Tíminn - 10.06.1922, Blaðsíða 1

Tíminn - 10.06.1922, Blaðsíða 1
&jaíbizxi o<j afaraösluma&uv <Itntatis. er S i g u r o, e i r j r i 6 r i í s f o n, Sambauítsbúí-iuu, ivcvfjaríf. C i nt a u s cr t Sambaiiosín'isinu. (Dpht cxiglc^a Q— í 2 )'. I) Símt 496. VI. ár. Reykjavík 10. júní 1922 24. blaff Áskorun til bændastéttarinnar. ir þn 192 Landskosningarnar 8. júlí næst- komandi eru prófsteinn á þroska íslensku bændastéttarinnar. Af hálfu bændastéttarinnar og samvinnumanna er borinn fram listi, B-listinn. Fréttir hvaðanæfa að af land- inu herma það, að bestu horfur eru á að .listinn komi að tveim rnönnum. Ennfremur eru mjög góðar horfur á því að listi kaup- manna, sem aðallega er teflt á móti bændalistanum, komi engum að, sem og á að vera. Alt er undir því komið að kjós- endur til sveita, konur og menn, sæki vel kjorfundina. þa er sig- urinn vís. Óhætt er að fullyrða, að þau at- kvæði sem lenda kunna á lista kvenna, eru með öllu töpuð at- kvæði. pað mun mega telja víst að sá listi verði lægstur allra list- anna. Meginþorri kaupstaða- kvenna kýs eftir stjórnmálaskoð- unum, en ekki öðru. það gera bændakonur vitanlega líka lang- flestar. Alls engin trygging er og fyrir því, hvernig efsta kona kvennalistans muni snúast við þeim málum sem verða á dagskrá næstu árin, og varða líf og við- reisn, eða hnignun og dauða land- i búnaðarins. Konur og karlar hinnar íslensku bændastéttar! Sameinist undir sigur- og rétt- lætismerki samvinnunnar! Sam- einist undir merki þess eina stjórnmálaflokks, sem hefir það að höfuðverkefni að varðveita bændamenninguna í landinu og reisa landbúnaðinn við! Sýnið að bændastéttin sé þroskamesta stétí landsins með því að f jölmenna á kjörfundina og kjósa B-listann! Sýnið í verkinu undramátt hinna frjálsu samtaka samvinnumanna! Gefið það svar sem við á gegn óhróðursögunum um sjálfbjargar- samtök ykkar! Látið samvinnu- og bændalistann fá langflest at- kvæði listanna! Felið þeim mönnum að fara með umboð ykkar á Alþingi, sem þegar hafa sýnt það í verkinu, að öll störf þeirra miða að efling samvinnustefnunnar og viðreisn landbúnaðarins. þeim mönnum ein um er fyllilega tr«ystandi til að gæta hagsmuna ykkar, að heimta réttlæti í lagasetning og fram- kvæmd, að hafa vit og skilning á - þýðingu samvinnuf élagsskaparins og landbúnaðarins fyrir þjóð okkar. Af hálfu Miðstjórnar Framsókn- arflokksins. Tryggvi pórhallsson. Aðalumboðsmaður B-listans. Alóþarft embætti. Dómsmála- ráðherra hefir í utanför sinni veitt Magnúsi Péturssyni alþingis- manni og lækni, bæj arlæknisem- bættið hér í bænum. Hér skal ekki rætt um manninn sem hlot- ið hefir embættið, en hitt er op- inbert leyndarmál, að þetta nýja embætti er algerlega óþarft. Kem- ur það mjög kynlega við og hlýt- ur að fá þungan dóm hjá þjóð- inni að embætti þetta skúli veitt, því að það mátti leggja það nið- ur, án þess að nokkur hefði þurft að fara á eftirlaun. "II. Eins og fyr var á drepið, er. Fram- sóknarílokkurinn nú orðið það stór, að tœplega er unt að mynda stjórn hér á landi, nema að hann styðji stjórnina eða láti liana hlutlausa. þannig lifði Jón Magnússon síðustu tvö árin, á hlutleysi nokkurs hluta þess flokks. í vetur var um þrent að gera fyrir Framsókn: 1. Að lofa Jóni að hanga. 2. Að mynda hreina flokks- stjórn. 3. Að láfa Jón falla, en láta hlutlausa stjórn hlutlausa, þar til liún ynni sér ¦ til óhelgis. Samviska þingmanna i flokknum gerði fyrstu leiðina ófæra. Jón var svo gersam- lega fylgislaus orðinn meðal bænda, að enginn i ílokknum trcystist til að koma heim með þá ábyrgð á baki .