Ljósmæðrablaðið - 01.12.2013, Blaðsíða 8

8 Ljósmæðrablaðið - desember 2013
aukið niðurbrot beina, blóð og blóðvökvi
minnkar, þyngdartap eða lítil þyngdaraukn-
ing, svimi, meltingartruflanir, brjóstsviði
og bakflæði, minnkuð matarlyst, breytingar
á svefn- og vökustigi, aukin þvagmyndun,
aukin blóðtappahætta, áhrif á innkirtlakerfi,
grynnri öndun við áreynslu, minnkað útfall
hjarta (e. cardiac output) og slagmagn (e.
stroke volume) hjarta.
Storkutilhneiging í líkamanum eykst á
meðgöngu og er talið að það sé leið nátt-
úrunnar til að minnka blóðmissi í fæðingu
og ef fósturlát verður. Konur eru fimmfalt
líklegri til að þróa með sér blóðtappa á
meðgöngu en þegar þær eru ekki þung-
aðar (James, Tapson og Goldhaber, 2005).
Þegar kona liggur rúmlegu í meira en fjóra
daga eykst áhættan á blóðtappa (Gilbert,
2011). Aukin þvagmyndun verður fyrsta
sólarhringinn á rúmlegu, þar sem líkaminn
reynir að losa sig við aukið magn vökva í
brjóstholi og höfði (Maloni, 2002). Blóð
og blóðvökvi minnkar um sem svarar 7%
af líkamsþyngd (Gilbert, 2011). Blóð-
þrýstingsnemar (e. barorerecptors) í brjóst-
holi sem hjálpa við að stýra blóðþrýstingi
í stöðubreytingum eru ekki lengur örvaðir.
Þegar viðkomandi stendur síðan upp eru
nemarnir lengur að taka við sér og getur það
valdið réttstöðulágþrýstingi (e. orthostatic
hypotension) (Maloni, 2002).
Minni þrýstingur er á vöðva og bein sem
veldur þróttleysi í vöðvum og vöðvarýrnun
eftir aðeins 24‒48 tíma legu. Þessi breyting
á sér sérstaklega stað í beinagrindarvöðvum
sem bera manneskjuna uppi, eins og í
fótum og baki. Talið er að vöðvarúm-
mál minnki um meira en 25‒30% á fimm
vikum (Gilbert, 2011; Maloni, 2002).
Þegar líkaminn verður ekki fyrir neinni
örvun í lóðréttri stöðu veldur það einnig
breytingum á dægursveiflu (e. circadian
rhythms) og getur það truflað svefnmunstur
sem leiðir svo til þreytu. Þó það líti út fyrir
að viðkomandi sé að hvíla sig þá er raunin
sú að rúmlega veldur meiri þreytu (Maloni,
2002). Rúmlega getur haft áhrif á innkirtla-
kerfi þannig að insúlínviðnám og glúkósuó-
þol eykst (e. glucose intolerance) (Gilbert,
2011).
Rannsóknir sem hafa kannað tengsl
fæðingarþyngdar barns og þyngdaraukn-
ingar móður á rúmlegu sýna fram á að
konur sem liggja rúmlegu á meðgöngu
þyngjast ekki sem skyldi á legunni og jafn-
vel léttast (Maloni, Margevicius og Damato,
2006; Maloni, Alexander, Schluchter, Shah
og Park, 2004; Malon, Chance, Zhang,
Betts og Gange, 1993). Talið er að þessi
litla þyngdaraukning móður geti svo haft
áhrif á fæðingarþyngd barna þeirra, en tvær
rannsóknir hafa sýnt fram á marktækt lægri
fæðingarþyngd barna í einburaþungunum,
þegar móðir er á rúmlegu á meðgöngu,
í samanburði við mæður sem ekki lágu
rúmlegu á meðgöngu (Maloni o.fl., 2004;
Maloni o.fl., 1993). Ekki tókst þó að sýna
fram á sömu tengsl í fjölburaþungunum, þó
svo að mæðurnar þyngdust ekki alltaf sem
skyldi á meðgöngunni (Maloni o.fl., 2006).
Sálfélagsleg líðan kvenna sem liggja
rúmlegu á meðgöngu
Rúmlega getur haft í för með sér fjöldan
allan af sálfélagslegum fylgikvillum.
Vanlíðan er fjölþætt hugtak sem er oft
notað í þessu samhengi (Maloni, 2011). Til
vanlíðunar teljast þunglyndis- og kvíðaein-
kenni, þreyta, streita og álag (Maloni, 2011;
Marga Thome og Stefanía B. Arnardóttir,
2009). Einkenni vanlíðunar geta komið
fram sem áhugaleysi, breyting á matarlyst
og svefni, þreyta, eirðarleysi, vanmáttar-
kennd, ráðaleysi, léleg einbeiting, sektar-
kennd og fleira (Marga Thome og Stefanía
B. Arnardóttir, 2009).
Í breskri langtímarannsókn kemur fram
að tíðni þunglyndis og kvíða er jafnvel
algengari á meðgöngu en eftir fæðingu.
Tíðnin er lægri fyrri part meðgöngu eða
11,8% og fer upp í 13,5% á seinni hluta
meðgöngu. Rannsóknir á vanlíðan kvenna á
meðgöngu hafa einblínt á konur í eðlilegri
meðgöngu og því er skortur á rannsóknum
sem skoða vanlíðan kvenna í áhættumeð-
göngu. En áhættuþættir tengdir meðgöngu
geta aukið líkur á þunglyndi, vanlíðan, álagi
og kvíða. Konur í áhættumeðgöngu upplifa
oft kvíðvænlega hluti eins og skyndilega
innlögn á sjúkrahús þar sem lífi móður og/
eða barns er ógnað. Vanlíðan kvenna í þeim
aðstæðum hefur svo áhrif á líðan fjölskyldu
þeirra (Maloni, Park, Anthony og Musil,
2005).
