Ljósmæðrablaðið - 01.12.2013, Blaðsíða 9

9Ljósmæðrablaðið - desember 2013
þessara kvenna og eru til að mynda meiri
líkur á gráti fyrstu mánuðina í lífi barnsins
(Davis o.fl., 2007). Kvíða- og þunglyndis-
einkenni móður hefur áhrif á bæði skamm-
og langtíma tilfinninga- og vitsmunaþroska
barns samkvæmt samantektarannsókn 14
megindlegra rannsókna (van den Bergh,
Mulder, Mennes og Glover, 2005). Það
er svo við fjögurra ára aldur sem áhrif til
lengri tíma koma fram á tilfinningaþroska
og hegðun barnsins (O‘Connor, Heron,
Golding, Beveridge og Glover, 2002).
Er munur á líðan kvenna sem liggja
rúmlegu heima í samanburði við rúmlegu á
sjúkrahúsi?
Til eru fáar rannsóknir sem hafa skoðað
útkomu rúmlegu í samanburði við það að
liggja á sjúkrahúsi. Hefðbundin meðferð er
að leggja konur inn á sérhæfða meðgöngu-
deild til eftirlits (Salvador o.fl., 2003;
Stainton o.fl., 2005). En þegar rúmlega
á sjúkrahúsi er borin saman við rúmlegu
heima fyrir sýna rannsóknarniðurstöður
Salvador og félaga (2003) almenna ánægju
hjúkrunarfræðinga, lækna og skjólstæðinga
með rúmlegu heima fyrir. Það kemur jafn-
framt fram að enginn marktækur munur er
á meðgöngulengd, fæðingarþyngd, Apgar
stigun né fjölda innlagna inn á vökudeild á
milli þeirra sem voru á rúmlegu heima og
þeirra sem lágu á sjúkrahúsi. Í ástralskri
rannsókn kemur fram að konur sem liggja
rúmlegu heima finna síður fyrir líkamlegum
verkjum, en svefnleysi og þreyta er jafn
algeng á rúmlegu á sjúkrahúsi og heima
sem og kvíði. Konum sem liggja á sjúkra-
húsi finnst þær þó frekar hafa misst stjórn
og sjálfstæði og sakna frekar vina og fjöl-
skyldu (Stainton o.fl., 2005).
Algengi rúmlegu og trú heilbrigðisstarfs-
fólks á meðferðarúrræðinu
Ákvörðun um að fyrirskipa rúmlegu á
meðgöngu virðist vera byggð á þeirri trú
að meðferðin sé gagnleg til að minnka
líkur á fyrirburafæðingu og sé örugg fyrir
bæði móður og barn (Maloni, 2010). Hins
vegar hefur rannsakendum undanfarna tvo
áratugi ekki tekist að sýna fram á gagn-
semi rúmlegu til að bæta útkomu barns
(Fox o.fl., 2009; Goldenberg, 2002; Maloni,
2010). Niðurstöður rannsókna sem skoðað
hafa algengi þess að læknar og ljósmæður
mæli með rúmlegu í tilfellum um hótandi
fyrirburafæðingu og fyrirmálsrifnun
himna fyrir tímann sýna fram á að mikill
meirihluti lækna og stór hluti ljósmæðra
mælir með rúmlegu í þessum tilfellum þrátt
fyrir að telja lítinn sem engan ávinning af
meðferðinni (Fox o.fl., 2009; Sprague,
O Brien, Newburn-Cook, Heaman, og
Nimrod, 2008). Rannsókn Fox og félaga
(2009) sýnir einnig fram á það að heil-
brigðisstarfsmenn virðast ekki hafa næga
þekkingu á þeim aukaverkunum rúmlegu
þar sem 85% þátttakenda telja rúmlegu ekki
hafa neina áhættu í för með sér. Þó hafa
rannsóknir ítrekað sýnt fram á skaðleg áhrif
af rúmlegu, bæði líkamleg og sálfélags-
leg (Bigelow og Stone, 2011; May, 2001;
Maloni, 2011; Maloni, 2010; Maloni o.fl.,
1993; Rubarth o.fl., 2012; Scisicone, 2010).
Leiðir til að bæta líðan kvenna sem liggja
á rúmlegu
Rannsakendur telja mikilvægt að ljós-
mæður, hjúkrunarfræðingar og annað
heilbrigðisstarfsfólk sem annast konur á
rúmlegu sé vel vakandi fyrir vanlíðan og
streitumerkjum. Talið er að stuðningur frá
fjölskyldu geti skipt sköpum fyrir konur og
getur haft mikið að segja um hvernig þær
takast á við meðgönguna undir breyttum
formerkjum (Richter o.fl., 2007; Sittner,
DeFrain og Hudson, 2005). Sittner og
félagar (2005) telja að með því að koma
auga á styrkleika hverrar fjölskyldu fyrir
sig geta hjúkrunarfræðingar hjálpað
konum að nýta sér styrkleikana á streitu-
valdandi tímum á meðgöngunni. Engar tvær
meðgöngur eru alveg eins og hver kona er
einstök. Konur hafa ólíkan bakgrunn og því
eru þarfirnar mismunandi. Því er mikilvægt
að mati rannsakenda að hjúkrunarfræðingar
og ljósmæður ræði erfiðar tilfinningar,
komi auga á stuðningsþarfir konunnar og
meti hvernig konan skynjar meðferðina.