íér. Miðvegurinn var lika ófær. Eng- ir þingmeim nema í Framsókn vildu láta þverbanna innflutning á óþarfa og hafa eftirlit með þvi, að andvirði íslenskrar vöru færi til nauðsynja en ekki fyrir glys og glingur. þriðja leiðin ein var fær, að reisa við í verki aftur ópólitiska stjórn, landshöfð- ingjadæmi með1 þrem monnum, fyrir einn, eins og fyrrum var. þetta tókst svo vel, að fram að þessum degi hefir stjórnin nbtið árs og friðar. Jafnvel aðalmálgagn kaupmanna hefir talið sinn flokk í einhvorjum venslum við hina nýju stjórn, og að hún ætti í þeim lióp cinhvers styrks að vænta. Sýnir þetta, að byrjunin með ópólit- iska stjórn hefir tekist fram yfir all- ar vonir, þegar litið er á þann rugl- ing, sem kjarkleysi og valdáfýkn Jóns Magnússonar hafði komið á flokkana. Sá ljóður sem þótti einna mestur á ráði hinnar nýju stjórnar var það að Bjarni frá Vogi væri einn af þeim, sem lét hana hlutlausa á hinu liðna þingi. Vildu Morgunblaðsmcnn, sem komið höfðu Bjarna inn við siðustu kosningar, láta Framsókn fá álits- hnekki af nábýlinu við ,þm. Dalam. þessi skoðun stafaði af ókunnugleika maima a persónusamböndum i þing- inu. Fyrst kemur fram í þessu yfir- drifið og alveg rangt álit á Bjarna. Siðan lauk formdeilunni við Dani er Bjarni eins og fiskur á þurru landi, áhugalitill um hina fjárhagslegu við- reisn landsins. Lifir þá helst í gömi- um glæðum ýmislegt hégómafitl við sendimenn erlendis, utanríkisdeild hér heima, krossana og að láta orð- ið „riki" koma fyrir í tíma og ótíma þar sem áður var „land". þar að auki hugsar Bjarni vitanlega um að halda í sín gömlu „bein" fyrir sig og nokkra kunningja sína, t. d. Jóhann- es gamla á Kvcnnabrekku og fáeina aðra. þótti bæði honum og Einari Arnórssyni spónn falla úr aski þeirra er bitlingurinn til lögjafnaðar- nefndar var lækkaður úr 2000 kr. nið- ur i 500 á mann árlega, fyrir áhrif Tímans. Skrifaði Einar varnarskjal fyrir bitling þessum og taldi „beinið" hafa verið samningum bundið frá tið Jóns Magnússonar. En það var að ongu haft. Bjarni er þannig mjög tekinn að cldast og þvcrra kraftur til þeira hluta, sem sparsamir kjósendur hafa mest fundið honum til foráttu. En samt sem áður hefir hann enn furð- anlega mikið vald yfir einstöku mönn- um, scm eru emiþá viljaveikari en hann. Á það scrstaklega. við um Jón Magnússon. Milli þcirra tvcggja 'manna hcfir, að því cr virðist frá námsárum þeirra, verið mjög náin persónuleg bönd. Og þó að ofan a væru síðar svæsnar deilur milli flokka þeirra, er þeir töldust til, þá liéldust þossar taugar engu .að síður. Kvað svo ramt að ósjálfstæði Jóns gagnvart Bjarna, að oinn maður í liinum dána flokki Jóns hefir hald- ið því fram, að Bjarni hefði getað dá- leitt þingmenn með snúðugu augna- tiliiti og öldurmannlcgri framgöngu. Að vísu mun þetta hafa haft við litið að styðjast nema vald Bjarna yfir Jóni fornvini sínum. Bar þar - fyr?t til gömul persónukynning, yfir- liurðir Bjarna sem skapmeiri og þrótt- tigri manns, on að siðustu náinn skyldleiki í skoðunum á ýmsum þcim máium, sem báðir þessir menn iiöfðu cinna helst áhuga fyrir. En það var allskonar tilciur og hégómi í ytiórn landsins og starfi þingsins, oinskonar unggæðingsháttur, aðdáun á tildri og prjáli, sem hefði farið vel á drengjum um fermingu, en átti miður við á mönnum, sem þóttust vcra að stýra heilu landi. þegar menn vita þessa aðstöðu, vcrður flestum skiljanlegt, að dóms- málaráðhorravöld í höndum Jóns, og umsjá með þeim leyfum af utanrik- ismálunum, sem samningurinn frá 1918 skildi eftir í höndum lands- manna, var hinn mosti hvalreki fyr- ir Bjarna. Unnu þeir Jón saman i mesta bróðerni að öllu formstildrinu. Bjarni átti flestar hugmyndirnar en Jón íramkvæmdi, aðallcga með til- styrk fylgismanna sinna. þannig skapaðist Khafnarlegátinn, Gcnúa- legatinn, krossarnir, utanríkisdcild litla Lárusar o. s. frv. f nýritaðri grein í Mbl., sem talin er eftir.J. M., er