AVS. Arkitektúr verktækni skipulag - 01.03.2004, Blaðsíða 10

ÞEMA/THEME
Jafnvægi í borg og byggð
Herdís Á. Sæmundardóttir,
formaður stjórnar Byggðastofnunar.
Á undanförnum árum og áratugum
hafa orðið stórfelldir flutningar frá
landsbyggðinni til höfuðborgarsvæð-
isins. Flutningar þessir hafa komið
mönnum nokkuð í opna skjöldu
vegna þess hve örir og miklir þeir
hafa orðið. Ástæðurnar eru margvís-
legar; minnkandi vægi sjávarútvegs
og landbúnaðar í atvinnumynstri
landsmanna, aukin sókn í lengri
menntun og uppbygging nýrra at-
vinnutækifæra á höfuðborgarsvæð-
inu, auknir möguleikar og sókn fólks í
fjölbreyttan lífsstíl og síðast en ekki
síst bættar samgöngur innanlands,
aukin ferðalög erlendis og minnkandi
heimsmynd.
Líklegt er að þessi uppþygging höf-
uðborgarsvæðisins haldi áfram.
Spurningin er hins vegar hvort og
hvernig við getum mætt þessari þró-
un þannig að aukið jafnvægi skapist
milli höfuðborgarsvæðis og lands-
byggðarinnar. Þetta er afar brýnt
viðfangsefni sem miðar í raun að því
að á landsþyggðinni séu ræktaðar
þær aðstæður sem gera það eftir-
sóknarvert að þúa þar. Þessar
aðstæður liggja að hluta til í sérstöðu
byggðarlaga, en einnig er þörf á
nýjum áherslum, svo sem mun meiri
fjölbreytni í atvinnulífi, auknum og að-
gengilegri tækifærum til menntunar
og fjölgun starfa fyrir háskólamenntað
fólk. Með öðrum orðum, sömu atriðin
og gert hafa höfuðborgarsvæðið svo
öflugt sem raun ber vitni. Hafa ber í
huga að það eru ýmis lífsgæði í sveit-
um og þorpum sem ekki eru til stað-
ar í þéttbýlinu. Má þar nefna nægt
rými fyrir íþúana og að auðlindir lands
og sjávar eru mun aðgengilegri.
Hugmyndin um kjarnasvæði er enn í
fullu gildi og hér skilgreind sem
byggðarlög sem eru fjölmennust,
hafa mest aðdráttarafl fyrir fólk og
bestu möguleika til uþþbyggingar
atvinnulífs, skóla, menningarlífs og
opinberrar þjónustu. Styrking slíkra
kjarnasvæða byggist á nokkrum
grundvallarþáttum:
• Úrbótum í samgöngumálum sem
annars vegar tryggja greiða leið til og
frá höfuðborginni og hins vegar stytta
og treysta samgönguleiðir innan
svæðis í því skyni að stækka atvinnu-
og þjónustusvæði.
• Auknu sjálfsforræði og stækkun
sveitarfélaga þannig að þau séu bet-
ur í stakk búin til að veita íbúum sín-
um þá þjónustu sem kröfur eru gerð-
ar um og hafi markviss áhrif á þróun
mannlífs á sínu svæði. Með stækkun
sveitarfélaga skapast einnig mögu-
leikar á að færa fleiri verkefni frá ríki til
sveitarfélaga og skapa með því aukin
atvinnutækifæri sem krefjast meiri
menntunar.
• Uppbyggingu menntastofnana á
framhalds- og háskólastigi. Það er
óumdeilt að áhrif háskólastofnana á
sínu starfssvæði eru mikil og marg-
vísleg. Nýjar hugmyndir verða til um
atvinnusköpun og aukin þekking og
menntun gerir fólki kleift að sækja
fram á svo mörgum sviðum. Með
auknu fræðslu- og rannsóknarstarfi
verður til þekkingarsamfélag sem lað-
ar að fólk með lengri menntun að
baki. Nýsköpun í atvinnulífinu og
fjölgun starfa sem krefjast meiri
menntunar getur mætt fækkun starfa
í beinni framleiðslu.
• Starfsemi af ýmsu tagi sem er á
forræði hins opinbera verði betur
dreift um landið, þannig að fólk eigi
möguleika á að nýta menntun sína í
starfsvali víðar en á höfuðborgar-
svæðinu.
Samhliða þeirri eflingu landsbyggðar-
innar og tilurð kjarnabyggða sem að
ofan greinir, þurfa samfélögin í mörg-
um tilfellum að byggja upp
8 avs
sjálfsmynd sína, t.d. með markvissu
menningarlífi og ræktun þeirra gilda í
mannlífi og atvinnustarfsemi sem
tengjast sérstöðu viðkomandi svæð-
is. Þetta getur haft víðtæk jákvæð
áhrif, aukið lífsþrótt og sköpunarmátt
íbúa og ekki síður eflt ímynd samfé-
lagsins og gert það aðlaðandi til bú-
setu og heimsókna. f umræðunni er
oft talað um Reykjavík andspænis
landsbyggðinni. Það er mikilvægt að
líta á landið sem eina heild. Reykjavík
er ekki bara sveitarfélag þeirra sem
þar búa, heldur er hún höfuðborg
okkar allra og sem slík þarf hún að
þjóna margþættu hlutverki. Fólk á
landsbyggðinni vill og þarf á því að
halda að borgin hafi öflugt atvinnu-
og menningarlíf og sé aðgengileg og
auðveld yfirferðar. Að ýmsu er að
hyggja í þessu sambandi. Flugsam-
göngur og gott vegakerfi gegna þar
lykilhlutverki. í hraða nútímans er
ákaflega mikilvægt að tryggja að
landsbyggðarfólk, t.d. forsvarsmenn
fyrirtækja, stofnana og sveitarfélaga
geti ferðast til borgarinnar að morgni
og farið heim að kvöldi. Ólíklegt verð-
ur að teljast að flugvöllur verði, til
langs tíma litið, áfram í hjarta höfuð-
borgarinnar. En þegar kemur að því
að taka afstöðu til þess hvernig flug-
samgöngum til borgarinnar skuli hátt-
að er nauðsynlegt að hafa þarfir
landsbyggðarinnar í huga. En það er
einnig mikilvægt að þétta byggðina
innan höfuðborgarinnar þannig að
leiðir innan hennar styttist og verði
greiðari.
Hér að ofan hefur verið stiklað á
stóru varðandi forsendur aukins jafn-
vægis í byggðum landsins. Vísbend-
ingar eru nú um að það hægi frekar á
fólksflutningum af landsbyggðinni til
höfuðborgarinnar. Ýmislegt þykir mér
einnig benda til að skilningur á gagn-
kvæmri þýðingu drefibýlis og þéttbýl-
is fyrir hvort annað sé að aukast. Sé
svo má vænta betri tíðar með blóm í
haga, því farsæld þjóðarinnar felst
ekki síst í jafnvægi í byggð þar sem
ofangreindar grunnforsendur eru
hafðar að leiðarljósi. ■
1