Hlusta skal á skjólstæðinginn og taka mið
af einstaklingsþörfum hvers og eins. Út frá
því er svo hægt að byggja upp einstaklings-
hæfða hjúkrunarmeðferð fyrir hverja konu
fyrir sig.
Að mati May (2001) verða heilbrigðis-
starfsmenn einnig að vera vel meðvitaðir
um að makar eru undir miklu álagi þegar
konan þeirra er á rúmlegu og því mikil-
vægt að hlúa að þörfum þeirra samhliða
þörfum kvennanna. Fræðsluþarfir kvenna
eru einnig aðrar og með öðrum áherslum.
Ásamt þessum þáttum benda Sittner og
félagar (2005) einnig á að þessi skjól-
stæðingar eru allir í aukinni áhættu að eiga
barn fyrir tímann og hluti af þeim mun
sinna barni eða börnum sem liggja til lengri
eða skemmri tíma á vökudeild. Því þarf að
fræða þessar konur um umönnun fyrirbura
og kynna fyrir þeim fræðsluefni.
Maloni (2002) bendir á að lega til lengri
tíma veldur líkamlegum verkjum og konan
er háð öðrum um margar athafnir daglegs
lífs. Það getur því verið gott að nauðsyn-
legustu hlutir séu í nálægð við rúmið svo
hægt sé að ná í þá án hjálpar. Það eitt getur
stuðlað að því að konunni finnist hún
minna háð öðrum og finnist hún jafnvel
hafa meiri stjórn á aðstæðum. Mikilvægt er
að konan liggi einnig í góðu rúmi. Auk þess
ber einnig að hafa eftirfarandi í huga: að
hafa ísskáp nálægt rúminu, síma, sjónvarp
og að stutt sé á salerni. Gott getur verið að
borða frekar litlar máltíðir en stórar og nota
magasýrulyf ef þess þarf. Stundaskrá fyrir
daginn getur minnkað líkur á leiða. Hvetja
ætti konur til að klæða sig á hverjum degi,
ekki liggja í náttfötunum allan daginn, mála
sig og laga hárið eins og viðkomandi er
vön að gera, allt til að minnka líkur á þung-
lyndiseinkennum. Einnig ætti að hvetja
konur til að sofna sem minnst á daginn til
að ná góðum nætursvefni. En sinnuleysi
og slen eru oft fylgifiskar rúmlegu þrátt
fyrir að konur reyni sitt allra besta til að
berjast á móti því með ofantöldum þáttum.
Mikilvægt er að koma þeim í skilning
um að það var ekkert sem þær gerðu sem
hefði getað breytt gangi meðgöngunnar,
en sjálfsásökun er algeng hjá konum á
rúmlegu (Maloni, 2002). Bjóða ætti konum
sem liggja rúmlegu að hitta félagsráðgjafa,
sálfræðing eða geðlækni sé þess talin þörf
(Stainton, Lohan, Fethney, Woodhart og
Islam, 2006).
Í eigindlegri rannsókn Rubarth og
félaga (2012) voru dagbækur kvenna sem
lágu rúmlegu greindar niður og þarfir
þeirra metnar út frá skrifum þeirra. Út
frá þeim niðurstöðum var lagt til að hafa
rúma heimsóknatíma og að þær fengju
frelsi til að ráða deginum sínum eins og
hægt var í þeim tilgangi að bæta líðan
kvenna á rúmlegu. Mikilvægt er að konan
hafi val um hvenær matmálstímar eru,
klukkan hvað farið sé í hjartsláttarrit og
í sturtu og hvort hún vilji heyra í hjart-
sláttarritinu eða hafa slökkt á hljóðinu.
Ástæðan var að ritið vakti upp ótta hjá
hluta kvenna um að ekki væri í lagi með
fóstrið. Það var einnig metið mikilvægt út
frá skrifum kvennanna að fagna merkum
áföngum í meðgöngunni, eins og þegar
vissum vikum meðgöngunnar væri náð og
fá fjölskylduna til að fagna með konunni
og hrósa henni fyrir árangurinn. Jafnframt
þyrfti að skoða hvort hægt væri að bjóða
upp á einhvers konar iðju til að láta tímann
líða. Tölva og nettenging getur haft mikið
að segja til að konur geti haft samband við
fólk utan sjúkrahússins. En margar lýstu
skorti á því að hafa eitthvað fyrir stafni.
Þá þyrfti að bjóða upp á félagsráðgjöf til
að fara yfir tryggingamál og aðra þætti er
snúa að réttindum. Mikilvægt er að vera
til staðar fyrir konuna og spyrja hvort það
séu einhverjir þættir sem valda ótta og
kvíða og vinna í því með konunni. Virða
ætti friðhelgi einkalífsins eftir besta móti,
þó konan sé inniliggjandi á sjúkrahúsi
en mörgum fannst þær eiga sér lítið sem
ekkert einkalíf í þessum aðstæðum.
UMRÆÐUR OG LOKAORÐ
Ljóst er að margir þættir hafa áhrif á
líðan kvenna á rúmlegu og það að leggja
konur á rúmlegu getur haft talsverð áhrif
á líkamlega og sálfélagslega líðan þeirra.
Til er töluvert af rannsóknum sem hafa
skoðað líðan kvenna á rúmlegu, en engar
rannsóknir hafa komið fram síðustu
áratugi sem styðja gagnsemi rúmlegu á
meðgöngu. Vissulega má ekki gera lítið úr