Ljósmæðrablaðið - 01.12.2013, Blaðsíða 19

19Ljósmæðrablaðið - desember 2013
Vímuefnanotkun og barneignir:
Hvað er til ráða?
Tilgangur þessarar greinar er að fjalla um
þær áskoranir sem felast í því að sinna
fjölskyldum með vímuefnavanda og hvaða
úrræði eru fyrir hendi hér á landi. Byggt
verður á verklagi og leiðbeiningum um
vímuefni og barneignarferlið sem komu
út á Landspítala sl. vor, en um var að ræða
samvinnuverkefni milli Landspítala og
Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Jafnframt
verður komið inn á hvert hlutverk ljósmæðra
er í þessu samhengi og hvernig það er í
samræmi við Alþjóðasiðareglur ljósmæðra.
Loks er komið inn á mikilvægi samfellu í
umönnun og þverfaglegrar samvinnu við
umönnun þessa hóps.
Umfang og eðli vandans
Talið er að vandamál vegna vímuefnanotkunar
fari vaxandi á heimsvísu og er okkar ástkæra
Ísland því miður engin undantekning þar. Til
vímugjafa teljast efni eins og áfengi, ólögleg
fíkniefni og ávanabindandi lyf (t.d. róandi
lyf, morfínskyld lyf, Ritalin o.fl .) sem notuð
eru í þeim tilgangi að komast í vímu. Nærri
helmingur þeirra sem eiga við fíknisjúkdóma
að stríða notar ólöglega vímugjafa en einnig
hefur notkun á lyfjum ætluðum til lækninga, í
þeim tilgangi að komast í vímu, aukist undan-
farin ár (SÁÁ 2007‒2010).
Umfang vímuefnavanda á meðgöngu hér
á landi er ekki þekkt. En tölur frá þeim lönd-
um sem við berum okkur gjarnan saman við,
benda til að vandamálið sé vissulega til stað-
ar. Undanfarin ár hefur fjöldi þeirra sem hafa
verið í meðgönguvernd á göngudeild mæðra-
verndar á Landspítala vegna vímuefnavanda
verið um 30–40 konur á ári, ýmist vegna ný-
legrar sögu um notkun vímuefna eða vegna
þess að þær eru í virkri neyslu. Í bandarísk-
um rannsóknum á algengi vímuefnanotkunar
á meðgöngu, viðurkenndi 4‒5,5% kvenna
að hafa notað ólögleg vímuefni á meðgöngu
og á bilinu 6‒19% viðurkenndi að hafa neytt
áfengis á meðgöngu (Havens, Simmons,
Shannon og Hansen, 2009; SAMSHA, 2009).
Í rannsókn sem gerð var í London var skimað
fyrir vímuefnum í þvagi barnshafandi kvenna
og samkvæmt því reyndust 16% barnshafandi
kvenna vera að nota vímuefni (Sherwood,
Keating, Kavvadia, Greenough og Peters,
1999). Ef íslenskur veruleiki er eitthvað í takt
við þessar erlendu tölur mætti búast við að
180‒225 konur neyttu ólöglegra vímuefna á
meðgöngu og enn fl eiri áfengis. En þar sem
tíðnitölur hérlendis vantar þá er ekki mögulegt
að segja til um umfang vandans. Hins vegar
kemur fram í ársskýrslu SÁÁ að 4,1% núlif-
andi kvenna eldri en 15 ára hefur lagst inn á
Vog vegna vímuefnavanda. Af innlögðum
sjúklingum á Vog árin 2007‒2010 var um
þriðjungur konur og var 70% þeirra á barn-
eignaraldri eða á aldrinum 14‒44 ára (SÁÁ
2007‒2010).
Vel er þekkt og staðfest með rannsóknum
að neysla áfengis hefur skaðleg áhrif á fóstur
með aukinni áhættu á fyrirburafæðingum,
léttburafæðingum, fósturdauða og FAS (fetal
alcohol syndrome) (Andersen, Andersen, Ol-
sen, Gronbaek og Strandberg-Larsen, 2012;
Welch-Carre, 2005; O´Leary, 2004; Mills,
Graubard, Harley, Rhoads, Berendes, 1984).
