Freyr - 15.11.1991, Blaðsíða 15

22.'91
FREYR 883
Varnarveggur kringum stjórnarráðsbyggingarnar í Riga í mars 1991.
verði leyst upp en þau sem ganga
vel geti haldið áfram. í þessu sam-
bandi er það vandamál að
samyrkjubú sjá um ýmsa þjónustu
fyrir starfsmenn sína, svo sem
skóla og barnaheimili o.fl., sem
ríkið verður að taka að sér.
Aðal vandamálið við einkavæð-
ingu landbúnaðarins er að finna
form sem bæði tekur tillit til þeirra
sem núna nýta jörðina, hvort sem
er í einkarekstri eða í samyrkjubú-
skap, og gefur jafnframt þeim sem
áður áttu landið bætur fyrir land-
missinn. í apríl var lagt fram laga-
frumvarp um einkavæðingu sem á
að taka á þessum málum. Þar er
gert ráð fyrir að fyrrverandi land-
eigendur geti „skipt" við ríkið og
fengið annað land heldur en ætt-
ingjar þeirra áttu áður, eða látið
landið af hendi gegn bótum. Fólk
sem á núna byggingar á jörðum
sem aðrir áttu fyrir stofnun
samyrkjubúanna og/eða nýta land-
ið, fá forkaupsrétt á landinu. Það
er hins vegar erfitt að trúa því að
það verði greiddar bætur fyrir land
til fyrrverandi eigenda, þar sem
ekki verður séð hvaðan þeir pen-
ingar eiga að koma, en ríkissjóður
hefur ekki fjármuni til þeirra
þarfa. Þetta er viðkvæmt mál í
þinginu. Verð á landi liggur heldur
ekki ljóst fyrir, en þeir sem áttu
landið fyrir stríð krefjast þess að fá
því skilað án þess að þeir þurfi að
greiða fyrir það.
Lettland.
Lettland var fyrir stríð á margan
hátt hliðstætt Danmörku, með
mikinn útflutning á smjöri og
svínakjöti. Núna flytur Lettland út
búfjárafurðir til annarra Sovétlýð-
velda, einkum til Rússlands. Gert
er ráð fyrir að í framtíðinni verði
Rússland áfram aðalútflutnings-
landfyrirbúsafurðir. Einkavæðing
landbúnaðarins fer bæði fram út
frá óskum um aukna framleiðni,
en einnig vegna þess að til þess er
gerð pólitísk krafa í frelsisbarátt-
unni. Menn sjá fyrir sér sjálfstæða
lettneska bændur sem styrkja þjóð-
ernið. Einnig hér vinnur Þjóðþing-
ið að endurbótum á yfirráðarétti
yfir jarðnæði og bæði þingið og
bændasamtökin stefna að einka-
væðingu en margir bændur á
samyrkjubúum vilja óbreytt
rekstrarfyrirkomulag. Að líkind-
um verða illa rekin samyrkjubú
lögð niður en hin vel reknu halda
áfram. Nokkrum samyrkjubúum
verður breytt í hlutafélög, og allir
sem kæra sig um geta yfirgefið
samyrkjubúið og stofnað til einka-
rekstrar í búskap. Ríkisbú og
samyrkjubú sem rekin verða áfram
verða, eins og í Eistlandi, ábyrgð
fyrir rekstri sínum og verða að
skila hagnaði.
Aðaltilgangurinn með endur-
bótunum er að skila landinu til
fyrri eigenda eða ættinga þeirra.
Bændur á samyrkjubúum geta
eignast land en fyrri eigendur hafa
forgangsrétt. Útlendingar geta
lögum samkvæmt einnig sótt um
að fá aftur gamlar eignir en þeir
munu standa síðastir í þessari for-
gangsröð. Það veldur miklum
vandamálum að landi hafði þegar
verið skipt í 7000 einkajarðir áður
en lögum um endurbætur á yfir-
ráðarétti yfir landi voru samþykkt í
þinginu. Margir þeirra sem þannig
fengu úthlutað landi geta fengið
kröfu um að skila því til fyrri eig-
enda. Annað hliðstætt vandamál
er að byggingar á jörðum voru
alltaf í einkaeign, einnig á stjórnar-
tíma Sovétríkjanna, og fjöiskylda
sem býr nú á jörð getur hafa keypt
byggingarnar á sama tíma og fyrri
eigandi landsins á nú kröfu á að fá
því skilað.
Endurbætur á eignafyrirkomu-
lagi jarða munu taka langan tíma,
þar sem mikill skortur er á vélum
og verkfærum. Það eru heldur ekki
til verksmiðjur í landinu sem fram-
leiða þessi tæki. Nýju sjálfseignar-
bændurnir notast við frumstæð
verkfæri eins og á 3ja áratug aldar-
innar. Afurðir frá einkabúunum
eru annað hvort seldar beint til
neytenda eða gegnum sölukerfi
ríkisjarðanna. Það er hins vegar í
gangi undirbúningur að stofnun
samvinnufélaga um stofnun af-
urðasölufélaga og búvélamið-
stöðva.
Ákveðinn hefur verið 5 ára að-
lögunartími yfir til einkarekins
landbúnaðar, frá 1. júní 1991.
Fyrsta skref er að skipta land-
inu, síðan verður það gefið falt til
kaups eftir 5 ár. Stofnaðar hafa
verið nefndir sem draga upp landa-
bréf eftir nýrri skiptingu landsins
og fjalla um umsóknir fyrri eigenda
um að fá landi skilað. Þegar síðan
önnur 5 ár eru liðin verður að
senda inn nýja umsókn um að fá
landið keypt og þá verður gerð
Frh. á bls. 904.