Tíminn - 15.04.1922, Blaðsíða 1

Tíminn - 15.04.1922, Blaðsíða 1
©jaíbtei oq, afarei&slumaour GCimans cr Sigurgeir ^riorifsfon, Sambanosbúsmu, SeYfjatnf. íímans er í Samrxmosíjúsimi. (Dpin öagleoa 8—\2 f. b Stmi 496- VI. ár. Reykjarík 15. apríl 1922 15. blað rli Minni hluti viðskiftamálanefnd- ar (Ingólfur Bjarnason, Pétur pórðarson, Sigurður Jónsson, Sig- urjón Friðjónsson og Sveinn •ólafsson) flytur frumvarp um heimild til iitni'lutningsbanns og gjaldeyrisráðstafana. Aðalatriði frumvarpsins koma fram í fyrstu grein þess sem hljóðar svo: „Ríkisstjórninni veitist heimild til með reglugerðum að banna innflutning til landsins á hverj- um þeim vörutegundum, er hún telur ónauðsynlegar eða nægar birgðir af í landinu. Sömuleiðis veitist ríkisstjórninni heimild til að hafa umsjón með erlendum gjaldeyri í eigu landsmanna og með gjaldeyri fyrir útfluttar af- urðir og ef nauðsyn krefur að ráð- stafa slíkum gjaldeyri." 1 síðari greinum frumvarpsins er svo fyrir mælt, að nefnd skuli skipuð til þess að koma þessu í framkvæmd og hafa jafnframt eftirlit með vöruverðinu. J>etta frumvarp kemur engum á óvart. J>að er í beinu framhaldi af þeirri stefnuskrá sem Fram- sóknarflokkurinn birti í upphafi þings. Og samkvæmt þeim fjöl- mörgu fundargerðum sem borist hafa til alþingis er það deginum ljósara að slíkar ráðstafanir eiga áð fagna mjög eindregnu fylgi almennings, a. m. k. um allar sveitir landsins. það mun því koma mönnum mjög á óvart er þeir fá þær fregn- ir, að í þinginu er sterk andstaða á móti þessum ráðstöfunum og lítur helst út f yrir að takast muni að kveða þær niður. Eru þeir.við- skiftanefndarmennirnir, Einar þorgilsson og Ólafur Proppé, kaupmennirnir og gáfnaljósin al- kunnu forkólfar mótspyrnunnar, en aðrir smærri spámenn feta í þeirra fótspor. Lítur svo út, sem nálega allir hinir andstæðu og sundurleitu þingmenn hafi sameinast á móti Framsóknarflokknum, til þess að kóma í veg fyrir að þessar bjarg- ráðaráðstafanir verði framkvæmd- ar. Af hálfu landsstjórnar hefir at- vinnumálaráðherra aftur. á móti lýst yfir fullu fylgi við frum- varpið og frá bankastjórnum beggja bankanna liggja skjallega fyrir ummæli um að innflutnings- höftin séu alveg nauðsynleg ráð- stöfun. Hið stórfurðulegasta í málinu er þó enn ótalið. Munu menn al- ment minnast ræðu hins fyrver- andi fjármálaráðherra, er hann lagði fram fjárlögin. Lagði hann þar megináherslu á ströng inn- flutningshöft og vék að gjaldeyr- isráðstöfununum um leið. Nú bregður svo við að nánustu fylg- ismenn hans bera fram breyting- artillögur við frumvarp Fram- sóknarflokksins, sem nálega gera það að engu. Gjaldeyrisráðstafan- irnar eru þá alveg feldar niður og mjög^dregið úr höftunum. Rekstur þessa máls er hin þarf- asta áminning til þjóðarinnar. Kjóséndunum sjálfum er um að kenna er það fæst ekki fram- l kvæmt á alþingi, sem þeir óska. Ástæðan er sú, að þeir hafa ekki kosið nógu marga samstæða menn inn í þingið. Hinir sundur- leitu þingmenn utan Framsóknar- flokksins eru að vísu óhæfir til þess að koma nokkru nýtu máli í framkvæmd. En hinu geta þeir ráðið, ef þeir