sumt af þossu dóti beinlínis skrif- að á reikning Sjálfstæðismanna, en það er i raun og vcru sama og Bjarni, þegar um þessi mál er að ræða. Nú munu menn skilja, að einmitt sú leið, sem farin var, að fella Jón úr íramkvæmdarstjórninni, var að minka stórkostlega hættuna við cyðslu og tildur. þar með var Jón sjálfur gerður óskaðlegur, og Bjarni sviftur þeirri hönd, sem drjúgust hafði orðið til að koma óskum hans i framkvæmd. -Starf og stefna Fram- sóknar er andstæðan við starf og stcfmi áðurnefndra félaga. þeir vilja hismið, hjómið og yfirborðs- froðuna. Framsókn vill hefja þjóðina til meiri hagsælda og menningar með raunverulegum framförum. Með því að sundra flokksstjóm kaupmanna og skilja Bjarna og Jón, tókst að fá annari blæ á þingið. Sást það best á meðferð fjárlaganna í vetur, að ann- ar andi sveif yfir< vötnunum. Fram- sókn var búin að aðskilja og ein- angra tvo eyðslusömustu mennina, svo að áhrifa þeirra gætti að kalla mátti ckki neitt. Svo mjög kvað að þessari breytingu, að sá ráðherrann, sem helst mætti gera ráð fyrir að Bjarni hefði áhrif á, Sig. Eggerz, lýsti yfir mörgum sinnum á þing- inu, að hann ætlaði að leggja fyrir næsta þing frumvarp um stórmikla samfærslu í embættabákni landsins. Mun Bjarna hafa þótt þetta óálitleg byrjun, enda tóku þeir Jón og hann nú að vinna saman að nýju. þótti þeim báðum hið mesta mein að því, að utanrikisráðherraembættið skyldi standa autt, eftir hina skyndilegu burtför ráðherrans. Sveimuðu þeir vinirnir sorgbitnir kringum hið tóma hreiður eins og tveir vætukjóar, scm hafa verið rændir eggjum. Frh. J. J. Sigurgeir Friðriksson af greiðslu- maður Tímans fer norður á morg- un snögga ferð. bændahöfðmíiar. I mánuðinum sem leið áttu Skagfirðingar á bak að sjá tveim merkum bændaöldungum, sem um langan aldur höfðu setið jarð- ir sínar með sæmd og prýði. Er skarð mikið orðið fyrir skildi í héraðinu er þeir eru báðir fallnir frá. Björn Pétursson á Hofsstöðum. Björn á Hofsstöðum mun flest- um kunnur sem einhverntíma hafa komið í Skagafjörð, og miklu fleirum. Bjuggu þeir saman á Hofsstöðum Björn og Sigurður bræður æfalengi við aðdáanlegt samkomulag, rausn og gestrisni. Var Björn hátt á níræðisaldri er hann lést, um miðjan síðastlið- inn mánuð. Hann var fjörmaður og gleoimaður með afbrigðum, stórgerður ekki síst er öldur risu hæst í sjálfstæðismálinu og stóð þá fremst í fylkingarbrjósti til vinstri handar. Hafa fáir íslensk- ir bændur verið honum sjálfstæð- ari og meir stórhuga. ¦— Hann var tvíkvæntur og átti fjölda barna. Eru þessi á lífi: Sigríð- ur, heima á Hofsstöðum, Sigurð- ur bóndi í Hofsstaðaseli, Sigríð- ur húsfreyja á Fremri-Brekkum, Pálína húsfreyja á Ytri-Brekkum, 'Anna húsfreyja á Lóni, Jóhannes bóndi á Hofsstöðum og Kristín kona Kristins Briem kaupmanns á Sauðárkróki. Guðm. Sigurðsson í Ytra-Vallholti. Guðmundur í Ytra-Vallholti hafði búið þar í um 40 ár og var á áttræðisaldri er hann lést, snemma í síðastliðnum mánuði. Hann byrjaði búskap bláfátækur. En með frábærum dugnaði, hag- sýni og reglusemi var hann orð- inn með efnuðustu bændum hér-' aðsins. Ekki var til sléttur blettur í Vallholtstúni er hann fór þar að búa. Fyrstur allra í sínum hreppi byrjaði hann jarðabætur og hefir unnið stórmikið í því efni, bæði um tún, engja og húsabætur. Fyrstur hóf hann og þann' sið að taka vel mentan mann á heimil- ið til kenslu börnum sínum. Síð- ustu árin var hann blindur. Kona hans lifir hann, Guðrún Eiríks- dóttir frá Djúpadal, stórmerk kona, og börn þeirra fjögur: Valdimar bóndi í Vallanesi, Eirík- ur og Jóhannes bændur í Ytra- Vallholti og Vilhelmína gift kona hér í bænum. unnn og Flskifélagið. ii. í siðasta blaði Var sýnt fram á hversu fiskimannastéttin þráði, að íslcnska dcild