Faxi - 01.09.1991, Blaðsíða 10

Sandgerði 1908. Heimahúsið gamia í baksýn tii vinstri.
sfnar og grafa kjallara undir þær.
Þrifnaður fór þá vaxandi.'31’
Þeir Ámi og Einar í Vörum voru
meðal ríkustu bænda á Suðumesj-
um. Hjá Áma vom t.d. 50 manns í
heimili á vertíðum.(32)
Árið 1879 reisti Einar í Vömm
„mikla og vandaða bekkbaðstofu
úr tilhöggnu gijóti lukt í kalk...“.
Var talið að kostnaðurinn hefði
numið nærri 2000 kr. Alls var talið
að Einar hafí lagt a.m.k. 7000 kr. í
byggingar í Vömm.<33)
Keflavík
Keflavík hafði sérstöðu, þar var
döns verslun og timburhús komin
þegar á 18. öld. Tómthúsfólk þar
bjó í litlum torfbæjum.,3J)
Árið 1839 vom í Keflavík fjögur
verslunarhús „og hefur Qölgað þar
timburhúsum á seinni ámm. Þau
eranú 16“.05)
Árið 1859 vom auk þriggja
verslana komin þar 5-6 lítil einlyft
timburhús, en þorri fólks bjó í bæj-
um.',6)
Árið 1871 byggði Skotfélagið í
Keflavík samkomuhús er kostaði
900 dali. Svendsen byggði
pakkhús. (Líklega svonefnt Mið-
pakkhús, sem nú er horfíð.) Hans
Duus byggði nýja sölubúð, er enn
stendur endurbyggð eftir bmna.
Húsið er sennilega fyrsta port-
byggða húsið í Keflavík.
Skammt frá reisti Duus tvílyft
pakkhús 1877. Kostaði það a.m.k.
16.000 kr. Stendur það enn og er
það fyrsta tvflyfta húsið í Kefla-
vík, að höfúndur þessarar ritgerðar
telur.<37) Alls var talið að H.P. Duus
hefði varið um 30.000 kr. fram til
ársins 1880 til húsabóta á lóð sinni
ÍKeflavík.<38)
Sumarið 1881 lét Fischer kaup-
maður reisa stórt tvflyft verslun-
arhús á lóð sinni. Talið eitt vandað-
asta timburhús sunnanlands á þeim
tíma. Kostaði það a.m.k. 20.000 rk.
Stendur húsið enn í dag. Árið 1888
reisti Knudtzon kaupmaður nýtt
einlyft verslunarhús á sinni lóð. Lét
hann þá rífa gamalt verslunarhús,
er líklega var reist snemma á 19.
öld og því komið til ára sinna. Seg-
ir í Suðumesjaannál að 1888 sé
íbúðarhús Duus kaupmanns eina
húsið í „fomum stfl“ sem eftir sé í
Keflavík. Það er: Með háu risi og
lágum veggjum. Um leið getur
hann þess að nú séu öll hús í Kefla-
vík „byggð í nýju formi eins og í
Reykjavík“.<39)
Ljóst er að mikið hefur verið
byggt í Keflavík á 8. og 9. tug sfð-
ustu aldar. Þijár aðalverslanir
þorpsins endumýjuðu húsakost
sinn að mestu leyti.
Vatnsleysuströnd
f sóknarlýsingu Njarðvíkur- og
Kálfatjamarsókna 1840 getur sr.
Pétur Jónsson á Kálfatjöm þess að
sléttun túna og hleðsla gijótgarða
hafi smám saman aukist í sóknun-
um, svo og byggingar timburhúsa.
Mest notuðu bændur innflutt timb-
ur til húsagerðar enda reki lítill á
Ströndinni.,40)
Munur ríkra og fátækra var mik-
ill þar syðra á 19. öld.<4i> Kristleifur
Þorsteinsson fullyrðir að allt fram á
sjöunda tug 19. aldar hafi þar ein-
göngu verið búið í torfbæjum.