sameinast, að hindra framgang þess máls sem Fram- sóknarflokkurinn beitist fyrir, því að enn skortir á nokkuð að flokk- urinn hafi meiri hluta. pessa eiga kjósendur að minn- ast við næstu kosningar. í fullri einlægni, Persónuleg inngangsorð. Mér þótti vænt um, að eg kannað- ist við málróm yðar, síra Jakob Kristinsson, á trúmálafundinum í íyrra mánuði, kannaðist við hann eins og hann var, er við hittumst vestan hafs hér um sumarið. í grein- um yðar í Tímanum hafði eg ekki kannast við hann, einkum man eg að mér kom í hug, er eg las fyr'stu grein yðar til mín í fyrra: Hvernig getur þetta verið sami maðurinn, sem mér fanst svo sanngjarn í viðræðum vestra? Líklega hefir sú hugsun haft einhver áhrif á svar mitt. Nú finst mér miklu meiri líkindi til að við getum talað saman um trúmál áfram én þess að við „verðum verri menn eftir en áður", eins og einn prestur- inn hélt í Bjarma. Einkum mundi það takast, ef við töluðum saman, svo að við gætum heyrt málróm hvors annars, a. m. k. treysti eg mér til að láta yður þá skilja, að jafnvel þau atriðin, sem ólíkust væru yðar skoðunum, væru ekki flutt eða sögð til að særa yður eða gera yðar gramt í geði. í skrifuðu máli er þetta erfiðara viðfangs, þar getur saklaust spaugs- yrði i „deilugrein" verið skoðað nap- urt háð, innileg trúarjátning talin ímyndunarveiki eða hroki, og ein- lægni tortrygð, snúið sem væri hún hræsni eða hrekkjabragð. — Andstæð- ingnum hættir til að ímynda sér að alt sé sagt með „lakasta málrómn- um", og lesendunum mörgum þykja „deilugreinar" bragðdaufar, ef ekki eru hnútur með, og reki þeir ekki tærnar í þær, þá rekst ímyndunarafl- ið á þær. — pennan formála varð eg að hafa, því að eg held ekki áfram að skrif- ast á við yður um trúmál, nema „tóninn" breytist frá því sem verið hefir. Vegna lesendanna verð eg liklega að breyta til og skrifa úr þessu í 3. persónu. Um „nafnlausu greinarnar" sagði eg í grein minni 24. des. f. á. alt, sem eg þurfti, og seinni grein síra J. K. gefur ekki tilefni til ann- arar viðbótar en þessarar. Hann virð- ist, sem betur fer, vera alveg fallinn frá þeirri óviðfeldu ágiskun, að rit- stjóri Bjarma skrifi sjálfur eitthvað af þeim greinum eða bréfum í blaðr inu, sem ekki eru með fullu nafni, en þó talin aðkomin. — Eg bauð honum að nefna einhverja sérstaka grein sem dæmi þess, og hefir hann ekki sint því, eins og hyggilegast var fyrir hann; ágiskun hans um höf- undinn að grein síra Jóns á Staða- stað fór ekki svo vel úr hendi. — Til hægðarauka fyrir okkur báða fram- vegis, hefi eg gefið kunningja okkar beggja, sem vegna starfs síns sér öll handrit i Bjarma, fulla heimild til að gefa sr. J. K. vísbendingu, ef hand- ritin bera það ekki með sér, að rétt sé sagt frá, hvað sé aðkomið af efni blaðsins. Hitt, hvort nöfnin fylgja eða ekki, geri eg auðvitað, sem mér og höfundum kemur saman um, fram- vegis eins og hingað til, án tlilits til þess, hvort óviðkomandi mönnum lík- ar betur eða ver. • RæSa síra Skat-Hoffmeyers var umræðuefni annars kaflans. Eg veit ekki, satt að segja, hvort eg á að svara því í spaugi eða alvöru. Mér