Helgarpósturinn - 03.04.1981, Blaðsíða 22

Helgarpósturinn - 03.04.1981, Blaðsíða 22
22 Þegar fslendingum er lýst af erlendum blaðamönnum, eða rit- höfundum sem hér hafa dvalið, koma sömu farsarnir upp aftur og aftur. Okkur er lyst sem seintekn- um. fremur alvörugefnum gæða- blóðum. öfugt við suðrænni þjóðir, þá erum við lftið samkvæmisfólk samkvæmt venjulcgum skilningi. Við eigum bágt með að blanda geði við bláókunnuga, og hver hefur ekki lent í samkvæmi þar sem upp kemur hin vandræðalega þögn. þegar enginn veit hvað hann á að segja. Eftir þvi sem norðar dregur á jarðarkringl- unni. þvíþyngra virðist fólk vera, og við hér norður við ballarhaf kunnum best við okkur heima i stofu framan við imbann. Með heiðarlegum undantekningum. Þrátt fyrir þessa tilhneigingu, sem eflaust stafar af þvi að hluta að við verðum að dúsa innivið vegna veðurs. þá eigum viðokkar samkvæmislif, og partimenningu — eða var það ekki tslendingur sem sld fram setningunni ódauðlegu og óumbertrumbætan- legu: „Maður er manns gaman". Babylon Rætur okkar skemmtanamenn- ingar og/eða matarmenningar má rekja alla leið aftur til Babýloniska heimsveldisins, að þvi. er Friðrik Gislason, skóla- stjöri Hótel og veitingaskólans sagði i viðtali við Helgarpóstinn. En það á nú kannski við alla okkar menningu, matarmenn- ingu og aðra menningu. Matar- venjurokkar og samskiptavenjur þróuðust siðan upp i gegnum hvert heimsveldið á eftir öðru, og siðastir i' röðinni voru Rómverjar, — sem af tur fengu sina háþróuðu samkvæmissiði i arf frá Grikjum. Eftir einhverjum leiðum náði þetta svo til Skandinaviu og þaðan til Islands. Auðvitað eigum við orðið okkar eigin samkvæmismenningu, og sérislensk fyrirbæri eins og borrablót og þessi heima- húsaparti, sem virðasL vera að verða ómissandi fyrir dansleiki,. að minnsta kosti hér á höfuð- borgarsvæðinu, þar sem gestirnir koma með veitingarnar með sér. Okkar eigið samkvæmishald hef- ur tekið breytingum i takt við þjóðfélagsbreytingar. Þeim fer kafla fækkandi sem halda sinar fermingarveislur sjálfir, hvað þá giftingarveislur. En gestrisnin viröist vera sú sama og fyrir hundrað árum, i bændasam- félaginu sem Jónas frá Hrafnagili lýsir i „Islenskir þjóðhættir". I einum þeirrar bókar lýsir hann gestakomu, og fróðlegt er að bera það saman við gestakomur i dag. Súrt smér 1 þá daga fóru hinar svokolluðu fylgjur alltaf á undan fólki. „Oft setur allt i einu einhvern ónota- geispa að einhverjum, eða honum verður hálfflökurt, eða hann getur með engu móti haldið sér uppi fyrir svefni dálitla stund. Þetta boðar allt gestakomu", segir Jónas i bók sinni, og bætir við að stundum finni menn undar- lega lykt, „líkt og af súru sméri, eða jafnvel brennivíni". Þegar gesturinn kom siðan, þurfti hann að gæta sin vel á hjátrUnni. Alltaf varð að banka þrjU högg, og eftir að skyggja tók var farið á glugga og sagt hérsé- guð. Eftir að inn var komið, var hann spurður frétta og siðan boðnar gdðgerðir. „Sjálfsagt var að veita gestum góðgerðir — til þess var þeimboðiðinn, enda var það mikið dánægjuefni ef gestur vildi ekki tefja og þáði ekki góðgerðir. Ýmist var haft til góðgerðar spónamatur eða átmatur og stundum hvorttveggja og oft kaffi, eftir að það fór að tiðkast, siðast á 18. öld. Ef borð var til í' baðstofunni var gesturinn settur við það, annars var matar- ilátið sett á hné honum". Aður en gesturinn tók til matar sins, signdi hann sig og sagði: „Guðlauni matinn" og fekk viðeigandi svör við. „Svo tók hann