Finnur frá Kjörseyri segir að 1859-
64 hafi timburhús í sveitum inn
með Faxaflóa verið tiltölulega
fá.(42j Ágúst Guðmundsson stað-
hæfir að fyrsta timburhúsið hafi
verið reist á Kálfatjöm, en getur
ekki hvenær. Faðir Ágústs, Guð-
mundur ívarsson, reisti á Neðri-
Brunnastöðum, timburhús 1865 og
annað ,jafnstórt“ 1869. Segir
Ágúst að þessi hús hafi verið næst í
röðinni á eftir húsinu á Kálfatjöm.
Kristleifur segir að eftir 1865 hafi
stöku bændur reist lítil og íburðar-
laus timburhús.(43)
Sumarið 1872 var reist skólahús
úr timbri á Brunnastöðum. Láms
Pálsson, hómópati, reisti nýbýlið
Hellur 1873. Varð það „Ioftbyggð-
ur bær úr gijóti og sementi...“.
Fyrsta húsið af því tagi á Strönd-
inni.,4J>
Þegar Kristleifur kom fyrst til
róðra á Vatnsleysuströnd 1879,
vom víða þurrabúðir, allar úr torfi
og grjóti, innan um stórbýlin. Mest
umsvif hafði Guðmundur Guð-
mundsson á Auðnum. Þar vom tvö
timburhús, enda tvfbýli.<45)
Um 1880 reisti Ari Egilsson frá
Minni-Vogum fyrsta steinhúsið á
Vatnsleysuströnd til íbúðar. Stóð
það á hraunklöpp rétt inn við
Vogabæina. Hét húsið Grænaborg.
Það brann 1882 og urðu af því
hörmuleg eftirmál sem ekki verða
rakin hér. Lfklega var þetta fyrsta
húsið úr steini sem búið var í á
Suðumesjum.
Lokaorð
Á 18. öld vom algengir svokall-
aðir gangabæir, forverar bursta-
bæja á 19. öld. Báðar þessar húsa-
gerðir tíðkuðust á Suðumesjum. Á
milli 1835-40 komu fyrstu timb-
urhúsin ef frá em talin timburhúsin
í Keflavík sem komin vora þegar á
18. öld. Um 1860-70 birtust fyrstu
steinbæimir. Á ámnum 1880-90
náðu húsbyggingar á Suðumesjum
hámarki, ekki síst eftir að James
Town strandaði við Osabotna
1881. Það skipsstrand markar
þáttaskil í sögu húsagerðar á Suð-
umesjum. Þaðan fékk almenningur
ódýrt timbur. Um þetta leyti end-
umýjuðu kaupmenn í Keflavík
húsakost sinn að mestu leyti. Farið
var að reisa tveggja hæða timb-
urhús. Á sama tíma var reist fyrsta
steinhúsið til íbúðar. Tvær vegleg-
ar steinkirkjur voru reistar.
Hér höfðu einstakir efnamenn
oftast forystu, einkum í Höfnum og
Garði. Virðist sem metnaður hafi
ríkt á milli þeirra um að byggja
sem veglegast.
Samið á Nýja-Garði
í okt. 1990
HEIMILDIR OG
TILVÍSANIR
1. Rauðskinna hin nýrri. Jón Thorarensen rit-
aði og tók saman 1971., 182-5
2. Alin-álnir voru mislangar á ýmsum tímum.
1) Nú venjulega döns alin: 62.7 cm.
2) Á 17.-18. öld. ísl. alin var 57 cm.
3) Ein alin: 47.7 cm og 55.6 cm.
3. Rauðskinna hin nýrri, 1, 186.
4. Sigurður B. Sívertsen: „Lýsing Útskála-
prestakalls 1839“. Sýslulýsingar og sóknalýs-
ingar. Landnám Ingólfs. Safn til sögu þess I.
Reykjavík 1937-39, 162.
