Ljósmæðrablaðið - 01.12.2013, Blaðsíða 21

21Ljósmæðrablaðið - desember 2013
á Landspítala, fæðingarlæknir og félagsráð-
gjafar frá Landspítala, ljósmóðir og heimilis-
læknir frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins
og félagsráðgjafi frá Barnaverndarstofu. Einnig
komu að verkefninu hjúkrunarfræðingar og
barnalæknir frá Vökudeild Landspítala og var
samhliða gefi n út verklagsregla um eftirlit og
umönnun nýbura ef móðir neytti vímuefna á
meðgöngunni.
Helstu nýjungar í verklagi og
leiðbeiningum árið 2013
Barneignarferlið í heild
Með nýju verklagi sem innleitt var á
Landspítalanum á árinu 2013 urðu nokkrar
breytingar frá fyrra verklagi sem gera það
að verkum að þjónustan við þennan hóp er
orðin skilvirkari en áður var. Verklagið tekur
yfi r allt barneignarferlið, þ.e. meðgöngu,
fæðingu, sængurlegu og útskriftar til ung- og
smábarnaverndar í heilsugæslu. Þannig er
reynt að brúa bil á milli deilda og stofnana
með því að bæta samskipti og upplýsingafl æði
milli fagfólks. Gert er ráð fyrir að í lok
meðgöngunnar liggi fyrir skrifl eg áætlun um
umönnun í fæðingu, sængurlegu og eftirfylgd.
Til markhóps teljast allar konur sem hafa
sögu um notkun vímuefna síðastliðið ár fyrir
þungun, en einnig þær konur sem telja sig
þurfa stuðning þrátt fyrir að hafa verið edrú
lengur en eitt ár.
Þverfagleg samvinna – aðkoma FMB
teymis
Gert er ráð fyrir tilvísun í FMB teymi fyrir
allan markhópinn. Teymið er þverfaglegt og þar
starfa m.a. geðlæknar, geðhjúkrunarfræðingar,
hjúkrunarfræðingar frá fíknigeðdeild,
félagsráðgjafar og ljósmóðir. Með aðkomu
teymisins verður meðferð og stuðningur
vegna fíknisjúkdómsins markvissari því
öllum konum sem vísað er í teymið vegna
fíknivanda er boðið viðtal við fagfólk á sviði
vímuefnameðferðar. Þetta er í samræmi við
það sem mælt er með annars staðar en þar
hefur fjölfagleg nálgun þar sem umönnun er
veitt af fagfólki með mismunandi þekkingu
reynst árangursrík fyrir þennan hóp (Wright og
Walker, 2007). Þá er þáttur meðgönguverndar
mikilvægur og er gert ráð fyrir viðtali á
göngudeild mæðraverndar 22-B. Þar er m.a.
lagt mat á heilsufar konunnar og metið hvar
best sé fyrir hana að vera í meðgönguvernd.
Eftir að þverfaglegt mat hefur farið fram
er gerð áætlun um meðferð, eftirlit og
umönnun á meðgöngunni. Meðferðarúrræðin
eru margvísleg og geta falist í innlögn á
fíknigeðdeild, dagdeildarmeðferð í hóp
eða reglubundnum einstaklingsviðtölum á
göngudeild fíknimeðferðar, allt eftir þörfum
hverrar konu. Þáttur tengslaefl ingar er
mikilvægur og er unnið með þann þátt bæði
í einstaklingsviðtölum og í hópmeðferð. Á
vegum FMB teymis hefur verið boðið upp á
sex vikna hópmeðferð fyrir verðandi mæður
þar sem markmiðið er að stuðla að vellíðan,
efl a tengslamyndun og undirbúa þær fyrir
foreldrahlutverkið. Hópmeðferðin sem kallast
Blíðar bumbur, byggist á hugmyndafræði
Mellow Parenting en það var þróað í Skotlandi
(Mellow Parenting, e.d.). Einnig hefur verið
boðið upp á hópmeðferð eftir fæðingu sem
kallast Móðir-barn hópur.
Rétt er að taka fram að FMB teymið er fyrir
foreldra – það þýðir að þjónustan er líka fyrir
feður og er því hægt að vísa feðrum sem glíma
við fíknisjúkdóm í teymið líka.
Það er til mikils að vinna því sýnt hefur
verið fram á betri útkomu fyrir barnið ef
gripið er inn í vímuefnavanda á meðgöngunni,
t.d. færri fyrirburafæðingar og minni
líkur á öndunaraðstoð nýbura (Goler,
Armstrong, Taillac og Osejo, 2008), en ljóst
er að þverfagleg samvinna er nauðsynleg
til að árangur náist (Economidoy, Klimi og
Vivilaki, 2012; Sundhedsstyrelsen, 2010).
Við þróun verklagsins var horft til frænda
okkar í Danmörku en þar hefur verið komið
á fót sérstöku þverfaglegu teymi fyrir þennan
hóp. Það kallast Familieambulatoriet og var
upphafl ega þróað á Hvidovre og Rigshospitalet
í Kaupmannahöfn (Sunhedsstyrelsen, 2010).
