Ný menntamál - 01.04.1998, Blaðsíða 23

( )
Nemendur Foldaskóla.
Athugun eða tilraun?
Eru eftirfarandi rannsóknir athuganir
eða tilraunir:
1 • Rannsókn á atferli gæsa yfir varp-
tfmann.
2. Rannsókn á því hvaða áhrif raf-
straumur hefur á runna.
3- Rannsókn á því hvernig hundar
bregðast við ef þeim er gefið allt
of mikið að éta.
4. Rannsókn á stærðfræðikunnáttu
15 ára unglinga.
5. Rannsókn á því hvort ákveðin
veira veldur hættulegum sjúk-
dómi.
6. Rannsókn á afleiðingum hvirfil-
bylja.
7. Rannsókn á hetjuskap í íslend-
ingasögunum.
8. Rannsókn á því hvernig segull
hagar sér þegar hann flýtur í vatni.
Hver er háður hverjum?
1- Eru menn háðir nautakjöti á
sama hátt og blóðsuga er háð
blóði?
2. Eru menn háðir hreindýraveiðum
á sama hátt og ljón er háð sínum
veiðum?
3. Eru menn háðir jurtum á sama
hátt og jurtir eru háðar mold?
4. Eru menn háðir sólarljósi á sama
hátt og jurtir eru háðar sólarljósi?
5. Eru menn háðir húsum á sama
hátt og hrúðurkarlar eru háðir
steinum?
6. Eru húsdýr, t.d. kýr á íslandi,
háðar mönnum á sama hátt og
hárlýs eru háðar mönnum.
7- Eru bíflugur háðar blómum á
sama hátt og blóm eru háð
bíflugum?
8. Eru menn háðir plöntum á sama
hátt og menn eru háðir dýrum?
9- Eru menn háðir húsdýrum á
sarna hátt og húsdýr eru háð
mönnum?
10. Eru hringormar háðir þorski á
sama hátt og menn eru háðir
þorski?
'nn allt öðrum augum en við erum
vön. Eg segi ekkert um hvort það er
mögulegt að hugsa upp algjörlega
nýjan heim, óháðan tíma og rúmi,
en við hljótum að sjá hversdagsleik-
ann í nýju og fersku ljósi eftir að
hafa reynt við slíkt ævintýri.
Þótt efnisþættir náttúruvísindanna
geti orðið erfiðir viðfangs í heim-
spekilegu samhengi þá eru ótal við-
fangsefni tengd náttúru og vísindum
sem henta mjög vel til heimspeki-
legrar samræðu. Skýrustu dæmin
eru pælingar um tilgang og aðferðir
vísinda og siðferðileg álitamál sem
upp koma í umgengni manna við
náttúru og umhverfi. Vísindi eru
mannanna verk. Þessi starfsemi er
tiltölulega nýtilkomin í mannkyns-
sögunni og er ekki sameiginlegt ein-
kenni á mannlegum samfélögum,
hún hefur að mestu þróast innan
vestrænnar menningar. Hvernig
stendur þá á því að vísindi hafa haft
svo gífurleg áhrif síðustu aldir?
Gæti nútímamaður á Islandi horfið
til baka til þeirra lifnaðarhátta sem
forfeður hans bjuggu við fyrir tíma
rafmagns, læknisþjónustu og marg-
miðlunar? Og í hverju felst þessi
vísindalega þekking? Hvernig er
hennar aflað? Fara vísindamenn
bara út og safna staðreyndum eins
og þeir væru að tína ber? Eða þarf
eitthvað meira til þess að komast að
þeim vísdómi sem nú er til staðar í
kenningum um öll möguleg fyrir-
bæri? Eru vísindamönnum einhver
takmörk sett? Er eitthvað sem við
viljum jafnvel ekki að þeir rann-
saki? Er alltaf leyfilegt að fullnýta
þá tækni og þekkingu sem er til
staðar, sbr. nýtilkomna umræðu unt
klónun? í hverju felst það að bera
virðingu fyrir náttúrunni? Er alveg
sjálfsagt að maðurinn leggi vegi og
reisi mannvirki þar sem það hentar
honurn best?
Spurningarnar eru óendanlega
margar og að mínu mati er óhjá-
kvæmilegt að skapað sé svigrúm í
náttúrufræðikennslunni til þess að
fást við þær. Það er ekki víst að
heimspekileg samræða gefi nem-
endum eitt rétt svar við því hvað fasi
sé en hún gefur þeim tækifæri til að
átta sig betur á hugtakinu og tíma til
að grufla í því með hjálp samnem-
enda sem eiga við samskonar skiln-
ingsvanda að stríða. I slfkxi glímu
komast nemendur í nánari og áhuga-
verðari tengsl við námsefnið og
verða líklegri til að halda áfram að
fást við það af áhuga og atorku.4
1 Sum dæmin eru tekin úr: Lipman, Matthew o.fl.
1991. Heimspekiœfingar, kennsluleiðbeiningar með
Uppgötvun Ara. Hreinn Pálsson þýddi. Heimspeki-
skólinn, Reykjavík.
2 Ég ræði hér einungis um þá kennslu sem ég sjálf
tók þátt í.
3 Hreinn Pálsson benti mér ítrekað á mikilvægi ráð-
gátunnar og stend ég í þakkarskuld við hann fyrir
það.
4 Hreini Pálssyni, Helgu Magnúsdóttur og Sigurði
Péturssyni þakka ég yfirlestur og góðar athuga-
semdir.
Brynhildur Sigurðardóttir er
kennari og heimspekinemi.
23