Helgarpósturinn - 21.08.1981, Blaðsíða 6

Helgarpósturinn - 21.08.1981, Blaðsíða 6
ofurlítil frásögn dvergum I>að er ofur eðlilegt að dvergar og risar hafi frá upphafi vakið at- hygli manna. Hiö óvenjulega, undantekningin frá reglunni, gerir það yfirleitt. Þegar viö bæt- ist svo almenn fáfræöi, auk fjörugs imyndunarafls, veröa til ansi skrautlegar kenningar um dvergvaxið fólk og risavaxið, eins og sagan segir okkur. Ennþá eru dvergar til, og risar sömuleiðis, — þaö er fólk sem er vel á þriðja metra á hæð. Þessu fólki hefur lítið fækkað. En vis- indunum fleygir fram, ekki sist læknavisindunum, og á undan- förnum árum hafa fario fram umfangsmiklar rannsóknir á vaxtarhormóninum, i Banda- ríkjunum. Arangur þessara rann- sókna er nú að sjá dagsins ljós: Vaxtarhormón er nii oröið hægt að framleiða eftir efnafræðileg- um leiðum, en hann var áður að- eins fáanlegur úr látnu fólki. Þetta efni sem verið hefur afar fágætt og dýrt er þvi að verða al- gengt og ódýrt. Arni Þórsson, læknir, segir í samtali við Heigar- póstinn að þetta sé nánast bylting i læknisfræði. Slór hluti lágvaxins Föstudagur 2i. ágúst 1981 helgérþúsfi itinrí málarinn þekkti, nota&i dverga sem fyrirsætur i sumum mynda sinna. A átjándu og nitjándu öld héldu rússnesku Zararnir óteljandi dverga við hirðir sinar. Til er frásögn frá 1715 þar sem sagt er frá útför dvergs, og þar sem 20 dvergapör fylgdu honum til graf- ar.' Allan þennan tima var litið á dverga sem furðuleg náttúru- fyrirbæri og farið með þá nánast eins og húsdýr. Þeir voru hafðir til skemmtunar og þjónustu, en gegndu nánast aldrei ábyrgðar- stöðum. Og allan þennan tima voru þeir vinsælt efni i þjóðsögur. Til eru frásagnir af heilu dvergaþjóð- félögunum, konungsrikjum neöanjarðar þar sem allt var úr gulli. Dvergar þjóðsagnanna eru oftast sætir og góðir og sérlega flinkir. Dvergarnir sjö i ævintýr- inu um Mjallhvit eru þeirra fræg- astir og þeir gefa ágæta mynd af þvi hvernig litið var á dverga öld- um saman. Tumi þumall Það var öðru fremur einn maður, Carles Sherwood Stratton, öðru nafni „General Tom Thumb" eða Tumi Þumall hershöfðingi sem breytti þessari imynd dverga. Hann er áreiðan- lega frægasti dvergur allra tima, og sýndi á siðustu öld almenningi i Bandarikjunum fram á að dvergar gátu unnið opinber ábyrgðarstörf ekki siður en aðrir menn. ...Og þeir litlu munu verða og dvergvaxins fólks er það vegna skorts á vaxtarhormón og það verður i framtiðiuni hægt að lækna fólk af sliku — hreinlega láta fólk stækka eftir þvi sem óskað er. Dvergum mun þvi fækka verulega. Þórshamar var dverga- smið Dvergvöxtur og risavöxtur er sérkennilegt liffræ&ilegt fyrir- bæri sem finnst nánast allsstaðar I Ufrikinu. Við heyrum alltaf annað slagiö um dvergvaxin fol- öld og lömb, og jurtir eru sömu- leiðis til dvergvaxnar. Þetta er þvi ekkert einkamál mannsins. Til eru ævafornar heimildir um dverga, og þeir og risarnir hafa löngum gegnt drjúgu hlutverki i þjóðsögum og skáldskap þar sem þeir hafa staðið sem tákn um mannlegan margbreytileika og breyskleika. Jafnvel islendingasögurnar greina frá dvergum. — 1 Völsungasögu koma þeir t.d. við sögu, og i Eddu. Ekki má gleyma þvl að hamar Þórs, var dverga- smið, og einnig spjót Öðins. En dvergar eiga sér sögu jafn- langa öðrum mönnum. Faraóarnir egypsku höfðu dverga i hirðum