Íslenska leiðin - 01.05.2022, Blaðsíða 9

9ÍSLENSKA LEIÐIN TÍMARIT STJÓRNMÁLAFRÆÐINEMA
ÍSLENSKA LEIÐIN
6 tips fyrir 21. öldina
Þórhildur
Davíðsdóttir,
stjórnmálafræðinemi
Tip númer II: Googla fréttina til að reyna að
finna hana á öðrum miðlum. Það sem þú
finnur gæti komið þér á óvart. Við þekkjum
eflaust flest þá tilvitnun sem hafði átt að koma
úr munnvikum Donald Trumps: „If I were to
run, I’d run as a Republican…“ (þú kannast við
þetta). Vegna internetsins hefur þessi setning
legið í undirmeðvitund margra, án þess að vera
leiðrétt. Ég viðurkenni sjálf að ég trúði þessu þar
til kennari í HÍ tilkynnti mér að þessi „frétt“
væri, excuse the pun, „fake news, folks“. Þá
hafði ég trúað þessari vitleysu of lengi. Nú vil ég
hysja upp um mig brækurnar, og vil að þið gerið
það líka með því að vinna í átt að stafrænu læsi.
Hægt er að slá inn titil fréttarinnar og sjá hvað
upp kemur. Leiðréttingar gætu komið upp, eða
jafnvel ekki neitt, sem boðar ekki gott. Ef frétt
er í raun áreiðanleg (eða viðeigandi), væru fleiri
en einn miðill að birta sömu söguna. Auk þess
er alltaf hægt að gá inn á sérstakar síður sem
sérhæfa sig í að leiðrétta falskar staðreyndir
(staðreyndaskoðun), líkt og eru skráðar hér til
hægri.
Tip númer III: Efast ávallt! Þótt að neikvæða
fréttagreinin sem þú sást á bbc.com sé um bestie,
getur maður ekki alltaf vísað upplýsingum frá
í nafni falsfrétta. Og öfugt: fréttin sem fjallaði
neikvætt um aðilann sem þú ert ekki hrifinn af
gæti einnig verið misvísandi eða fölsk á einn eða
annan hátt. Gerðu þér grein fyrir hlutdrægni
þinni, það er gott skref í átt að stafrænu læsi.
Það að trúa upplýsingum sem staðfesta þínar
fyrirfram gefnu hugmyndir er mannleg, vitræn
og sálræn virkni sem er innbyggð í heilastarfsemi
okkar. Þess vegna eigum við ekki að kenna okkur
sjálfu um auðtrúa hlutdrægni okkar, heldur
eigum við að vera meðvituð um hana.
Tip númer IV: Falsfréttir eru ekki alltaf áberandi!
Höfundar falsfrétta hafa náð góðum tökum á
að gera þær trúverðugar svo að fólk falli fyrir
þeim, eða smelli alla vega á þær. Til að útskýra
þetta fyrirbæri höfum við „80-20-10-regluna“.
Oft eru falsfréttir mótaðar úr um 80% sönnum
upplýsingum sem byggja á staðreyndum til þess
að gefa greininni nokkurs konar sannleiksgildi.
Svo eru 20% upplýsinganna byggðar á
hálfsannleik (t.d. skert samhengi) sem síðan er
fylgt eftir af 10% upplýsinga sem eru hreinlega
rangar eða villandi. Þetta býr til sannfærandi
sögu sem er jafnframt fölsk. Gott er að hafa þetta
í huga þegar þú ert að reyna að spotta falsfrétt.
Tip númer V: Hvað og hver er á bakvið greinina?
Markmið fréttadreifingar geta verið mjög
breytileg, allt frá því að veita hlutlausan
fréttaflutning í tilraunir til að skerða mannorð
einhvers eða hagnast fjárhagslega. Næst
þegar þú lest fréttagrein, spurðu þig að þessari
spurningu: Hvert er markmið rithöfundar með
fréttinni? Margar fréttaveitur leggja mikið upp
úr hlutleysi höfundar gagnvart því málefni sem
skrifað er um...en aðrar ekki eins mikið. Því þarf
að hafa í huga hvers vegna fréttin var birt og
hver tilgangur hennar sé: skerða mannorð, láta
þig hlæja, græða pening á auglýsingum, eða bara
hreinlega til að gralla í þér. Sem dæmi telst það
einnig sem upplýsingaóreiða en þó ekki sem
falsfréttir, þegar sönnum upplýsingum er dreift
með skýrum ásetningi.
Tip númer VI: Deila þekkingu með öðrum. Guð
veit að eldri kynslóðir þurfa á smá leiðarljósi
að halda þegar kemur að stafrænu læsi. Bentu
mömmu þinni á að tilboðið sem hún fann í
gegnum facebook-auglýsinguna er líklegast
scam og er þar með ólíklega á 90% afslætti.
Láttu frænda þinn vita að bólusetningar eru
ekki framleiddar af Bill Gates til þess að halda
mannfjölda jarðarinnar í skefjum. Í umhverfi
samfélagsmiðla, þar sem upplýsingar eru í (of)
miklu magni er auðvelt að týna sér sósunni. Gott
er að vinna í stafrænu læsi, eins og mörg okkar
hafa gert í nokkurn tíma, til þess að geta áttað
sig betur á upplýsingaóreiðunni sem umkringir
okkur dag hvern.
Dæmi um
fact-checking
síður:
snopes.com
politifact.com
factcheck.org
truthor-fiction.com
hoax-slayer.com
urbanlegends.about.com