Freyr - 01.05.1991, Blaðsíða 34

394 FREYR
9.’91
Flátta
Jón Viðar Jónmundsson
í grein sem Páll Zophóníasson skrifaði í Búnaðarritið árið 1946 gerir hann grein fyrir
nokkrum erfðagöllum sem hann telursig hafa séð hjá íslenskum kúm. Um þann galla sem
hann nefnirþar fyrstan og skilja má að sé lang algengastur þeirra sem rœddir eru segir:
„Samvaxnir fram- og afturspenar,
öðrum eða báðum megin og að
meira eða minna leyti. Þannig gall-
aðar kýr eru nefndar „fláttur“. Þær
eru ekki fáséðar. Ég hef séð þær
um land allt. „Fláttu“- naut hef ég
líka séð á ýmsum aldri, og þrívegis
það gömul, að búið var að nota þau
til undaneldis sem kynbótanaut. í
félögunum hafa nokkrum sinnum
verið notuð naut, sem undan hafa
komið „fláttur", og hafa þau ævin-
lega átt „fláttur“ fyrir formæður.
Sums staðar er sú hjátrú ríkjandi,
að „fláttur“ séu sérstaklega góðar
mjólkurkýr, og þar eru „fláttu“-
kálfar eftirsóttir til lífs. Þessi trú
styðst ekki við nein rök. Því fer
víðs fjarri, að „fláttur" séu upp og
ofan betri en aðrar kýr. Það er
ævinlega verra að mjólka „fláttur“
en aðrar kýr. Þær hafa síðara
júgur, sem verra er að hirða, og eru
því fjarri því að menn eigi að sækj-
ast eftir þeim. Það á að aðgæta
spenabyggingu á nýborna kálfin-
um og ekki setja hann á, sé hann
„flátta“.“
Hér virðist augljóslega vera lýst
erfðagalla, galla sem ég hef ráðið
af skrifum Páls og annarra sem til
þessa eiginleika þekktu, að menn
teldu að væri víkjandi erfðagalli.
Víkjandi erfðagalli er þess eðlis að
hann kemur ekki fram nema ein-
staklingurinn hafi erft hann frá
báðum foreldrum sínum. Þess
vegna getur hann dreifst í stofnin-
um frá gripum sem alls ekki sýna
viðkomandi eiginleika.
Eins og fram kemur í tilvitnuð-
um skrifum Páls virðist þessi galli
hafa verið all útbreiddur í kúa-
stofninum hér á landi fyrr á þessari
öld. Mikil áhersla mun hafa verið
lögð á að eyða úr ræktun þeim
gripum og gallinn því mikið til
horfið úr stofninum.
Ólafur E. Stefánsson segir mér
að hann hafi séð allmikið af kúm
með þennan galla víða um land,
einkum á fyrstu árum sínum í
starfi.
Heimildir um þennan eiginleika
virðast þó fremur af skornum
skammti. í afkvæmarannssókn í
Laugardælum laust eftir 1960 kom
fram naut sem átti dætur þar sem
þessi galli mun hafa komið mjög
áberandi fram. Nautið var
Krummi S 264 og var ættaður úr
Mýrdal. Þetta naut var tekið strax
úr notkun og mun hafa átt fáa
afkomendur.
Ég hef talið að ég hafi sjálfur
aldrei séð þennan galla hjá íslensk-
um kúm og var því von mín að
tekist hefði að útrýma honum úr
stofninum. Sú von varð því miður
að engu á síðasta ári. Við skoðun á
kvígum sem komu til kvíguskoð-
unar á síðasta ári komu fram tvær
kvígur undan sama nauti þar sem
þessi galli var mjög greinilega fyrir
hendi. Þetta naut er Draumur
84030.
Eins og áður segir eru í raun ekki
til neinar rannsóknir á því á hvern
hátt þessi eiginleiki erfist. Þrátt
fyrir það tel ég eðlilegt að gera ráð
fyrir að ræða um þetta í ljósi þeirr-
ar hugmyndar að um sé að ræða
eiginleika sem ráðist af einföldum
víkjandi erfðum. í ljósi þeirra hug-
mynda er ljóst að þessi eiginleiki
hefur erfst úr móðurætt nautsins
og líklegt að þar hafi hann verið
dulinn í fjölda kynslóða. Hitt kann
Kýr með fláttu á kúasýningu í Hólahreppi árið 1956. (Ljósm. Haraldur
Arnason).