Ljósmæðrablaðið - 01.12.2013, Blaðsíða 27

27Ljósmæðrablaðið - desember 2013
Vinur minn, hann
Erlendur Rannsakari
- Um heimafæðingar og samskipti heilbrigðisstarfsmanna
við fjölmiðla á öld hraðans
Berglind Hálfdánsdóttir,
ljósmóðir MSc
Eitt af mörgum orðatiltækjum sem ég hef
tekið í arf frá móður minni er um heimildar-
manninn Erlend Rannsakara. Fjölmiðlar
landsins vísa iðulega í þennan merka heim-
ildarmann þegar „erlendir rannsakendur“
hafa komist að einhverju nýju sem á erindi
við landann, að mati fréttamanna. Þar sem
við mæðgur erum tiltölulega fróðleiks-
fúsar hafa margar samræður okkar einmitt
hafist á setningunni: „Veistu hverju hann
Erlendur Rannsakari var að komast að
núna?“ Eftir að ég hóf að feta þá braut að
verða sjálf ein af þessum rannsakendum
sem vinna við að draga fram nýja þekk-
ingu hef ég hins vegar stundum velt fyrir
mér tengslum fjölmiðla við félaga minn,
Erlend Rannsakara, og hvernig þeim væri
háttað í fullkomnari heimi en þeim sem við
byggjum í dag.
Á fjölmiðlum hvílir sú siðferðilega
skylda að upplýsa almenning um ýmis
hagsmunamál. Að þegja þunnu hljóði
yfir mikilvægum málum sem geta varðað
almannahag væri siðlaust, ef ekki hrein-
lega merki um skoðanakúgun sem ekki
má viðgangast í lýðræðissamfélagi. Fjöl-
miðlar eru jú ein af grunnstoðum lýðræð-
isins og gjarnan kallaðir fjórða valdið, til
viðbótar við hið opinbera löggjafarvald,
framkvæmdarvald og dómsvald, og eiga
að veita hinum opinberu valdsviðum
aðhald. Við sem störfum í hinu opinbera
heilbrigðiskerfi erum ekki undanskilin því
að lenda í kastljósi fjórða valdsins.
Nýleg umfjöllun íslenskra vef- og
sjónvarpsmiðla um rannsóknarefni mitt,
heimafæðingar, vakti mig til umhugsunar
um það hvernig fjallað er um viðkvæm
heilbrigðismál sem þessi í hérlendum og
erlendum fjölmiðlum. Upphaf umfjöll-
unarinnar má rekja til bandarískrar rann-
sóknar sem nýlega var birt og gefur til
kynna mjög slæma útkomu heimafæðinga
í Bandaríkjunum (Grünebaum o.fl., 2013).
Slíkar niðurstöður eru allrar athygli
verðar, sérstaklega í ljósi þess að rann-
sóknir í öðrum löndum hafa ekki sömu
sögu að segja (Berglind Hálfdánsdóttir,
Ólöf Ásta Ólafsdóttir og Alexander Krist-
inn Smárason, 2011).
Önnur bandarísk rannsókn sem birt-
ist í sama tímariti um svipað leyti gefur
einnig til kynna slæma útkomu banda-
rískra heimafæðinga, þótt munurinn sé
ekki eins sláandi og í þeirri fyrrnefndu
(Cheng, Snowden, King og Caughey,
2013). Höfundar þessarar rannsóknar
notast við annars konar gögn og kanna
tengsl útkomunnar við ákveðna áhrifa-
þætti. Þeir benda á í umræðukafla að
munur á útkomu milli landa geti skýrst
af ýmsum aðstæðum í Bandaríkjunum
sem ekki eru til staðar í öðrum löndum.
Þar má nefna skort á faglegum viðmiðum
um heimafæðingar, hátt hlutfall kvenna
með áhættuþætti í heimafæðingum og
hátt hlutfall heimafæðingarljósmæðra sem
búa ekki að menntun á borð við þá sem
íslenskar ljósmæður hafa. Niðurstöður
rannsóknarinnar gefa til kynna að útkoma
heimafæðinga í Bandaríkjunum sé áþekk
útkomu sjúkrahúsfæðinga ef þeim er sinnt
af ljósmæðrum með viðunandi menntun.
Nú má spyrja sig hvers vegna rannsókn
sem skoðar slæma útkomu heimafæðinga
í Bandaríkjunum í samhengi og reynir
að átta sig á orsakaþáttum nær ekki upp
á yfirborðið í fjölmiðlaumræðunni. Af
hverju beindist öll athygli fjölmiðla og
almennings að rannsókn sem bendir á
alvarlegan vanda án þess að leita orsaka
og lausna? Ná æsifréttir eyrum okkar betur
en yfirveguð, lausnamiðuð umfjöllun?
Afdrif nokkurra stórra heilbrigðismála
á síðustu áratugum gefa til kynna að
hægt sé að misnota fjölmiðla sem vett-
vang fyrir villandi upplýsingagjöf um
heilbrigðismál. Árið 1998 birtist rann-
sóknargrein í tímaritinu The Lancet, þar
sem bólusetning með samþættu bóluefni
gegn mislingum, hettusótt og rauðum
hundum var tengd einhverfu hjá börnum
(Wakefield o.fl., 1998). Haldinn var
blaðamannafundur þar sem niðurstöðurnar
voru kynntar fyrir almenningi. Í kjölfarið
lækkaði tíðni bólusetninga við þessum
sjúkdómum. Niðurstöður rannsóknarinnar
voru frá upphafi gagnrýndar harðlega af
fræðimönnum. Aðalhöfundur rannsóknar-
innar var að lokum kærður fyrir fölsun
rannsóknarniðurstaðna og rannsóknar-
greinin dregin til baka af tímaritinu sem
birti hana. Fjölmiðlar áttu sjálfir stóran
þátt í að svipta hulunni af óeðlilegum
hagsmunatengslum rannsakanda og fluttu
fréttir af málalokum (Deer, 2011). Bólu-
setningartíðni hefur þó lítið aukist, enda
hægara um vik að vekja upp ótta foreldra
en að sefa hann. Afleiðingarnar sjáum við
í dag í faröldrum sem taka líf barna þrátt
fyrir að sjúkdómana sé að mestu hægt að
fyrirbyggja í nútíma samfélagi.
Í fleiri tilfellum hafa niðurstöður stakra
rannsókna leitt til breyttra starfshátta á
skömmum tíma. Ef slíkt reynist hafa verið
frumhlaup, eins og átti sér stað þegar
sitjandafæðingar lögðust að mestu af á
nokkrum árum í kjölfar rannsóknar sem
birtist árið 2000, er ekki sjálfgefið að
breytingarnar gangi til baka í ljósi nýrrar
þekkingar. Þótt vissulega megi að ósekju
stytta þann tíma sem almennt líður frá
því að ný þekking kemur fram þar til hún
hefur ratað inn í almenn störf heilbrigð-
isstarfsmanna sýna dæmin að í þessum
efnum borgar sig að flýta sér hægt.
Allar rannsóknir eru takmörkunum
háðar. Styrkleika þeirra og veikleika þarf
að skoða yfirvegað, bera niðurstöður
saman við aðrar rannsóknir á sviðinu og