5. Rauðskinna hin nýrri, I, 185-86.
6. Eggert Ólafsson: Ferðabók Eggerts Ólafs-
sonar og Bjarna Pálssonar. Reykjavík 1943,,
254-5
7. Sama heimild I, 223-5.
8. Skúli Magnússon: „Lýsing Gullbringu- og
Kjósarsýsluu. Landnám íngólfs. Safn til sögu
þess. I. Reykjavík 1935-36, 29-31.
9. Leturbreyting eftir liöfund greinarinnar.
Rauðskinna hin nýrri, 1, 112.
10. Geir Baclimann: „Lýsing Grindavík-
ursóknar 1840-41“ Sýslulýsingar og sókn-
alýsingar. Landnám Ingólfs. Safn til sögu þess
1. Reykjavík 1937-39, 140.
11. Sama heimild, 145.
12. Pr. í Landnámi Ingólfs. Safni til sögu þess
1,156-88. Lýsing Hafna á bls. 170-4.
13. Þjóðhœttir og œvisögur frá 19. öld. Minn-
isblöð Finns á Kjörseyri. Akureyri 1945, 139-
40.
14. Sama heimild, 143.
15. Vilhjálmttr reisti Kirkjuvogskirkju 1860.
Trúlega hefur hann reist hús nokkrum árum
fyrr. Sbr. Rauðskinnu hina nýrri, I, 167.
16. Þjóðliœttir og œvisögus frá 19. öld, 150-3.
17. Sama heimild, 147-9, 153-4.
18. Brandur Guðmundsson: „Lýsing á Höfn-
um.“ Sýslulýsingar og sóknalýsingar.
Landnám Ingólfs. Safn til sögu þess 1. Reykja-
vík 1937-39, 154.
19. Sigurður B. Sívertsen: „Suðurnesja-
annáll.“ Rauðskinna hin nýrri. Jón Thoraren-
sen ritaði og tók saman. I, 57. Landnám
Ingólfs I, 125.
20. Ólafur Ketilsson: „Silfiirfarmur á sjávar-
botni í Höfnum.“ Lesbók Morgunblaðsins 1.
nóv. 1936, 345-8 og 8. nóv. 1936, 353-4.
21. Þorvaldur Thoroddsen: Ferðabók. I. bindi.
2. útg., 165.
22. Rauðskinna hin nýrri, I, 142.
23. Þjóðhœttir og ævisögur frá 19. öld, bls.
144-45, 156.
24. Rauðskinna hin nýrri, I, 159.
25. Sama heimild. I, 108.
26. Sama heimild. I, 112.
27. Landnám lngólfs, I, 158.
28. Þjóðhœttir og œvisógur frá 19. öld, 341-2.
29. Rauðskinna hin nýrri, I, 76, 95.
30. Sama heimild, 1, 79.
31. Sama heimild, I, 83.
32. Sama lieimild, I, 98, 106.
33. Sama heimild, I, 101, 196.
34. Marta V. Jónsdóttir: „Dtius Kaupmaðttr.“
Faxijúní 1948.
35. Iutndnám Ingólfs, I, 157.
36. Þjóðhœttir og œvisögttr frá 19. öld, 341-2.
37. Rauðskinna hin nýrri, I, 75, 92.
38. Sama heimild, I, 104.
39. Sama heimild, I, 128, 171.
40. Pétur Jónsson: „Njarðvíkur- og Kálfa-
tjarnatsóknir 1840“ Sýslulýsingar og Sókn-
alýsingar. Landnám Ingólfs. Safn til sögtt þess
I. Reykjavík 1937-39, 191,195.
41. Þorvaldur Thoroddsen: Ferðabók. 1, 162.
Ágúst Giiðmundsson: „Þœttir af Suðiirnesj-
um.“ Amma. Ný útgáfa. (Án útg. árs), 319-20.
42. Þjóðhœtti og œvisógur frá 19. öld, 341-2.
43. Amma, 312. Rauðskinna hitt nýrri, , 100-
101.
44. Amma, bls. 334, 379.
45. Rauðskinna hin nýja , 101-103. Sama
heimild, I, 240-2.
46. Sama heimild, , 100-101. Sama heimild, I,
132.
146 FAXI