllum stærðum
og gerðum. Auk plankabúta og
borðviðar.
Björgun hófst strax og veður
leyfði. Þann 10. ágúst var mikið
selt á uppboði af timbri er á land
var komið. En 9. september gerði
SV-ofsaveður sem braut skipið og
bar timbrið um allar fjörur. Mest af
timbrinu kom í hiut Hafnamanna.
Þeir reistu úr því a.m.k. 9 hús. En
mikið timbur barst um allt Suð-
Vesturland. Þorvaldi Thoroddsen
fannst hús Hafnarmanna „mjög
vönduð", er hann var þar á ferð
1883.<2I)
Sama ár getur sr. Sigurður B. Sí-
vertsen þess í annál sínum, að mörg
hús væra í smíðum hjá bændum
um haustið. „Þeirra mest í Sand-
gerði hjá Sveinbimi bónda.“<22)
Miðnes
Árið 1859-60 bjó Ketill Ketils-
son (1823-1902) á Hvalsnesi. Þar
reisti hann „timburhús og stóra
steintóft við sjóinn fyrir sjávarafla,
sömuleiðis heim við bæinn stórt
fjós úr steini". Þá var á Stafnesi
„reisulegur torfbær nokkuð fom,
með timburhúsi".’231
Óvíst er að þetta hafi verið fyrstu
timburhúsin á Miðnesi, en ekki er
það ólíklegt. Ketill reisti síðar
steinkirkju á Hvalsnesi.124'
Eins og áður sagði reisti Svein-
bjöm Þórðarson (1817-93) veglegt
hús í Sandgerði 1883. Líklega af
timbrinu úr James Town. Þama
fékk Sveinbjöm efnivið fyrir lítinn
pening. en sjálfur var hann svo
auðugur að aðeins Hafnamenn
stóðu honum framar.<25) Sandgerð-
ishúsið stendur enn f dag.
Garðurinn
Ekki getur Sigurður B. Sívertsen
um timburhús á bæjum í Garði og
Leira í lýsingu Útskálaprestakalls
1839. Líklega hafa þau hvergi ver-
ið komin þá. Þó segir klerkur að að
Útskálum sé „all snotur timbur-
kirkja og vel húsaður bær“.l27)
En 1859 vora komin timburhús í
Garðinum „á stöku stað...“.<28)
Árið 1871 var reist í Gerðum
skólahús fyrir almenn samskot. Og
árið 1878 var húsið endurbyggt úr
grjóti með kalklími.
Líklega er skólahús þetta fyrsta
steinhús á Suðurnesjum.I29)
Athygli vakti 1873, þegar Einar
Sigurðsson, bóndi í Vörum, reisti
sér „rnjög vandað timburhús með
prýðilegum herbergjum, eins og
best mátti verða...“.
^ Þrátt fyrir hátt verð á timbri. <30)
Ámi Þorvaldsson (1824-1901) á
Meiðastöðum lengdi timburhús sitt
1874 og setti á það kvist „í gegn“.
Um svipað leyti létu margir bænd-
ur í Garðinum endumýja baðstofur
FAXI 145