Hvernig lýsa konur líðan sinni á rúmlegu?
Í samantekt rannsókna er snúa að
rúmlegu kemur fram að þegar konur eyða
mörgum dögum í rúminu virðast dagarnir
vera lengi að líða sem og tilfinning um
að tíminn standi í stað. Konur eru ótta-
slegnar, þeim finnst þær ekki hafa stjórn á
aðstæðum né á sínum eigin líkama, þær geta
í raun og veru hreyft sig, en mega það ekki
samkvæmt fyrirmælum lækna. Aðskilnaður
frá fjölskyldunni tekur á, þær hafa áhyggjur
af málum innan fjölskyldunnar sem og
af sínum eigin neikvæðu tilfinningum og
heilsu ófædds barns síns (Maloni, 2011).
Í rannsóknum sem hafa skoðað áhrif
rúmlegu á meðgöngu á sálfélagslega líðan
hafa eftirtaldir þættir komið fram hjá konum
og fjölskyldum þeirra: Tíðni þunglyndis
og kvíða er hærri en hjá konum í eðlilegri
meðgöngu (Dunn, Handley og Shelton, 2007;
Maloni o.fl., 2005). Aukið álag er á fjöl-
skylduna í heild sinni, þá oft tengd hlutverka-
skiptingu og fjarlægð frá fjölskyldu (O‘Brien,
Quenby og Lavender, 2010; Richter, Parkes
og Chaw-Kant, 2007; Stainton, Lohan og
Woodhart, 2005). Mörgum konum finnst
tíminn lengi að líða og að þær séu í stöð-
ugri bið (Rubarth, Schoening, Cosimano og
Sanhurst 2012; Stainton o.fl, 2005; Thorn-
burg, 2002), þær finna fyrir leiða og kvarta
undan iðjuleysi (Richter o.fl., 2007; Rubarth
o.fl, 2012), hafa tilfinningu um að vera fangi
(Rubarth o.fl., 2012) og líta á sjálfa sig sem
holdi klæddan hitakassa fyrir ófædd börn
sín (Stainton o.fl., 2005), fjárhagserfiðleikar
og svefntruflanir gera vart við sig (Rubarth
o.fl., 2012; Stainton o.fl., 2005). Einnig koma
fram tilfinningar um að hafa enga stjórn og
áhyggjur af líðan barns (Richter o.fl., 2007;
Rubarth o.fl., 2012). Maki hefur áhyggjur af
líðan móður (May, 2001; Stainton o.fl, 2005)
og konan hefur áhyggjur af fjölskyldunni sem
er heima, ásamt erfiðleikum við að takast á
við aðskilnað frá fjölskyldunni (Richter o.fl.,
2007; Rubarth o.fl., 2012; Stainton o.fl.,
2005). Algengt er að makar upplifi erfiðleika
í föðurhlutverkinu, þar sem ábyrgð þeirra á
heimilinu er nú meiri en áður (May, 2001) og
konur finna fyrir þreytu og erfiðleikum við að
einbeita sér (Rubarth o.fl., 2012).
Vanlíðan á meðgöngu - áhrif á ófætt barn
Á árum áður var talið að fóstur væri varið
fyrir streitu á meðgöngu. Í dag er hins vegar
talið að streita berist til fósturs í gegnum
fylgjuna. Kortisól, sem er streitu- eða sárs-
aukaviðbragð vegna áreitis í móðurkviði,
hefur mælst hækkað hjá 20 vikna fóstri.
Konur sem finna fyrir kvíða og streitu eru
með hærra magn kortisóls í blóði. Áhrifin
eru svo talin geta haft áhrif á þroska barns
fram eftir aldri (Gitau, Fisk, Teixeira,
Cameron og Glover, 2001). Þó meirihluti
kortisóls sem berst frá móður til barns um
fylgju sé brotið niður, þá virðist vera að
kortisól geti komist yfir fylgju í einhverju
magni, sem hefur svo áhrif á heilaþroska
barns. Auknar líkur eru á að mikill kvíði
og streita hjá þunguðum konum trufli eða
hafi áhrif á þroska miðtauga- og innkirtla-
kerfis hjá barni (e. hypothalamic-pituitary-
adrenal axis, HPA). Styrkur kortisóls ásamt
andrenokortikótrópin (ACTH) hækkar
í blóði móður þegar hún upplifir mikla
streitu. Hins vegar getur góður félags-
legur stuðningur haft jákvæð áhrif, það er
að bæði kortisól og ACTH lækka. Því má
leiða líkum að því að félagslegur stuðn-
ingur og bjargráð virki sem höggdeyfir (e.
buffer) á áhrif fyrrgreindra efna á miðtauga-
og innkirtlakerfi barns í streituvaldandi
lífsviðburðum hjá móður (Talge, Neal og
Glover, 2007). Nýlegar rannsóknir hafa
einnig skoðað líffræðileg áhrif þunglyndis á
útkomu meðgöngunnar. Þá sérstaklega hafa
kortisól og streituhormón verið skoðuð, þar
sem framleiðsla á þeim eykst þegar um er
að ræða mikið þunglyndi. En þessi streitu-
hormón eru talin auka losun á fylgjuhorm-
óninu kortikótrópin, CRH, sem er eitt af
þeim hormónum sem kemur af stað fæðingu
(Dayan o.fl., 2006).
Mikill kvíði og þunglyndi á meðgöngu
getur leitt til þess að kortisól mælist hátt í
blóði barns eftir fæðingu. Það getur svo haft
áhrif á mynstur streituviðbragða hjá börnum