sinum, sem þjóna og skemmtikrafta og hið sama geröu Ptolemlarnir á eftir þeim. Forn- grikkir höfðu annan hátt á, og heimildir um dverga frá timum gríska veldisins eru fáar. Róm- verska heimsveldið var hinsveg- ar blómatimi dverga, þvl þá voru þeir i miklum metum hafðir, ef svo má að orði komast, einkum sem þjónar og skemmtikraftar. Dvergarnir sjö Litlum sögum fer af dvergum á miðöldum, en með endurreisnar- timanum koma þeir aftur uppá yfirborðið. Þá vöktu margir dvergar athygli og nokkrir ein- staklingar uröu frægir. Þó þeir væru yfirleitt hafðir öðrum til skemmtunar og þvi ekki öfunds- veröir, var stundum farið vel með þá — þeir höfðu jafnvel eigin þjóna. Isabella Spánardrottning hafði mikið dálæti á dvergum og hannaði hluta hallar sinnar fyrir þá, og mundi eftir tveimur I erfðaskránni. Og Velasquez, eftir Guðjón Arngrímsson Hann var fæddur 11. janúar 1838, en þegar hann lenti i klónum á fjölleikahúseigandanum Barn- um var fæðingardegi hans breytt, svo að þegar hann var sagður 77 cm hár 18 ára gamall var hann I raun aðeins 12 ára. Hann dó úr heilablóðfalli 15. júll 1883, 45 ára gamall og var þá 102 cm á hæð. Tumi Þumall var þvi allnokkuð frá þvi að vera minnstur allra. Almennt er talað um dvergvöxt (karla) ef þeir eru innan við 150 cm á hæð. Stysti fullþroska maður sem sögur fara af, segir Guinnes heimsmetabókin, var. Pauline Musters, Pálina prinsessa, frá Hollandi. Dverg- vöxtur hennar stafaði af þvi að heiladingull hennar framleiddi of litiö af vaxtarhormón og þvi hefði sennilega verið hægt að bjarga henni i dag. 59 cm há Pauline fæddist 26. febrúar 1858 og var þa 30 cm löng. NIu ára gömul var hún 55 cm á hæð og aö- eins eitt og hálft kiló aö þyngd. Þegar hún var 19 ára var hjarta hennar orðið veilt vegna of- drykkju og hún dó úr lungnabólgu, með heilahimnubólgu 1. mars 18781 New York. Þótt haldið væri fram að hún væri 48 cm á hæð mældist hún 59 cm. Við likskoðun reyndist hæð hennar nákvæmlega 61 cm (Likaminn lengist dálitiö eftir dauöann). Eftir aö hún hætti að lengjast sveiflaðist þyngd hennar frá 3,4 kg i 4 kg og „mál" hennar voru 47,48,43, sem bendir til offitu. Onnur stUlka, Caroline Crach- ani, fædd i Parlemó á Sikiley árið 1815, var aöeins 51 cm á hæð þegar hún dó i London árið 1824, 9 ára að aldri. Við fæðinguna var hún 18 cm löng og 450 gr. að þyngd. Beinagrind hennar, 50,3 cm löng er varðveitt i Hunterian safni konunglega læknaskólans i Lundúnum. Stysti fullvaxta karlmaðurinn á spjöldum sögunnar var Calvin Philips, sem fæddist 14. janúar 1791 i Massachusettes i Banda- rikjunum. Hann var 910 grömm þegar við fæðingu og hætti alveg aö vaxa þegar hann var 5 ára. Nltján ára mældist hann 67 cm hár og 5,4 kg þungur er fötin voru meötalin. Hann dó tveimur árum siðar i april 1812, úr „progeria", sem er sjaldgæfur sjúkdómur sem einkennist af dvergvexti og ellihrörnun fyrir timann. i skemmtanaheiminum Minnsti núlifandi dvergur mun vera Nruturam, sem fæddur er á Indlandi fyrir 52 árum. Hann er 71 cm á hæö. En frægasti núlifandi dvergur er ef til vill Mihaly Mes- zaros ungverskur sirkusdvergur, geysivinsæll I Bandarfkjunum og á meginlandi Evrópu. Annar frægur dvergur er Henry Villa- veziece, sem leikið hefur i nokkr- um James Bond kvikmyndum. Margir dvergar hafa einmitt fengið störf i skemmtanaheimin- um og