Standard Oil yrði að laíkka segiiri, sökum þess hve dýr- seld hún hefir . verið. Fiskifélagið rcyndi að hjálpa, en beið skaða af og landið varð að hlaupa undir bagg- 'ann. Kaupmannasamkepni sem nokk- uð munaði um, kom ekki til greina. Alþingi samþykti lög 1917 um að landsstjórnin mætti taka einkasölu á olíu, hvenær sem hún sæi sér fært. En landið hafði fyrir augum ósigur Fiskifélagsins, og fór sér hægt. Áður en farið er lengra út í að skýra frá undirbúningi Landsverslunar, þykir, hlýða að. birta útdrátt úr þýddri grcin í Mbl. 8. júní þ. á. um sam- kepni Breta og Bandaríkjanna um steinolíumálið. Umrædd grein er nefnalega rétt, enda þýdd. Hitt er annað mál, hvort hluthafar Standard Oil a íslandi verða blaðinu þakklát- ir fyrir hreinskilnina. Ml)l. segir rétt frá því, að fyrir skömmu sameinuðust tvö voldug ensk oliufélög, „Shell" *og „Royal Dutcli". Bæði áttu þau gífurlega miklar olíulindir víða um lieim, mik- il iiutningaskip og stórkostlegar- broinsunarstöðvar i Englandi. Eftir sameininguna segir Mbl. að félög þessi hafi getað farið, að steyta hnef- aria framan í gamla Rockefeller, steinolíukónginn. Blaðið segir enn- fromur að þessi félög hafi nú náð tvcim þriðju hhitum olíulindanna í Mið- og Suður-Ameríku á sitt vald, og að á Genúafundýium hafi þessi brcsku félög fengið olíusérleyfi i Kákasus, mjög í trássi við banda- mcnn Breta, Frakka. Ennfremur er ekki dregin dul á, að stjórn Breta sé mjög í ráðum með þetta. Breskir stjórnmálamcnn telji viðhald lieims- vcldis Englendinga komið undir yfir- ráðum olíulinda heimsins, enda sé enginn vafi á, að eftir fáein ár verði það Englendingar, en ekki Ameríku- menn, sem l'ramleiða mest af þeirri oliu, sem heimurinn þarfnast. Enn nefnir blaðið önnur stór ensk olíu- félög. Eitt þeirra, hið stærsta, kemur síðar við þessa sögu. í þvi á breska stjórnin meiri hluta af fjármagninu. Er það þvi einkonar ríkisfyrirtæki. það er afarmikilsvert, að íslend- ingar viti að Bretar eru að verða ofan á i heimssamkepninni við Ame- rikumenn um steinolíuna, og að breska stjórnin . lætur sig meira skifta oiíuframleiðsluna og olíuversl- unina, en nokkurt annað verslunar- mál. Ennfremur að breska þjóðin er beint og óbeint meðeigandi í því nær öllum þessum risafyrirtækjum, "og að með því er trygt, að aldrei getur orðið þar sama kúgun og í auð- mannahringum Bandaríkjanna, þar sem rikisvaldið hefir engin ítök og engin áhrif. Nú geta menn skilið, hvílíka þýð- ingu það hefir fyrir íslenska fiski- menn, og þjóðina í heild sinni, að Landsverslun hefir tekist að ná tryggilegum samningum við eitt af þessum voldugu olíuframleiðslufé- lögum Brota. þar sem nú að blað kaupmanna er búið svo greinilega að lýsa yfirburðaaðstöðu Breta í olíumál- unum í samanburði við Standard i Oil, sem þjóðin hefir um mörg und- anfarin ár orðið að beygja sig fyrir, þá má vænta að vel þyki af stað farið, er Landsverslun hefir trygt sér svo lengi sem í hennar valdi stóð, örugga aðdrætti með þessa vöruteg- und. það er með skiftum við breskt heimsfélag sem Landsverslun hefir, með svo góðum árangri hafið sam- kepni við „Hið íslenska steinolíufé- lag", sem eins og allir vita er litill angi af Standard Oil. Og það verður i náinni samvinnu við slíkt félag, sem Landsverslun getur á komandi árum byrgt alt land- ið með steinolíu, ef þjóðin bregst ekki sjálfri sér, eins og nokkur hluti útgerðarmanna brást Fiskifélaginu, þegar olía þess rann í sandinn forð- um. Ef svo hörmulega tækist til, að þjóðin lilustaði á fortölur manna, sem meta meir hagsmuni hluthaf- anna í Hinu íslenska steinolíufélagi, heldur en að fiskimannastétt lands- ins fái olíuna með sannvirði. Eini flokkurinn í landinu, sem hef-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.