til matar og borðaði sem hann lysti, en kurteisí þótti það, að leyfa nokkru af þvi sem fram var borið, til þess að syna, aö svo rfkulega hefði verið fram borið að gesturinn hefði ekki geta torgað". — „Þegar búið var og gestur hafði lagt frá sér leifarnar,, stóð hann ekki strax upp heldur lét liða litla stund, áður en hann stóð Föstudagur 3, apríi, 1981 he/garpásturínn- eftir Guðjón Arngrimsson Partímenning upp og þakkaði fyrir góðgerð- irnar eða „velgerðirnar" með kossi, bæði bónda og húsfreyju." Þrír kveðjukossar Þegar gesturinn hafði dvalið eins lengi og honum þótti hæfa, Igekk hann á röðina og kvaddi allt heimilisfólkið með kossi, „og hUsmtíðurina tvo kossa, annan sem kveðju en hinn fyrir sig eða velgerðirnar. Siðast kvaddi hann hUsbóndann úti á hlaði með tveim kossum. Sumsstaðar sunnan- lands voru kveðjukossarnir algengast þrir". „Þegar átti að gera einhverjum vel til", segir Jónas frá Hrafna- gili i bók sinni, „ekki sist ef hann var nætursakir, var eldaður handa honum hátiðarmatur, svo sem hangikjöt eða það annað, sem fyrir hendi var, t.d. spaðsUpa". Og..... „Þegar gestir voru nætursakir, einkum kvenfólk, viidi það oft fá eitthvað tilað „halda á": eitthvaðað gera. Voru þá kvenftílki oftast fengnir prjónar, en karlmenn fengu oft kamba og kembdu handa stúlkunum. Algengt var og að biðja gestinn að lesa lesturinn og syngja með og var algengt, að menn gerðu það ef menn treystu sér til. Oftast voru menn látnir sofa hjá einhverjum, ef það var betri gestur og stofa var til með rúmí, var hann látinn „sofa frammi", en þá var algengt að spyrja hann hvort hann vildi ekki látaeinhvernsofahjásér, ef hann kynni að vera myrkfælinn". Fjölmennar samkomur voru fátiðar á þessum árum, enda húsnæði fyrir þær ekki á hverju strái. Þó þekkjum við ýmsa leiki, gáturog náttUrulega Vikivaka og þjóðdansa. En allt skemmtanalít var fabreytt mjög. Það var ekki fyrr en brennivinið kom til milli það fyrir ennþá. En samt hafa orðið verulegar breytingar á samkvæmishaldi Islendinga á siðustu árum. Maturinn Mataræðið hefur breyst mikið. „Þegar ég var að byrja að læra," sagði Friðrik Gislason, „þá var eiginlega alltaf sami matseðillinn áárshátiðum og öðrum þessháttar samkvæmum. Það er aspassúpa, lambasteik og is i eftirmat, helst núggais". Svona er þetta ekki nuna eins og allir vita. Breytingar i hátiðar mataræði þjóðarinnar eru nú svo örar aðgreinilegur er munur, jafnvel vetra. Að sögn Karls Jónasar, framkvæmdastjóra veislumiðstöðvarinnar, sem i tvö ár hefur starfað við að útbúa veislumat fyrir fólk, þá pantar fólk nú talsvert öðruvisi mat en fyrir tveimur árum. „Nú vilja mun færri þetta hefðbundna kaJda borð, en þegar við vorum að byrja", sagði hann. „Nú vill fólk alveg eins pottrétti einhvers- konar, bg eins eru sjávarréttir lika mjög vinsælir, en á þá mátti ekki heyrast minnst sem veislumat fyrir tveimur árum. Við höfum okkar matarmenn- ingu frá Dönum, eins og svo margt annað. Segja má að sU matarmenning sé komin frá ein- um fransmanni — Karem nokkr- um, sem átti sitt blómaskeið um aldamótin, en hann er talinn upphafsmaður þessa franska eldhUss, sem Norður-Evrópa og þar á meðal tsland notast við i matargerð sinni. Að sögn Karls Jónasar er orðið næsta fátitt á Islandi að haldin séu stór afmælisboð, eða fermingarveislur, án þess að leit- að sé aðstoðar utanaðkomandi aðila. „Nú virðist svo komið að fólk gefi sér hreinlega ekki tima til að matbUa fyrir stórveislur, enda flestir uppteknir við vinnu og