Öldrun - 01.02.2003, Blaðsíða 16

Öldrun - 01.02.2003, Blaðsíða 16
16 ÖLDRUN ? 21. ÁRG. 1. TBL. 2003 Hvað eru æðavitglöp Æðavitglöp er samheiti yfir þá heilabilunarsjúk- dóma sem orsakast af sjúkleika í æðum. Langalgeng- asta orsökin er æðakölkun, bæði í heilaæðum og æðum í hálsi og í hjarta. Alzheimerssjúkdómur er hinsvegar hrörnunarsjúkdómur (degenerative) í heila. Algengi æðavitglapa Alzheimerssjúkdómur er talinn vera um 60-70 % af heilabilunarsjúkdómum vestan og austan megin við Atlantshafið og æðavitglöp 10-30 % (11). Þegar austar kemur í Evrópu eru æðavitglöp komin upp í 47 % t.d. í Svíþjóð og aukast eftir því sem austar dregur á jarð- kringlunni og eru komin í 56 % í Japan, en þar eru æða- vitglöp talin algengasta orsök heilabilunar. Nýrri rannsóknir telja æðavitglöp algengari en áður var talið, svo bæði er hlutfallið milli Alzheimers- sjúkdóms og æðavitglapa landfræðilegt og hefur verið að breytast eftir því sem árin líða. Orsakir þessa ósam- ræmis eru ekki skýrar, en leidd hafa verið rök að því að munurinn stafi af mismunandi skilgreiningum á klín- ískum greiningum heilabilunarsjúdóma (Erkinjuntti 1997). Einnig hefur verið bent á að í meinafræði sé ekki venja að nota sömu litanir fyrir æðavitglöp í Vest- urheimi og í Japan. Sömuleiðis er nú vitað að þessir sjúkdómar hafa meiri skörun en áður var þekkt. Saga æðavitglapa Í meira en 100 ár hefur verið deilt um það að hve miklu leyti æðakölkun valdi heilabilun og hvort æða- vitglöp séu yfir höfuð til. Á síðari hluta 19. aldar var sárasótt (syphilis) algengasta orsök heilabilunar (dem- entia). Árið 1892 lýsti Arnold Pick heilabilunarsjúk- dómi, sem einkenndist af framheilarýrnun og ekki orsakaðist af sárasótt. Árið 1894 lýsti svo Otto Bins- wanger heilabilunarsjúkdómi með þynningu á hvíta efni innanbarkarsvæðis heilans meðal sjúklinga sem höfðu haft langvinnan, háan blóðþrýsting. Alois Alzheimer lýsti smásjárgerð þessara sjúkdóma og nefndi sjúkdómana eftir þeim áðurnefndu. Sjálfur lýsti Alzheimer meingerð ellikölkunar (senile dementia), elliskellna og taugaþráðlungshnökra (senile plaques & neurofibrillary tangels) árið 1898, og lýsti svo Alzheim- erssjúkdómi í fimmtugri konu 1906, en Kreaplin nefndi sjúkdóminn eftir honum í 8. útg. sjúkdómaflokkunar sinnar 1910. Fyrri hluta 20. aldar var síðan reynt að sýna fram á tengsl meingerðar Alzheimerssjúkdóms og æðakölkunar. Þegar það tókst ekki voru menn upp úr seinni heimstyrjöldinni sannfærðir um að heilabilun orsakaðist aldrei af æðakölkun (Neumann 1947). Ári síðar var þó sýnt að heilabilun gæti orsakast af heila- blóðfalli (stroke) og 1954 voru sýnd tengsl heilabil- unar og lítilla heiladrepa (lacunar state) í innri svæðum heilans, en þeim hafði þegar verið lýst af Marie 1904. Þá var aftur viðurkennt að æðakölkun væri algeng orsök heilabilunar. Alzheimerssjúkdómur var þá orðið talinn sjaldgæf orsök heilabilunar allt þar til Tomlison sýndi 1970 að sá sjúkdómur væri algeng- asta orsök elliglapa. Eftir tilkomu tölvusneiðmynda- tækja, taldi Vladimir Hachinski 1974 að fjöldrepa æða- vitglöp (multi-infarct dementia), sem eru endurtekin heilaáföll stór og smá, væru algengasta orsök æðavit- glapa. Eftir tilkomu segulómtækja sýndi Gustavo Roman fram á að þynning á hvíta efni innanbarkar- svæða heilans tengdust heilabilun og var þar Binswan- gersjúkdómur endurvakinn. Timo Erkinjuntti hefur svo skilgreint þann sjúkdóm og lítil heiladrep (lacunar state) sem einn sjúkdóm, eða innanbarkaræðavitglöp (subcortical vascular dementia). Síðustu árin hafa Æðavitglöp (Vascular Dementia) Björn Einarsson, öldrunarlæknir LSH ? Landakoti

x

Öldrun

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Öldrun
https://timarit.is/publication/1137

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.