Málfríður - 15.05.1993, Blaðsíða 8

á dag og að minnsta kosti sex
kaffitímum og álíka mörgum
pásum, en ímyndunarafl okkar
hefur ekki náð lengra á sviði mat-
reiðslu á saltfiski í næstum tvö
þúsund ár, þangað til að kokkur-
inn kom frá Katalóníu á Spáni og
átak var gert í eldamennskunni.
Hins vegar höfum við lært að éta
og bera fram tvöhundruð teg-
undir af ensku súkkulaði frá
stofnun lýðveldisins.
Menn geta lært tungumál, til
dæmis portúgölsku, tekið próf í
því fagi og fengið tíu, en ef ís-
lenskur sölumaður í Lissabon
færi að hlæja og segði í hópi fisk-
kaupenda á veitingastað, þegar
boðið er upp á brasaðan saltfisk:
„Nei, steiktan saltfisk, þann and-
skota léti hún amma aldrei bjóða
sér“, mundi hann ekki eyðileggja
sölu á saltfiski eins og skot, en
það væri ekki honum að þakka,
heldur því að Portúgalar eru salt-
fiskætur.
Aftur á móti mundi hann ekki
vinna hug og hjörtu fiskkaup-
enda, þótt hann kynni portú-
gölskuna hundrað prósent frá
Háskóla Islands. Það væri litið á
hann sem mann frá þjóð sem
hefur ekki tileinkað sér fiskmenn-
ingu, þá list að framreiða á
hundrað vegu og af ást og list-
fengi það sem hann veiðir, leggur
í salt og „sólþurrkar“ síðan með
hverahita og rafmagni.
Eftir þetta mundu kaupend-
urnir umgangast hann af þeirri
kurteisi sem einkennist af hlý-
legu áhugaleysi. En ef þeir rækj-
ust á mann frá annarri þjóð sem
gæti rætt um fiskmenningu, þá
mundu þeir heldur kaupa af
honum, þótt hann hefði ekki
alger tök á tungumálinu, vegna
þess að þeir ættu menningarlega
samleið með honum á sölu-
vegum þorsksins.
Svona er þetta svakalega auð-
velt.
Og þó er þetta kannski ekki
eins auðvelt á öllum sviðum. Ef
maður sem ætlaði að „selja ís-
land í túristapakka sem gildir yfir
sumarmánuðina" færi um heim
allan og eyddi milljónum í kynn-
ingu og sýndi mannkyninu ekk-
ert nema sólskinið í óbyggðum,
glampandi geisla við sjóinn,
brakandi þurrk til sveita og sum-
arþey í Grímsey miðri, þá gæti
hent að hann fengi svo mikið af
túristum fyrsta árið að það yrði
að hýsa þá í hlöðum og tjöldum,
en hann mundi fá yfir sig ekkert
nema spurningar á borð við
þessa:
Hvar er barinn, vændishúsið
og sólskinið?
Það væri sama hvað leiðsögu-
maðurinn kynni mörg tungumál,
þessir sömu ferðalangar kæmu
aldrei aftur.
Og þótt gert yrði átak næsta
vetur í að reisa hótel með börum
um allt land og frjálsu framtaki á
sviði ástarinnar, þá er líklegt að
jafn fáir ferðamenn kæmu og áð-
ur en heimskynningunni var
hleypt af stokkunum út í íslenska
sólskinið. Um leið mundu öll
hótelin fara á hausinn.
Aðeins bjánar láta blekkjast af
bjánalegri beitingu tungunnar og
vitsins. Það að leika á sveita-
manninn með lipurri tungu er
ekki hægt lengur, vegna þess að
sveitamenn eru ekki lengur til
sem slíkir á alþjóðavettvangi.
Hvað á kennari að kenna
þegar hann kennir erlent tungu-
mál?
Auðvitað á hann að kenna
málfræðina, talmálið, ritmál bók-
menntanna, en öðru fremur á
hann að reyna að koma því inn í
hugarheim nemandans að það sé
sérstök tilfinning í sálinni á bak
við orðin. Þessi tilfinning er mis-
jöfn eftir löndum og þjóðum. Ef
maður talar erlent tungumál á
hann helst ekki að bryðja það
undir íslenskum tönnum. Nem-
andinn verður að tileinka sér „til-
gerð“ útlendinganna. Hann verð-
ur helst að læra líka á þann
hraða sem felst í tungumáli
hverrar þjóðar. Þetta hljómfall er
misjafnt eftir löndum.
Hvað á þá að gera?
Á að kenna þá framkomu sem
útlendingurinn sýnir þegar hann
beitir tungunni, hvernig ein stétt
kemur fram á annan hátt en
önnur þegar sagt er góðan dag-
inn, hvernig viðmótið er, hvernig
menn minnast hluta og atburða?
Eflaust. Þetta er jafn mikilvægt
og málfræðin og hið rétta í staf-
setningu og framburði.
Síðan á helst að gefa nemand-
anum eitthvað af þjóðarminni
þeirrar tungu sem hann lærir. Ég
á ekki endilega við söguna eða
stóratburði hennar, heldur hið
smáa: þjóðarminnið sem ein-
staklingurinn á og mun aldrei
teljast til stórviðburða í mann-
kynssögubókum.
Við getum tekið einfalt dæmi.
Ef einhverjum dytti í hug að
kenna katalónsku og síðan ætl-
aði nemandinn að fara til Barce-
lóna og reyna að heilla fólk þar
til ferðalaga um ísland, þá væri
kannski gott að geta, þótt á ófull-
kominn hátt væri, minnst þess
þegar íbúar borgarinnar byrjuðu
sjálfir að ferðast og flykkjast út á
baðströnd á bílunum sem voru
smíðaðir af þeim sjálfum og
tæpa á því um leið, hvernig
tæknin sé orðin og velmegun
Katalóna og „núna sé mikill
munur fyrir þá að fá tækifæri til
að fljúga með Icelandair, losna úr
svækjunni, anda að sér hinu
mikla norðri og drekka ómengað
vatn í túnfæti undir jökli. Þannig
kæmust á örlítil persónuleg
tengsl í gegnum minnið.
Enginn kann þjóðtungu til
fullnustu. Innan hverrar tungu
eru ótal svið sem renna misjafn-
lega vel saman í sálarlífi og skap-
gerð þjóða. Þetta er það erfið-
asta að læra fyrir útlendinga, að
geta sökkt sér niður í sálarlíf
tungunnar, því það er hægt að
tala tungu nokkurn veginn óbjag-
að en vera samt óskiljanlegur og
utangátta.
Betra er að tala erlenda tungu
örlítið rangt frá málfræðilegu
sjónarmiði séð en á nokkurn veg-
inn réttum hraða, heldur en það
að bera hana fram sem skóla-
bókardæmi og prófverkefni
sprottin úr sálarlífi sem á ekkert
skylt við orðin og setningarnar.
Tölvurnar geta það núorðið og
nokkur málaséní. Þau ryðja í sig
orðaforða á sama hátt og þær og
eru vinsæl í fimmínútnaþáttum
útvarpsins, en enginn vildi sitja
lengi hvorki með málaséníi né
talandi tölvu í sófa og hlusta á
sálarlaust malið um allt milli
himins og jarðar.
Guðbergur Bergsson,
rithöfundur og
háskólakennari.
8