Freyr - 01.12.1991, Blaðsíða 36

944 FREYR
23.’91
Rannsóknir með tilraunadýr
Jón Viðar Jónmundsson
777 að meta ýmsar af þeim reikniformúlum sem þróaðar hafa verið í búfjárkynbótum til að
segja fyrir um vœntanlega þróun í erfðahópum hafa kynbótafrœðingar víða um heim
lengi notað tilraunardýr til að meta árangurinn.
Þannig hafa mismunandi úrvals-
aðferðir og áhrif margra þátta á
árangur úrvals fyrir ýmsa eigin-
leika verið reynd. í slíkum tilraun-
um hafa mest verið notaðar mýs,
bananaflugur og hveitibjöllur.
Kostir við slíkar lífverur eru þeir
að þær fjölga sér mjög ört og eru
smáar. Þess vegna verður vel við-
ráðanlegt að framkvæma tilraunir
með miklum fjölda einstaklinga og
tilraunir sem standa í fjölda kyn-
slóða þar sem kynslóðabil er stutt
hjá þessum lífverum. Á þennan
hátt hefur fengist gífurlega mikil
þekking í búfjárkynbótum. Að
vísu er ætíð ástæða til að gæta
ákveðinnar varkárni við að draga
beinar ályktanir af því sem gerist
með slíkar lífverur yfir til búfjár.
Slíkar tilraunir hafa þó sýnt,
þannig að ekki verður um villst, að
mögulegt virðist að stunda samfellt
úrval í tugi kynslóða fyrir flesta
eiginleika án þess að erfðabreyti-
leika sé eytt. Þetta er einkar mikil-
vægt vegna búfjárræktarstarfsins. I
þvi sambandi má benda á að hjá
mörgum búfjártegundum jafngilda
30-50 kynslóðir nokkrum hund-
ruðum ára. Auk þess eru engar
líkur til að einhliða úrval sé stund-
að fyrir einum eiginleika um svo
langan aldur í nokkrum búfjár-
stofni í síbreytilegum heimi. Þess
vegna er ástæðulaus ótti um að
strangt úrval eins og nú er stundað
í búfjárstofnum muni eyða þeim
erfðabreytileika sem fyrir hendi
er.
Á ráðstefnunni í Edinborg voru
Jón Viðar Jónmundsson.
slíkum tilraunum að vanda gerð
góð skil þó að umfang þeirra er-
inda væri minna en á fyrri ráðstefn-
um. Frásögn hér byggir á lestri
erindanna sem flutt voru, þar sent
ekki gafst tóm til að hlýða á þau.
Hlutur stökkbreytinga
íertðabreytileika.
Að þessu sinni var einkenni
þeirra erinda sem flutt voru að
ákaflega mikið var verið að kanna
hlut stökkbreytinga í að viðhalda
og skapa nýjan erfðabreytileika.
Þetta er í raun sama efni og mjög
var áberandi við umfjöllun um
fræðilega kynbótafræði og þar hef-
ur verið gerð grein fyrir.
Vísindamenn frá Spáni fjölluðu
um niðurstöður úr úrvalstilraunum
á bananaflugum þar sem þeir
höfðu gert tilraun til að meta áhrif
stökkbreytinga á úrvalsárangur.
Þeir gátu þar mjög greinilega
merkt áhrif stökkbreytinga. Hins
vegar kom greinilega fram að mest
af stökkbreytingunum var nei-
kvætt fyrir viðkomandi einstakling
og tegundina. Þeir fundu einnig
það sem er vel þekkt úr fleiri hlið-
stæðum tilraunum að einstaka
stökkbreytingar gerast sem hafa
mjög mikil áhrif, nánast að fram-
kallaðir séu stórvirkir erfðavísar.
Mikill áhugi er nú einnig á að
meta hugsanleg áhrif svokallaðra
stökkla (transposable element) á
stökkbreytingar. Þetta fyrirbæri
var uppgvötað af Barböru McClin-
tock um 1940 í maís og hlaut hún
fyrir örfáum árum Nóbelsverðlaun
fyrir þá uppgvötun. I ljós hefur
komið að þessi fyrirbæri finnast í
bananaflugum, músum og munu
raunar einnig staðfest í mannfólki
og almennt talið að þau muni að
finna í öllum tegundum. Þessi fyr-
irbæri virðast stórum auka tíðni
stökkbreytinga og menn velta því
fyrir sér hvort með þeim verði
einnig mögulegt að fá meiri stjórn
á stökkbreytingum. Gerð var grein
fyrir tilraunum á þessu sviði á ban-
anaflugum.
Ástralíumaðurinn Franham
fjallaði um þá kenningu að ein-
hliða úrval leiddi mjög oft til nei-
kvæðra tengdra breytinga í frjó-
semi, lífskrafti og lífshæfni í við-
komandi stofni. Hann taldi rétt-
mæti þessara kenninga vel stað-
Frh. á bls. 939.