Veiðimaðurinn - 01.04.2005, Blaðsíða 44

Um lífríki Laxár
Laxveiðin er ólík öðrum íþróttum að því leyti að hún
er ekki keppnisíþrótt. Lífríkið í ám og vötnum er okkur
stangveiðimönnum óþrjótandi umræðuefni og erfitt er
að sannreyna líkön og kenningar jafnt hjá lærðum sem
leikum. Ómissandi hluti af laxveiðimenningunni er að kryfja
vistkerfið til mergjar.
Laxá í Aðaldal er stórkostleg laxveiðiá þar sem
leyndardómar lífríkisins verða aldrei settir í orð. Hún verður
því oft fyrir óvæginni umræðu þegar veiðin sveiflast niður.
Það gleymist oft að Laxá gefur í meðalári eitt þúsund laxa
en ekki tvö eða þrjú þúsund. Um þetta eru haldgóðar
upplýsingar undanfarna áratugi og einnig má benda á útdrátt
úr Fiskirannsóknum Bjarna Sæmundssonar í Andvara 26.
árg., Rvk. 1901, þar segir:
„Jóhannes faðir Sigurjóns kom að Laxamýri 1839 og bjó
þar 22 ár. Á síðari árum hans man Sigurjón eftir minnstri
veiði 30 löxum [veiðimagnið er tilgreint í tunnum, en samkv
skýrslu hans fóru að meðaltali 20 laxar í tunnuna] eitt ár, en
4 árum á undan því ári mestri veiði 1200 löxum. Sigurjón
tók við jörðinni 1861. Fyrstu 14 ár hans var veiðin fremur
lítil, vanalega 180 - 240 laxar; minnst 20 laxar og mest 400
laxar. Svo tók veiðin að vaxa, svo að hún varð eitt ár 2400
laxar, næsta ár 1200 og síðan 200 - 400 laxar, en aldrei slæm
ár. —"
Efsta svæðið, frá virkjun niður að Laxhólmum í landi
Ytra-Fjalls, er í eðli sínu náttúrulegt silungasvæði en ekki
laxasvæði og gefur í meðalári af sér fáeina laxa en fallega
urriða svo skiptir hundruðum eða kannski þúsundum. Þegar
laxagöngur eru óhemju stórar, eins og happdrættisárin
1972 - 78, breyta þessi silungasvæði um ham og laxaaflinn
verður meiri. Þetta er undantekning en ekki regla og það er
ósanngjarnt gagnvart „veiðidrottingunni” að ætla tilteknum
svæðum meira en þau bera. Nýlega fór fram rannsókn á
búsvæðum í Laxá og í því mati er ekkert sem bendir til þess
að á þessu svæði geti alist upp laxaseiði sem haldið geti uppi
mörg hundruð laxa veiði.
Hermann Bárðarson er leigutaki á umræddu urriðasvæði
og samkeppnisaðili Laxárfélagsins. Eðlilega eru því málefni
svæðisins honum hugleikin. í nýlegu viðtali í Veiðimanninum
gagnrýnir hann bændur, sérfræðinga Veiðimálastofnunar og
Laxárfélagið fyrir að stuðla að ofveiði í ánni og vill hann
loka fyrir alla laxveiði í henni í nokkur ár.
Seinasta áratuginn hafa bændur og stangveiðimenn
í auknum mæli lagt sitt af mörkum til að styrkja
hrygningarstofninn í Laxá, m.a. með því að minnka
veiðiálagið, innleiða fluguveiði og með því að taka upp veiða
og sleppa aðferðina. Hermann gagnrýnir þetta og segir stórt
hlutfall nýgengins lax drepast eftir sleppingu. Reynsla mín
og vísindalegar rannsóknarniðurstöður ganga í berhögg við
þessa fullyrðingu og vil ég skjóta hér inn hluta af grein sem
birtist á vegum Norður-Atlantshafslaxsjóðsins árið 2001:
„Undanfarin ár, eftir að veiða-&-sleppa fór að færast
mjög í vöxt, hafa rannsóknir á aðferðinni orðið nákvæmari
og marktækari. Bestu rannsóknarverkefnin sem gerð hafa
verið um áhrif veiða-&-sleppa á Atlantshafslax eru eflaust
þau sem unnin voru fyrir umhverfisyfirvöld í Kanada árin
1995 og 1998. Rannsóknirnar sýndu að veiða-&-sleppa er án
efa árangursríkt tæki til að auðga laxastofna.
Niðurstöðurnar sýna að mikill meirihluti laxins lifir til
að hrygna eftir að hafa verið sleppt og á það við um allar
aðstæður. Auk þess kemur fram að enginn marktækur
munur sé á klaki hrogna stangaveiddra laxa og annarra
laxa. Ekki er nóg með að lax lifi þrekraunina af heldur sýna
ofangreindar rannsóknir einnig að líkamsstarfsemi hans
kemst í samt lag á ótrúlega skömmum tíma eftir að honum
er sleppt aftur - eða á innan við sólarhring. Veiða-&-sleppa
rýrir því ekki þá ánægju sem veiðimenn fá úr baráttu við
hraustan andstæðing.
Sumar aðstæður eru þó ekki eins hentugar - t.a.m. þegar
vatn er óvenju súrt, vatnshiti er yfir 22 °C eða þegar lax er
nýgenginn - en jafnvel við verstu aðstæður lifir alltaf stór
meirihluti lax og hrygnir eftir að hann hefur verið veiddur
og honum sleppt aftur. Þvert á skoðanir margra virðist það
auk þess hafa minni áhrif á stórlax heldur en á smálax þrátt
fyrir að lengri tíma taki að fullþreyta þá stóru.
Einhverjir hafa bent á að lítið stoði að sleppa nýgengnum
laxi snemma á veiðitímabilinu - hann sé þá of viðkvæmur og
lifi hann álagið af verði hann bara veiddur aftur. Staðreyndin
er sú að jafnvel þessir fiskar ná langflestir að hrygna, jafnvel
þeir sem veiðast mörgum sinnum. Vissulega er það ekki
raunin með allan lax, en þá ber að hafa í huga að lax sem er
drepinn kemur aldrei til með að hrygna, hvort sem hann er
drepinn í júní, júlí, ágúst eða september.
Langflestar athuganir sem gerðar hafa verið styðja
niðurstöður þeirra rannsókna sem hér er vitnað til, en það
þarf ekki að koma á óvart þar sem allir vita að laxinn er
sérstaklega gerður til að standast gríðarlegt líkamlegt álag
á erfiðum ferðalögum um óravíddir Atlantshafs til og frá
hrygningarstöð vum. “
Hermann fjallar mikið um svokölluð óðul sem séu
miðstöðvar hrygningar og uppeldis í ám. Hann telur að sé
allur fiskur af einu óðali drepinn geti liðið langur tími þar til
hrygning komist þar aftur á. Þessar hugmyndir eru tiltölulegar
nýjar af nálinni og mjög spennandi rannsóknarefni og ég get
ímyndað mér að Laxá sé kjörin til slíkra rannsókna. Laxá er
vatnsmikil og víðfeðm en hefur ekki sama þéttleika af löxum
44 Veiðimaðurinn Apríl 2005