Organistablaðið - 02.06.1973, Blaðsíða 6

Organistablaðið - 02.06.1973, Blaðsíða 6
Seinni hluli MiSalda. Á Mið-Miðöldum og Síð-Miðöldum urðu mjög miklar breytingar á gerð orgelsins, reyndar flestar þær breytingar sem gerðu það að JfulLsköpuðu bljóðfæri svo stóru í sniðum að iþað hefur ihlotið heitið Drottning bljóðfæranna. Verður nú gerð grein fyrir belztu atriðum iþessarar þróunar. A) Á 14. öld kemur fram hið svonefnda „WeLlenbrett" en tilgang- urinn með því var að flytja hreyfingu nótunnar (tangentsins) til ihliðar. Með þessari uppfinningu var kominn grundvöllur fyrir þróun nótnalborðsins til 'þeirrar gerðar, sem við þekkjum nú. Framan alf var aðeins um neðri tangenita að ræða. Efri tangentarnir (sem oift eru nefndar evörtu nóturnar, 'þótt það sé villandi) komu fyrst til sögunnar seint á Miðöldum. Þessi þróun nótnaborðsins hélst í hendur við gerð orgelpípanna, sem var farið að gera misvíðar og með því lagður grundvöllur að útví'kkun tónskalans til Iþeirrar stærðar sem nú Iþekkist. Tónslauf- an sem fyrr var getið um, Ihvarf á Iþessu timabili með gerð nýrrar vindhlöðu, sem verður væntanlega gerð skil siðar. Um leið og tónslaufan bvarf, hvarf einnig það nótnaiborð, sem aðeins voru end- ar tónslaufanna, gerðir sem bandföng. Nú var á ný hægt að leika hraðgenga nótnaröð á orgel. B) Elztu leifar, sem til eru af pedal eru gotneskar, frá 14. öld. Saga pedalsins er þó eldri. Eftir því, sem næst verður komist hefur ihann þróazt á eftirfarandi hátt. Mjög snemma var farið að ihafa nokkrar djúpar Bordun-pípur í orgelum til Iþess að mynda langa liggjandi tóna, svokallaðan orgel- punkt. Á þessar pípur var ekki leikið með tangentum nótnaborðs- ins beldur var sérstakur útbúnaður vinstra megin við það, sem var itil 'þess gerður, að halda pípunum opnum svo ilengi sem orgelpunkt- urinn átti að bljóma. Síðan var farið að hafa þennan útbúnað undir nótna^borðinu og stjórna llnonum með 'fæti. iÞar rneð >var fyrsta sporið á sögu pedalsins ikomið. Annað epor þessarar Iþróunar var að festar voru snúrur í neðstu tangenta nótnaborðsins. I enda snúranna var gerð lykkja, sem hægt var að stiiga í og iþar með að balda viðkomandi nótu niðri með fæt- inum svo lengi sem orgelpunkturinn átti að haldast. Síðar voru smíðaðir sérstakir tangentar í gólfinu, sem festir voru við þessar 6 ORGANISTABLAÐIÐ

x

Organistablaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Organistablaðið
https://timarit.is/publication/787

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.