Austurland - 23.10.1973, Blaðsíða 1

iÁLGAGN ALÞÝÐUBANDALAGSIMS Á AUSTURLANDi
23. áxgangur. Neskaupstað, 23. október 1973. 42. tölublað.
Sérblað
Ausfur-
Skaftfellinga
I’egar lit.ið er yfir hina sósáal-
ísö?Li baráttu hér á Islandi síðustu
ár; dugi kemiur margt í ihugann. En
ek ci verðiur um það deilt, að til- j
kcma sósáalislkmr hugsjónar og !
banáttan fyrir framkvæmd hemnar
hefui- hatft svo gagngerð áhrif á
þj Sðlífið allt, að enfitt er að meta j
ti] f,uls. Þarf iþví engan að undra, ;
þ/ tt æði oft hatfi til átaka komið
o;; stundum all snarpra, enda ihef-
u ■ svo verið.
Segja má, að brautryðjenldlum
s Ssíalismans á landi hér megi a.
Ásmundur Sigurðsson
n. 1. skipta í tivo hópa. Annars
vegar eru hugsjónamennirnir og ^
skáldin, sem reistu merki ihans og I
börðust fyrir málstað hams í bók-
menntum bæði ljóðum og óbundnu
máli. Hluitur þeirra er seint of
metinn, þvi á 'honum byggist sú
vakning, sem var nauðsynleg und-
irstaða Ihins þáttarins, hinnar fag-
leigu og póli'tísiku barátbu fyrir auk
inni félagshyggju og bættum hlut !
þeii'ra, er hann báru skarðan frá |
borði á efnahagssviðiniu.
Sá hópurinn, er gerðist. brauit- '
ryðjandi iþessa þá.ttar, 'hafur meira
komið úr röðum vinnustéttanna
sjálfra, og í bans hlut kom að
móta hina faglegu baráttu og
gmmdvöll hennar, verklýðslhreytf-
inguna.
Fram á annan áratug þessarair
aldar var ísienzkt þjóðféíaig van- I
þróað. bæði efnalhagslega og stjórn I
málale.ga. Þilskipaútgerðin var '
fyrsta á.taikið til að skapa arð-
gæfari atvinnugrein en við fram
að því höfðum búið við. Þó var
það fyrs.t með 'komu togaranna,
sem að marki má fara að ræða
hér um stórativinmurekstur, er
fjkapa mundi stéttaskipt.ingu á
líkum grunni og löngu ihafði gerzt
annars staðar. Enda var hin vax-
andi verklýðshreyfing annans og
þrlðja áratugsins beint aifkvæmi
vaxandi stéttaskiptinigar.
Átökin sem urðu 1921, þegar í
fyrsta sinn var boðið út vopmaðri
hvítliðalögreglu, voru greinilegas.t
merki þess, að Iborgarastéttin var
arðin hrædd að marki.
Þó verður tfjórði áratugurinn
enn þá etftirminnilegri, því þá ber-
ast hingað istehk álhrif frá erlend-
um atburðum og átökum, sem
fléttast sa.man við baráttuna hér
heima.
I Bandaiíkjunium 'hótfst heims-
Ikreppan mikla 1929, og um skeið
virtist hún beiniínis ógna hagkerfi
hins kapitaliska heims. Andstæð-
urnar urðu Mka skaipari vegna
þess, að Sovétríkin voru að rísa á
Leigg sem höfuðvígi sósíalismans.
Valdataka nazismans í Þýzka-
lamii'i og fasismans á Spáni var
bæði beint og óbeint studd af öll-
um a.ftuiha.lds- og auðvaldsöflum
bæði í Vestur-Evrópu og Ameríku.
Þetla var aðferð kapítalismans til
að vei ja illa tfengna hagsmuini með
cólbeldi, ef með þvrfti.
Hér á Is'landi var stofnaður
Nac.SLTiflcikkur að þýzkri fyrir-
mynd ag v'issu allir, að ha.nn var
oi ':e: t annað en deild úr Sjálf-
slæðiisfloikknu.m. Það var sýnilegt,
að á þessum tíma bjó íslenzlk
borgarastétt sig undir Ihörð átök
og treysti á hina ailþjóðlegu auð-
valdssamábyrgð sér til stuðnimgs.