heyrist einhver uppgerðarhreimur vera í þessari vandlætingu bæði hjá síra J. K. og þórði Sveinssyni lækni út af einni setningu í ársgamalli ræðu erlends prests. þeir fyrirgefa, ef það er misheyrn mín, — vona eg. Sé þeim full alvara, og þessi setn- ing valdi þeim andvökum, þá sé eg ekkert annað betra rað en að annar- hvor þeirra, eða helst báðir, skrifi sr. Skat-Hoffmeyer rækilegt bréf, spyrji hann, því í ósköpunum hann hafi sagt svona ljótt i blessaðri kirkj- unni okkar, sem þeim sp svo hjart- fólgin, og þar á ofan fengið Bjarma til að birta annað eins athugasemda- laust; það geti stórspilt fyrir blað- inu, og valdið því, að meðmælin, sem annar þeirra hafi gefið Bjarma við bændur og hinn við stúdenta, komi ekki að tilætluðum notum, og þetta komi sér því ver, þar sem annar þeirra hafi tekið að sér óbeðið nokk- urskonar yfirumsjón með ölluna að- komnum greinum í Bjarma, en hin- um þyki svo vænt um ritstjórann, að liann megi ekki af því vita, að á hann sé hallað, allra síst þegar hann sé fjarverandi og geti ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Haldið ekki, góðir menn, að þetta yrði áhrifameira og gæti fremur kom- ið prestinum danska til að setjast í sekk og ösku, en þótt hann sé átal- inn í blaði, sem hann hvorki sér né skilur? — Satt er það, að sr. J. K. mintist a, að ummæli sín yrðu væntanlega þýdd. En hver skyldi leggja út ,í það, ef hann treystir sér ekki til þess sjálfur? — Maður veit nú, hvernig gengur með þessar þýðingar. Ekki fékk biskupinn að þýða í friði á móð- urmal sitt það, sem hann hafði þó sjálfur skrifað í Evangelisten norska um andatrúna. Haraldur prófessor og' þórður læknir Sveinsson hafa báð- ir ráðist á þýðingu hans, og þó ekki verið sammála, ef eg man rétt, — og þá má nærri geta, að það yrði ekki vandalaust fyrir 'óviðkomandi menn að gera óaðfinnanlega þýðingu á fyrgreindum aðfinningum. — Mér þykir ólíklegt að nokkur ráðist í það. það halda margir, að þessi vandlæt- ing sé einkum af því sprottin, að þessi margnefndi Skat-Hoffmeyer var andstæðingur andatrúar og guðspeki, og eins af því, að ritstjóri Bjarma er svo sorglega þveröfugur í þeim mál- um, verður undireins myrkfælinn og minst er á andatrú, heldur líklega að þar séu si og æ á sveimi, þessir drísildjöflar, sem fóru í öfuga endann á honum Einari Nielsen, sællar minningar, og ætti hann þó að vita að hér hefir andatrúin þeim mönn- unum á að skipa, sem ekki eru lengi að þekkja slíka kauða og reka þá til ncðri bygða.------- En þetta hlýtur að vera misskiln- ingur að þvíer Bjarma snertir. Vafa- laust geta fundvísir menn hitt eitt- hvað í ritstjórnargreinum hans, sem hægt væri að hneyxlast á og hræða einhvern með. Ef þið eruð ekki búnir að því, þa bléssaðir skrifið Skat-Hoffmeyer sem allra fyrst; þið hafið þá frelsað ykk- ar samvisku og gætuð vonandi komið vitinu fyrir hann að segja aldrei aft- ur svona „ljótt". En á meðan á svarinu stendur frá Sk.-H., er líklega best að hugnast sr. J. K. með því að segja honum eitt- hvað af mínum skoðunum á þessu alvörumáli Sr. Sk.