Landneminn - 01.07.1955, Blaðsíða 6

Landneminn - 01.07.1955, Blaðsíða 6
ALBERT EINSTEIN: Hver§ vegna ég" er sosíalistí Prófessor Albert Einsteln, víðfrægasti vislndamaður síðari tíma, lézt á sjúkrahúsi í Princton, Bandarikjum, mánudaglnn 18. apríl s.l. 76 ára að aldri. Einstein fæddlst í Þýzkalandi af gyðíngaforeldrum, er fluttust með hann korn- ungan tll Svlss. Visindastörf sín hóf hann í Bern, varð prófessor i Ziirich, síðar í Praha og loks í Berlín. Frægð sina hlaut hann fyrst og fremst fyrir hina svonefndu afstæðiskenningu. Árið 1921 voru honum veitt Nóbelsverðlaun fyrir ljósíræðlrann- sóknir. Nazistar lögðu að sjálfsögðu* fæð á Einstein vegna ætternis hans, mannúðlegra við- horfa i stjórnmálum og baráttu fyrir skoðanafrelsi og íriði. Þess vegna hröklaðist Einstein frá Þýzkalandi arið 1932 og fluttist þá til Bandaríkja, þar sem hann átti heima til dauðadags. Einnig þar varð hann iðulega fyrir aðkasti eftir að stiórnarfarið tók að færast i svipað horf i ýmsu tllliti og verið hafði i Þýzkalandi um þær mundir er Einstein hvarf vestur um haf. En Einstein hvikaði ekkl um hársbreidd frá rétti manns- ins til frlðar og frjálsrar hugsunar. Allt sem hann hefur látið frá sér fara um mann- félagsmál ber vitni djaríhug og göfgi hins sanna mannvinar. Grein þessi birtist upphaflega í „Mounthiy Review", en er nokkuð stytt i þýð. Nýlega ræddi ég um hættuna á nýrri styrjöld við mjög greindan og velviljaðan mann. Ég sagði, að nú myndi styrjöld verða mjög hættu- leg tilveru mannkynsins, og að það eina, sem gæti afstýrt hættunni, væri valdamikil alþjóðasamtök. ¦— Þessu svaraði gestur minn stuttur í spuna: „Hvers vegna er yður svo mikið á móti skapi, að mannkyninu sé tortímt?" Ég er viss um, að fyrir hundrað árum hefði enginn komið svo kæru- leysislega með slíka athugasemd. Þetta er yfirlýsing manns, sem ár- angurslaust hefur leitað sínum eig- in huga jafnvægis og er orðinn nærri vonlaus um, að' það takist. 1 þessum orðum birtast átakan- lega einangrun sú og einmanaleiki, sem margir þjást af á vorum dögum. Hvað veldur iþessu? Er nokur leið til úrbóta? Það er auðvelt að varpa fram slíkum spurningum, en erfiðara að svara þeim með nokkru öryggi. Þó vil ég reyna það eftir beztu getu, enda þótt mér sé ljóst, að tilfinn- ingar vorar og óskir eru oft óskýr- ar og mótsagnakenndar og þeim verður ekki lýst meðl einföldum hætti. Maðurinn er í senn sjálfstæður einstaklingur og félagsvera. Starf hans sem einstaklings er í því fólg- ið*að verja líf sitt og sinna nánustu, fullnægja persónulegum þörfum og þroska meðfædda hæfileika. Sem félagsvera reynir maðurinn að afla sér álits og virðingar, taka þátt í gleði annarra, hugga þá í mótlæti og vinna með þeim að bættri lífs- afkomu. Hœfileikar mannsins. Það eru einmitt þessir marg- slungnu og oft mótsagnakenndu þættir í lífi mannsins, sem gera hann aðþví sem hann er. Og hjá hverjum einstaklingi er það samspil þessara þátta, sem ræður, hvort hann öðlast andlegt jafnvægi og stuðlar að velferð samfélagsins eða ekki. Vel má vera að hlutfalliö milli ¦þessara tveggja meginþátta sé að mestu arfgengt. En persónuleikin" sem að lokum kemur í ljós er öngvu að síður aðallega mótaður af umhverfinu, sem maðurinn lifir í á upvaxtarárunum, þjóðfélagskerfinu sem hann býr við, venjunum í þjóðfélaginu og mati þess á störf- um og framkomu einstaklingsins. Það er því augljóst náttúrulög- mál, að einstaklingurinn er háður þjóðfélaiginu, og því verður ekki haggað fremur en þótt býflugur eða maurar ættu hlut að máli. En þar sem lífshættir maura og býflugna ákvarðast í hverju smá- atriði at arfgengum eðlishvötum, eru félagslegar venjur og gagn- kvæmt samstarf mannanna hins veg- ar mjög margvísleg og breytingum háð. Minnið, hæfileikinn til að álykta, talgáfan o.s.frv. hafa skapað mögu- leika á sífelldri þróun mannlífsins, óháðri líffræðilegri nauðsyn. Þess háttar þróun birtist í stofn- unum, venjum og félagssamtökum; í bókmenntum, vísindum, listum og tæknilegum framförum. Þannig hef- ur manninum tekizt að hafa víss áhrif á eigin tilveru með vilja sín- um, sjálfráðri hugsun. Nú er ég kominn það langt áleið- is, að óg get í stuttu máli gert grein fyrir því, sem mér finnst vera kjarninn í kreppu vorra tíma. Það varðar skijili einstaklings og samfé- lags. Einstaklingnum er ljósara en nokkru sinni fyrr, hve háður hann er samfclaginu. En hann skynjar þelta ósjálfstæði hvorki sem ávinn-. ing, lífræn tengsl né verndarafl, heldur ógnun við eðlilegan rétt sinn, jafnvel við efnahagsaíkomu sína. Þar með er ekki öll sagan sögð. Staða einstaklingsins í þjóðfélaginu er orðin þannig, að eigingjarnar ástríður eru stöðugt efldar og verða æ heimaríkari jafnframt því sem 6 LANDNEMINN

x

Landneminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Landneminn
https://timarit.is/publication/893

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.