annað," sagði hann. Hann bætti einnig við að i flestum til- fellum gæti fyrirtæki eins og Veislumiðstöðin unnið hlutina á ódyrari hátt en t.d. hUsmóðirsem kaupa verður allt til matar- gerðarinnar i' smásölu. Vínið Drykkjuvenjurnar taka lika stöðugum breytingum. Eins og Friðrik lýsti hér að framan, var áfengið hlutfailslega ódýrara i gamla daga, og þvi ekki tiltöku- mál að kaupa það sem maður drakk á barnum. Slikt er næsta fátitt i dag. Nú fer fólk i rikið og drekkur heima hjá sér megnið af kvöldskammtinum — fær sér oftast eitt til tvö glös á ballinu til að halda sér við. Með þessu hefur skapast önnur venjá sem Friðrik segir fyrst hafa komið með þeirri kynslóð sem nU stundar böllin, og það eru heimapartíin, sem eru orðin ómissandi þáttur áf skemmtana- menningunni. Þau eru haldín áður en fólkið fer á dansleik, og undantekningalitið kemur hver með sfnar veitingar sjálfur i slik parti'. Nu á síðustuárum hefur neysla létt vi'ns aukist til muna, bæði vegna verðlagsins, og vegna hins aukna áhuga á mat, og það hefur gert sitt til að breyta drykkju- menningunni. NU drekka fleiri, en minna. Ti Ibrey tingarley sið Þá hefur verið bent á að nú sé fjölbreytnin i skemmtanalifinu alltaf að aukast — að minnsta kosti hér á höfuðborgarsvæðinu. En ekki eru allir sammála um það. Baldvin Jónsson, auglýs- ingastjóri Morgunblaðsins, er einn af reyndari veislustjórum iandsins, og hann er ekkert yfir sig hrifinn af þvi sem fólki er boð- ið uppá af samkvæmum eða skemmtunum hér. „Ég gerði það að gamni minu um daginn að labba eina umferð um alla skemmtistaðina hérna i bænum", sagði hann, „og ég varð ekki hrifinn. Mér virðist að það vanti nU algjörlega stað hérna fyrir fólk svona á aldrinum 25 til 40 ára — fy rir parað fólksem vill fara Ut að skemmta sér í hópum. NU eru all- ir staðirnir fyrir óparað fólk, og komi á þá hópar, eru þeir stundr- aðir á svipstundu. Ég held að á siðustu tiu árum hafi engin framför átt sér stað i skemmtanalífi okkar. Og það er synd og skömm, vegna þess að tslendingar eru mikið sam- kvæmisfólk, og fáir skemmta sér betur en þeir, þegar svo ber við að horfa". Samkvæmismenning — og önnur menning sögunnar að veruleg breyting varð þar á, og brennivínið kom með breyttum þjóðfélagsháttum. Flaska á borðið 1 dag snýst allt samkvæmis- hald, hvort sem er i heimahúsum eða á samkomustöðum, meira og minna i kringum áfengið. Auðvitað eru kaffiboðin algeng, og i sumum fjölskyldum tiðkast ekkert vinþamb, en þegar gera á sér dagamun, og annað hvort fara á balleða i samkvæmi, er billinn i langflestum tilfellum skilinn eftir heima. Þetta er ekkert islenskt fyrirbæri, og ef eitthvað er þá höfum við með timanum lært að umgangast Bakkus. Aö minnsta kosti ef miðað er við frásögn Friðriks Gislasonar af balli fyrir svona 30 árum. Hann segir að þá hafi það ekki þekkst að fara i parti áður en farið var d ball. „Þá var farið beint á ballið", sagði hann, „enda fékk maður þar það sem maður þurfti. Brennivinið var áreiðan- lega mun ódýrara þá en nU, enda var oftast keypt bara flaska á borðið. og .siðan blandaði hver fyrir sig. NU er bara hægt að kaupa þetta blandað i glasi". Friðrik sagði ennfremur að þótt skemmtilegur Ijómi hafi verið yf- ir samkvæmum framan af, húsin vel skreytt og maturinn góður og vel fram borinn, þá hafi viljaö brenna við aö menn hafi farið lengra í drykkjunni en ætlað var, og orðiö ofurölvi. Og vist kemur Myndir: Jim Smart

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.