-H. er í ræðu sinni1) að lýsa þjáningum skorkvikindis, sem lirfa hefir stungið, og segir svo: „Mér finst sem eg sjai hér niður í hyldýpi óskiljanlegra þjáninga. Ekkert hefir vesalingurinn unnið til saka. Hvar getur þú séð Guð í slíku? Finnir þú Guð í norðurljósunum, ættir þú að geta fundið Guð einnig í þessu. Nei, ef vér hefðum ekkert annað en nátt- úruna við að styðjast, gætum vér alveg eins vel trúað að djöfulinn hefði skapað heiminn, eins og að Guð hefði gert það". Eg býst við að eg hefði ekki sagt þetta, meðfram vegna þess, að eg er hvorki náttúrufræðingur, eins og sr. Sk.-H., né sjónarvottur að ófriðar- hömiungum, eins og hann. — En svo þröngsýnn ritstjóri er eg ekki, að mér komi í hug að strika út orð úr ræðu góðkunns prests, þótt hann hugsi eða tali að einhverju leyti öðru- vísi en eg. Enda voktu þau ekki undrun mína. Eg vissi að sr. Sk.-H. j var kunnugri ófriðarhörmungum og ófriðarbókmentum en eg, og hafði rekið mig á, að miklu oftar og á- kveðnar var talað um djöfulinn og verk hans í þeim bókum mörgum, en áður v&r alment. „pað er eins og við séum í helvíti". „Hér hefir djöfullinn orðið", og fleira svipað var alloft skrifað úr skotgröfunum. Grimdin og harmkvælin voru víða svo afskapleg, að þau höfðu jafnvel áhrif í þessa átt á tal og skrif bjartsýnna manna, sem fjarri bjuggu, ef þeir lásu blöð ófriðarþjóða. Eg skal nefna dæmi um kunnan íslending, sem#oss kemur öllum sam- anum að sé ekki á hverjum degi að „prédika um djöfulinn", og ófriður- inn virðist því hafa haft áhrif í þessa átt. i Einar H. Kvaran rithöfundur segir i Jólabl. Morgunblaðsins 1915: „Nú hatrið fer gandreið frá manni til manns, og mannanna börn stíga trölladans við myrkraforingjans fætur." Árið eftir segir hann í sama blaði: „Ófriðurinn gerir ekki annað i því efni en leiða í ljós, svp að ekki verði á móti mælt, að djöfull vonskunnar er magnaður með mannkyninu." Dr. Helgi Péturss heimspekingur er heldur ekki frá því að „Vitisstefnan" sé öflug á jörðu hér, og er stundum nokkuð beiskorður um það. „Ef satt skal segja, hefir aldrei helvitugar horft á jörðu hér en nú, ef mest skal marka það, sem mest ber á." „það er erfitt í helvíti að finna sannleik- ann og þó ennþá erfiðara að hafa fundið hann", segir hann í Nýall (bls. 196 og 521). Mörg svipuð um- mæli hans mætti nefna, og veit eg ekki til að neinn hafi andmælt þeim nema Bjarmi. Hann telur það öfgar að segja, að þessi jörð sé rétt nefnd helviti, enda þótt hitt sé rétt hjá dr. H. P., að víða beri á „vítisstefnu" á jörðu hér. Jesús Kristur krossfestur og upp- risinn er mér trygging þess að góð- ur Guð stjórni þessu jarðlifi, væri Kristur mér ókunnur, er ekki ólík- legt að eg hefði stundum efast um það, þegar hörmungar ýmsra með- bræðra minna hafa blasað við mér. Eg býst við að svipuð hafi hugs- *) Ræðan er í 5.-6. tbl. Bjarma f. á., og þótt töluverð eftirspurn hafi verið eftir því blaði siðan sr. J. K. auglýsti það, þá geta nokkrir fengið það enn á afgreiðslu Bjarma. S. Á. Gíslason. un sr. Sk.