nánast hver einasti sirkus hefur dverg á sinum snærum. Sumir kynstofnar eru lágvaxn- ari en aðrir, eins og allir vita, og til gamans látum viö fljóta með að meðalhæð karla Mbuti ætt- flokksins i Afriku er aðeins 137 cm og kvenna 135 cm. (Mbuti teljast lægstir af dvergþjóðflokkum sem á ensku nefnast Pygmies). Bylting í iæknisfræði Helgarpósturinn hafði sam- band við Arna V. Þórsson, lækni og spurði hann um orsakir dverg- vaxtar. „Það er nú erfitt aö segja frá þvl i stuttu máli", sagði Arni. „Astæðurnar eru margvislegar. Þó má kannski nefna tvennt — annarsvegar meðfæddan galla i brjóskfrumum, þar sem vöxtur- inn fer fram. Slikir gallar eru arf- gengir og þeir valda þessum al- genga dvergvexti þegar útlimir vaxa mjög litið, en höfuð og búkur eru eðlileg. Hinsvegar má svo nefna truflun á heiladingulsstarf- semi sem veldur skorti á vaxtar- hormóni. Siðan er langur listi af sjúkdómum sem geta valdið smá- um vexti. Af þessu tvennu sem ég nefndi hér áðan er hið siöara ef til vill meira til umræðu um þessar mundir vegna þess að nú órðið er hægt að gera eitthvað i þvi. Fram til þessa hefur einungis Innan skamms hefst efnafræðileg framleiðsia á vaxtarhormón, sem hafa mun í för með sér byltingu í læknisfræðinni verið hægt að vinna vaxtar- hormón úr heiladinglum látins fólks, eftir krufningu. Þaö hefur gert það að verkum að efnið hefur verið geysilega dýrt og torfáan- legt. Aðeins er hægt að nota vaxtarhormón úr mönnum, ekki dýrum. En það sem virðist vera aö valda gjörbyltingu á þessu sviði og hefur komið fram nú á siðustu' tveimur til þremur árum, einkum þo á siðasta ári er að nú er hægt að umbreyta bakterlum á þann hátt aö þær fara að framleiða vaxtarhormón. Þetta er gert með þvi að taka með sérstökum efnafræðilegum aðferöum litningsbút sem stjórnar þessari vaxtarhormóns- framleiðslu og skella honum inni litning bakteriunnar. Þá breytist viðkomandi bakteria og fer að framleiða vaxtarhormón. Stækkun eftir pöntun Þessar bakteriur eru siöan ræktaðar upp, þær fjölga sér geysilega hratt og nú virðist svo að flestir tæknilegir erfiðleikar viö þessa vinnslu hafi verið yfir- stignir. Þetta hefur þá byltingu i för meö sér að nú verður yfir- drifiönóg af efni sem áöur var af- ar torfengið. Það gefur svo aftur ýmsa möguleika við rannsóknir á vexti fólks". — Þýðir þetta að hægt verði að búa til körfuboltalið eftir pöntun- um og að lágvaxnir geti pantað hækkun um kannski svona tiu sentimetra? „Það er kannski ekki alveg svo einfalt. Fólk getur verið smávax- ið þó það hafi nóg af vaxtar- hormón — það er kannski af smáu fólki — smæðin er meðfædd. Þá er frekar ólfklegt að það mundi hækka sem nokkru nemi þó það fengi auka vaxtarhormón. En ég vil ekki segja að það sé útilokað þvi aö allar rannsóknir á þessu sviði hafa verið erfiðar vegna þess hve efnið er torfengið. Það er ekki útilokað að þetta eigi eftir að opna einhverjar leiðir sem ekki hafa verið kannaðar. Vonandi eigum við ekki eftir að sjá dvergvöxt af orsökum vaxtarhormónatruflana hjá börn- um framar. Nú þegar eru nokkur börn i sllkri vaxtarhormónameð- ferð hér á landi. Rindill Rindilsson, dvergurinn I sfðasta bænum I dalnum, var eftir hinni klassisku fmynd dvergsins. Michily Meszaros er frægastur núlifandi dverga. myndinJim Smart

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.