Freyr - 15.11.1991, Blaðsíða 26

894 FREYR
22.'91
Frœðileg kynbótafrœði
Jón Viðar Jónmundsson
Grunnur þeirra frœða sem nútíma búfjárkynbœtur byggja á var lagður á fyrsta fjórðungi
þessarar aldar. Þessi grunnur byggir á því að þróa fremur flókna stœrðfrœði og tölfrœði
sem beita má til að lýsa erfðum samkvœmt erfðalögmálum Mendels.
Þetta gildir þegar þeir eiginleikar
sem unnið er með mótast af mikl-
um fjölda erfðavísa þar sem áhrif
hvers og eins verða yfirleitt ekki
aðgreind og mæld. Stórtækastir við
mótun á þessum grunni voru
Bandaríkjamaðurinn Wright og
Bretinn Fisher. Með því að aðlaga
þessi fræði að framkvæmd búfjár-
ræktarstarfsins verður nútíma kyn-
bótafræði síðan til á árunum 1930-
1940, fyrst og fremst sem braut-
ryðjendastarf Bandaríkjamannsins
Lush.
Hinn fræðilegi grunnur búfjár-
kynbóta hefur síðan byggst upp
jafnt og þétt. Miðstöð þessara
fræða hefur á síðari árum vafalítið
verið í Edinborg, undir forystu
Allan Robertson. Hann og nem-
endur hans hafa verið frumkvöðlar
að heimsráðstefnunum um búfjár-
kynbætur. Á þessari ráðstefnu,
sem öðrum þræði var helguð minn-
ingu hans, var því eðlilegt að þess-
um þætti væru gerð góð skil.
Frásögn um þennan hluta ráð-
stefnunnar byggi ég að mestu á
lestri þeirra erinda sem þar voru
flutt þar sem ég hlýddi aðeins á
örlítinn hluta þeirra.
Undlrstaða kynbótaárangurs.
Þegar leggja á mat á væntanleg-
an árangur í ræktunarstarfi er vel
þekkt að árangurinn á að standa í
réttu hlutfalli við margfeldi þriggja
stærða. Það er sá úrvalsstyrkur
sem fyrir hendi er, öryggi úrvalsins
Jón Viðar Jónmundsson.
sem framkvæmt er og erfðabreyti-
leiki fyrir eiginleikann í þeim stofni
sem unnið er með. Vandamálið er
aftur á móti að þessar stærðir eru
hver annarri háðar, oft á flókinn
hátt og einnig að sumar þeirra taka
breytingu í tímans rás, þ.e. breyt-
ingum sem hins vegar má að hluta
segja fyrir um á grundvelli upplýs-
inga um samsetningu erfðahópsins
sem unnið er með.
Einn af þeim þáttum sem þarna
kemur til sögunnar er skyldleika-
rækt í stofninum. Skyldleikaræktin
leiðir til hnignunar sem dregur úr
þeim framförum sem ella ættu að
verða í stofninum. Þetta er atriði
sem sérstaklega er ástæða til að
huga einkar vel að í smáum erfða-
hópum og t.d. vandamál sem ætíð
er rétt að hafa hugfast í búfjárrækt
hér á landi. Áhugi á þessum þætti
er einnig vaxandi en það tengist
miklum umræðum um sérstaka
ræktunarkjarna sem hafa orðið
mjög ráðandi á allra síðustu árum.
Einnig er ljóst að stórbættar að-
ferðir við kynbótamat leiða til að
hætta á aukinni skyldleikarækt
eykst við notkun þessara kjarna og
hún er meiri en hefðbundnar for-
múlur til að spá fyrir um slíkt segja.
Það er vegna þess að þessar að-
ferðir leggja ofurþunga á ætternis-
upplýsingar og þess vegna verða
bestu gripir samkvæmt slíku mati
mjög oft mikið skyldir.
Með tilkomu aukinnar reikni-
tækni með stórvirkum tölvum er
mögulegt að leika eftir þróun í
erfðahópum og þannig „gera“
stórar tilraunir þar sem síðan er
mögulegt að bera saman það sem
raunverulega gerist og það sem
almennar formúlur segja að ætti að
gerast. Eitt helsta yfirlitserindið
gerði einmitt grein fyrir niðurstöð-
um úr slíku mati á þróun í skyld-
leikarækt í stofnum og þar var bent
á hvaða frávik í forsendum helst
leiddu til marktækra frávika. Þar
kemur t.d. glöggt fram að mikill
breytileiki í fjölskyldustærð í litlum
erfðahópum getur leitt til veru-
legra frávika. í þessu sambandi
hefur einnig verið bent á kosti þess
í nautgriparækt að byggja úrval
upp að hluta innan fjölskyldna og