-H. verið, þótt hann orðaði hana öðruvísi, og tæki þjáninga- dæmið frá þeirri tegund dýranna, sem hann er kunnugastur. Má vera að sr. J. K. telji þessi orð mín einnig „ganga guðlasti næst", en þá leyfi eg mér að minna hann á, að þa verða fleiri „samsekir", og þeir ekki tómir „heimatrúboðsmenn". Sr. Haraldur Níelsson prófessor segir í „Árin og eilífðin", bls. 300: „Ekkert meira efa-efni er til meðal mannanna en þetta, hvort það megin- afl, sem ræður tilverunni, stjórnist af siðferðilegum góðleik. Víða í náttúr- unni sýnist ráða tóm tilviljun, og mikils má sín þar grimd og afl hins máttarmeira. En fyrir opinberun guðseðlisins i Kristi fæ eg skilið, að gæska og vísdómur hlýtur að stjórna tilverunni." — — Mér virðist aðalhugsun þessara orða sú sama og hja mér, enda þótt orðin séu önnur. Er svo útrætt um þetta atriði frá minni hálfu, og langeðlilegast að þeir J. K. .og þ. Sv. snúi sér beina lejð til þess, sem orðin talaði, um frekari fræðslu, eins og þegar er sagt. En ef annarhvor þeirra vildi „disputera fyrir doktorsnafnbót" út af þeim eða fullyrðingum Helga Péturss um að vér mennirnir séum allir i helviti, þá þætti mér vænt um að mega vera viðstaddur þá hátiðlegu athöfn. par sem eg hefi orðið nokkuð fjöl- orður um þetta mál, verð eg að fara fljótt yfir sögu í þetta sinn um hin atriðin i grein J. K. „Rétttrúnaðarstefnan". priðji kaflinn hjá sr. J. K. hét trú og breytni, og er þar eðlilega ekkert hrakið af orðum mlnum um þau efni. En svo virðist sem hann hafi ekki tekið eftir því, að eg taldi það „al- gert rangnefni" að kalla Bjarma „rétttrúnaðar"blað í þeim skilningi, sem sr. J. K. notar orðið rétttrúnaður,, og er því best að taka þar af öll tvímæli. Kaldlyndur „rétttrúnaðar"maður, sem leggur einhliða áherslu a sam-' sinningu einhverra ákveðinna trúar- kenninga, og gleymir því, að krist- indómur á að vera fyrst og fremst lif í samfélagi Guðs, er í mínum aug- um engu nær, ef ekki fjær, guðsríki en margur einlægur efasemdamaður. Og væri slík rétttrúnaðarstefna jafn- fyrirferðarmikil og áleitin vor á meðal sem „nýju" stefnurnar, skyldi Bjarmi vara við henni engu síður en þeim. En eg þekki engan fulltrúa þeirrar stefnu hérlendis, sem nokkuð kveður að; geti sr. J. K. bent mér á hann, er velkomið að eg hjalpi hon- um til að hnekkja áhrifum hans. Annars ætti sr. J. K. að vera svo kunnugur trúmalum samtíma vors, að hann vissi, að heittrúarstefnu heimatrúboðsins er viðast hvar borið annað fremur á brýn af andstæðing- um en fastheldni við dauðan rétt- trúnað. Enda þótt hún alstaðar and- mæli þeim, sem hafna guðdómi Krists og friðþægingu hans, þá gerir hún það ekki af því, að hún haldi að samsinningin ein geri menn hólpna, heldur af hinu, að hún telur þetta tvent sem hyrningarsteina þess að syndugur maður geti komist í og lifað i samfélagi við heilagan Guð. Sr. J. K. spyr um skoðun mína a því, hvor muni eiga betri kjörum að fagna annars heims, hann A, sem er, „trúlaus" fyrirmyndarmaður, eða B, sem er „hálfgjörður misindismað- ur", en er kirkjurækinn og játar með vörunum öllum aðalkenningum krist- innar kirkju. — því er fljótsvarað: Eg vildi ekki vera í sporum þeirra hvorki hér né annare heimB, en þó

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.