Rannsóknum á öðrum vímugjöfum ber saman
um að neysla þeirra á meðgöngu hafi neikvæð-
ar heilsufarslegar og félagslegar afl eiðingar
fyrir móður og barn. Hins vegar hefur reynst
erfi tt að greina á milli þess hvort skaðsemin
sé aðallega vegna vímuefnanna sjálfra eða
hvort aðrir áhrifaþættir, s.s. félagslegar að-
stæður, lífsstíll og almennt heilsufar, spili þar
inn í. Tvennt virðist þó vera sameiginlegt í
rannsóknaniðurstöðum þegar skaðsemi allra
vímugjafa er skoðuð en það er aukin hætta á
fæðingu fyrir tímann og lágri fæðingarþyngd
fyrir meðgöngulengd (Craig, 2001; Kennare,
Heard, og Chan, 2005). Það er því ljóst að
vímuefnanotkun hefur alvarlegar afl eiðingar
fyrir fóstur og heilsufar nýburans.
En vímuefnanotkun hefur ekki aðeins
neikvæð áhrif á fæðingarþyngd og líkamlegt
heilsufar barns, heldur einnig á andlega og til-
fi nningalega heilsu þess og geta áhrifi n varað
alla ævi. Það er ýmislegt sem tengist heilsu
verðandi móður sem getur haft áhrif á hvern-
ig barnið þroskast. Fólk sem glímir við fíkni-
sjúkdóma getur verið með aðra undirliggjandi
geðsjúkdóma, s.s. þunglyndi og kvíða. Einnig
er algengt að hjá þeim sé saga um erfi ðan
bakgrunn og áfallasaga, sem jafnvel nær aftur
í barnæsku. Því til viðbótar er oft lítið stuðn-
ingsnet í kringum þessa einstaklinga. Allt
hefur þetta áhrif á það hvernig verðandi for-
eldrum farnast í foreldrahlutverkinu og hvern-
ig tengslamyndun verður. Vaxandi þekking
undanfarinna tveggja til þriggja áratuga hef-
ur leitt í ljós að góð tengslamyndun við um-
önnunaraðila er ungabarninu mjög mikilvæg.
Ungabörn eru tilfi nningaverur og eru mjög
næm á tilfi nningástand umönnunaraðila, það
reynir mikið á foreldra á þessum tíma að lesa í
þarfi r barnsins og svara þeim á næman og við-
eigandi hátt. Ef þörfum barnsins er ekki svar-
að nægilega vel þá upplifi r barnið mikla streitu
og það geta orðið vandamál með svefn og
næringu. Auk þess geta tilfi nningatengsl sem
myndast milli barns og foreldra orðið óörugg.
Streita hefur mjög neikvæð áhrif á heilaþroska
og almenna heilsu barnsins, s.s. ónæmiskerfi ð.
Þar sem heili ungbarnsins er í örum vexti og
taugabrautir eru að verða til, þá geta þessi
áhrif verið varanleg og því er mjög mikilvægt
að grípa snemma inn í til að styðja foreldra
og styrkja þá í foreldrahlutverkinu og efl a
tengslamyndun foreldris og barns. Snemmtæk
íhlutun hefur því mikið forvarnargildi
(Gerhardt, 2006; Baradon, 2010; Murray,
2000; Sroufe, Egeland, Carlson og Collins,
2005).
Hlutverk ljósmæðra
Ljósmæður sjá þverskurð íslensks samfélags
í sínum daglegu störfum. Fjölskyldur með
fíknivanda er að fi nna alls staðar í samfélaginu
og geta því komið inn á borð ljósmæðra
hvar sem þær starfa. Í Alþjóðasiðareglum
ljósmæðra kemur fram að meðal hlutverka
ljósmæðra sé að „leitast við að sinna
sálrænum, líkamlegum, tilfi nningalegum
og andlegum þörfum kvenna sem til þeirra
leita, hverjar svo sem aðstæður þeirra
kunna að vera“ (Ljósmæðrafélag Íslands,
e.d.).Til að geta sem best komið til móts við
þarfi r þessa hóps er mikilvægt að skilja eðli
fíknisjúkdómsins og þekkja þau úrræði sem
fyrir hendi eru til að mæta þörfum verðandi
mæðra og/eða foreldra. Fíknisjúkdómur er
fyrst og fremst heilsufarsvandamál og oft er
sjúkdómurinn langvinnur. En einstaklingar
sem glíma við fíknisjúkdóm eru oftar en ekki
Valgerður Lísa Sigurðardóttir,
ljósmóðir MSc á Landspítala
F R Æ Ð S L U G R E I N