En jatfnframt þessu gerðist hér
önnur þróun. Hópur ungra ritihöf-
unida og menntamanna kvaddi sér
hljóðs á vettvangi vinstiri 'hreytfing
ar og só'síalisma. Þessi hreyfimg
satiti sér það mark að velkja þjóð-
ina til andstiöðu gegn hinni tfasist-
isku ihættu. Stofnuð voru ný rit-
höfundasamtök, þar sem hæsti bar
þá sni'llingana Halldór Laxness og
Jchanneis úr Kötlum. Jalfnframt
hófst bairáttan fyrir póliláslkri sam
fylkingu, sem bar árangur með
stctfnu.n Scsíalistaflokksins 1938.
Þiegar heildarsaga itímabilsi.ns verð
ur sikiáð isíðar, munu atburðir
þesisa áratugs að likindum feljast
Framh. á 6. síðu.
Ircppólitik tð fiprt masslíf
Árið 1897, þegar Ottó Túliníus
iflutti Papósverzlunina hingað til
Hornafjarðar og reisti fyrstu hús-
in hér, var lagður grundvöllur að
Hafnarkauptúni í Nesjahreppi.
Kauptúnið þróaðist hægt fyrstu ár
in, en þó fjölgaði íbúum þess
smát.t 'Og smátt og með tilkomu
austfirzlkra útgerðanmanna, sem
hófu hér útigerð á vetrarvertíð og
síðar heimabáita, sköpuðust hér
atvinnumcguleikar, sem drógu
fólik að kauptúniniu. En þó var það
ekki fyrr en að loknum kreppuár-
unum á fjórða áratugnum, að
stríðsgróðinn fór að segja til sín
hér eims oig annars staðar og kaup-
túnið var orðið það fjölmennt, að
menn fóru í alvöru að ræða þann
miciguleika að gera Haifna.rkauptún
að sérstöiku hreppsfélagi, en sam-
kvæmt lögum var það erfiðleikum
bundið nema því aðeins, að íbúa-
tala.n væri orðin 300 manns. Því
drógust framkvæmdir þessa máls
fram til ársins 1946, en þá var
Hafnarhreppur stafnaður, þannig
að Hafnarkauptún ásamt bænda-
býli.nu Hafnarnesi var aðskilið
Nesjaihreppi og myndaði það Hafn-
arihrepp. Aðalorsaki.r þess, að
Hafnarbúar óskuðu eftir, að kaup-
túnið yrði skilið tfrá Nesjahreppi,
munu Ihafa verið þær, að með
stækkun þorpsins kallaði það á
ýmis verkefni, sem tilhevrðu því
einu og því tialið eðlilegra, að
kauptúnið leysiti þau eitt sem sjálf
stæður aðili.
Stórálak þurfti að gera í hafn-
armálum. Vatnsveitu og holræsi
þurtfti að leggja um iþorpið og
vatnið varð að leiða um 8—9 km
veg. Rafcrku vant.aði, og ýmislegt
fleira mætti telja, sem koma þuitfti
í verk og má þá ekki gleyma gatna
gerðinni og siíðar kom að því, að
byrjað var að steypa aðalgötuna
og munum við sennilega hafa ver-
ið með þeim fyrstu, ef ekiki fyrstir
af aveitarfélögunum á Austurlaindi
að ráðast í slika tframkvæmd, þó
í smáum stíl væri.
| En það sem miest hefur hiáð
| ckk.ur ei:ns og að sjálfsögðu tfleiri
j sveitarfélögum í öruim vexti, hef-
ur verið fjármagnsvöntun. Tekj-
! urnar litlar og lögbundnar af fast-
! ákveðnum reglum og því verða
j framkvæmdir að miklu leyti að
I takmaikast a.f iþeim. Að vísu er
hægt að fá líánsfé til ve.rkefna á
Vc'gum sveitarfélaga, en það getur
líka verið takmörkum háð vegna
þess, hve tekjur hinna smærri
S'Veitarfélaga eru litlar og miikið ajf
gjöldum þeirra ófrávíkjanleigir lið-
Framh. & 4. oiSu.
Ráðhúsið á Höfn.