Þar er konunni/fjölskyldunni fylgt eftir frá
því hún uppgötvar þungun og henni/þeim
fylgt eftir í nokkur ár. Þau börn sem talin eru
viðkvæmust fá eftirfylgd í sex ár. Nú er komin
nokkurra ára reynsla af þessu meðferðarteymi
og virðist árangur vera mjög jákvæður. T.d.
hefur fyrirburafæðingum fækkað úr 20% í
7%, léttburafæðingum hefur fækkað úr 31%
í 7%, tilfellum þar sem er súrefnisskortur í
fæðingu úr 20% í 5%, börnum með fráhvarf
NAS (neonatal abstinence syndrome) sem
þarfnast meðhöndlunar úr 85% í 60% og
þroskafrávikum hefur fækkað úr 90% í 11%
(Sundhedsstyrelsen, 2010).
Hvar verður meðgönguverndin?
Með aðkomu FMB teymis hefur skapast aukið
svigrúm til að meðgönguvernd geti farið fram
í heilsugæslunni. Ef konan er hætt að nota
vímuefni við upphaf þungunar, vímuefnaleit
er neikvæð og hún er í góðum farvegi í
sínu bataferli, þá getur hún vel verið á sinni
heilsugæslustöð í meðgönguvernd en um
leið fengið alla þá þjónustu sem FMB teymið
býður upp á. Lögð er áhersla á að konan hafi
heimilislækni á þeirri stöð sem hún tilheyrir.
Umönnun nýburans
Samhliða útgáfu þessara leiðbeininga
var gefi n út verklagsregla um eftirlit og
umönnun nýburans ef um vímuefnaneyslu
var að ræða á meðgöngunni. Sérstakur kafl i
er þar um þau tilvik þar sem nýburinn þarf á
fráhvarfsmeðferð að halda.
S ængurlega — Eftirfylgd
Gert er ráð fyrir sængurlegu á meðgöngu—
og sængurkvennadeild ef konan hefur notað
vímuefni á meðgöngunni. Möguleikar
eru á heimaþjónustu í fl okk C í sumum
tilvikum. Huga þarf að getnaðarvörnum
í sængurlegunni og gera ráðstafanir til að
konan geti fengið þá getnaðarvörn sem verður
fyrir valinu, fyrir útskrift.
Til að tryggja eftirfylgd fyrir þennan
viðkvæma hóp er lögð áhersla á að tryggja
samfellu í upplýsingafl æði. Því er gert ráð
fyrir að upplýsingar frá sængurlegu séu veittar
skrifl ega og símleiðis til yfi rhjúkrunarfræðings
á þeirri heilsugæslustöð sem kemur til með að
sinna fjölskyldunni í ung- og smábarnavernd.
Yfi rhjúkrunarfræðingur ber síðan ábyrgð á
að koma upplýsingunum áleiðis til þeirra
sem sinna fjölskyldunni. Einnig er gert ráð
fyrir eftirfylgni og stuðningi FMB teymis
eftir þörfum fjölskyldunnar, fyrsta árið eftir
fæðingu.
Leiðarljós við umönnun
Það er heilmikil fagleg áskorun sem felst í
því að vinna með konum og fjölskyldum með
fíknisjúkdóma. Viðmót heilbrigðisstarfsfólks
skiptir þar miklu máli því konur eru líklegri til
að koma í meðgönguvernd ef þær mæta hlýju
og fordómalausu viðmóti. Mikilvægt er að heil-
brigðisstarfsfólk viðurkenni hugrekki og þraut-
seigju konunnar þar sem hún stendur frammi
fyrir mjög fl óknum og erfi ðum kringumstæð-
um. Hún er að takast á við erfi ðan sjúkdóm á
sama tíma og hún er að verða móðir. Umönnun
þarf að einkennast af sveigjanleika, jákvæðum
samskiptum og stuðningi. Heildræn umönnun
sem veitt er á einum stað er hagkvæmari og
leiðir til betri útkomu fyrir bæði móður og barn
(Wong, Ordean, og Kahan, 2011; Washington
State Department of Health, 2013).
Undanfarin ár hefur nálgun sem byggist á
hugmyndafræði um áhugahvetjandi samtal
(motivational interviewing) verið notuð
í vaxandi mæli í meðferð þar sem þörf er
á lífsstílsbreytingum. Þessi aðferð hefur
reynst vel fyrir fólk með fíknisjúkdóma, en
þar er lögð áhersla á að einstaklingurinn taki
sjálfur ákvörðun um breytingar á lífi sínu
(Miller og Rollnick, 2002). Hornsteinninn
í áhugahvetjandi viðtali er að fólk trúi því
sem það heyrir sjálft sig segja. Sú staða
að eiga von á barni getur aukið verulega
áhugann á að vera edrú (Wong, Ordean og
Kahan, 2011).
Samantekt — Framtíðarsýn
Hér hefur einungis verið tæpt á helstu atriðum
verklagsreglunnar og vinnuleiðbeininganna
sem henni fylgja. Því er mikilvægt að fagfólk
í barneignarþjónustu kynni sér verkefnið í
heild. Með tilkomu FMB teymis hefur skapast
mun betri grundvöllur fyrir þeirri þverfaglegu
nálgun sem nauðsynleg er við umönnun þessa
viðkvæma hóps.
Grunnur hefur verið lagður að bættri
þjónustu við þennan hóp sem glímir við
fíknivanda í barneignarferlinu. En mikill vill
meira – í framtíðinni þarf að leggja áherslu
á að tryggja áframhaldandi stuðning. Ef
horft er til þess árangurs sem hefur náðst hjá
Familiambulatoriet í Danmörku þá eigum við
enn langt í land. Brýnt er að þróa og efl a enn
frekar þjónustu fyrir þennan viðkvæma hóp.