Tíminn - 16.09.1922, Blaðsíða 2

Tíminn - 16.09.1922, Blaðsíða 2
120 T I M I N N Svar til Garðars Gislasonar. III, Niðurí. í undangengnum köflum hefir ver- ið hrundið hinum almenna vaðli G. G. og því sérstaka dœmi um gœru- verslunina, sem hann bygði a sjálfs- dýrkun sína. Nú skal athugaður sá andi, sem gengur gegnum grein hans. Nokkrar linur úr síðasta kafl- anum eru nægilegt sýnishorn: „Áður en Sambandið kom til sög- unnar, skiftu félögin við hvern sem best bauð — höfðu sem frjálsastar hendur með vöruval, vissu gjarnan verðlag á béða bóga og hvernig fjár- hagurinn stóð". — Félögunum „hefir i seinni tíð verið hrundið út á hálar brautir með æsingum og ofstopa, og undir þeim böndum, sem hafa gert þau ófrjáis og efnalega ósjálfstæð." Fjöldamargt ai sama tægi fyllir grein G. G. og samskonar ritsmiðar í kaupmannablöðunum, stöðugur róg- ur, ósannindi og illyrði um Sam- bandið og einstaka starfsmenn þess. J>eir eiga að hafa leitt ógæfu yfir landið, aukið skuldir og fátækt kaup- félagsmanna. Ef þeir hefðu ekki ver- ið til, er svo að sjá sem ríkt hefði eilífur friður, bændum klappað á béðar kinnar af kaupmönnum og stór- kaupmönnum. Aldrei verðfall á ís- lenskum vörum erlendis. Útlendar vörur alt af mjög ódýrar. Engin skuldaverslun. Aldrei stygðaryrði eða aðfinsluorð út af verslunarmálunum. Sambandið og starfsmenn þess eiga að hafa valdið allri þeirri hnignun, sem þessir menn þykjast sjá. Og hver er svo hnignunin? Skuld- ir 8000 Sambandsmanna út á við voru eins og dropi í hafinu síðastliðinn vetur, eins og margsannað hefir ver- ið. Skuldir þeirra inn á við voru um síðustu áramót alika og skuldir sumra togarafélaganna með 8—10 hluthöfum. Sambandið nýtur hins mesta trausts hjá viðskiftabönkum sinum erlendis og innanlands. Engu kaupfélagi hefir verið gefinn upp einn eyrir af skuldum utanlands og innan. En hvernig litur út hinumegin? Stórkostlegar skuldir út á við. Hvert kaupmannagjaldþrotið eftir annað. Fjölmörgum, enginn veit hve mörgum gefnar eftir upphæðir, sem nema stundum hundruðum þúsunda, af bönkum hér á landi og lánardrotn- um erlendis. Garðari sjálfum er vafa- laust kunnugt um ait þetta, um menn sem þóttust vera ríkir, en liggja nú við sveit, með uppgefnar stórskuldir, gjaldþrota, eða með hengingarólina æfilangt um hálsinn, nema þeim verði gefið upp. Og svo kasta þessir óreiðu- menn skvigga á landið alt, á skila- mennina, á þá sem ekki „svindla" fé sínu bg annara, á þá sem borga háu vextina i bönkunum, sem ganga til að greiða gjafirnar til spekúlantanna. Um þetta þegir Garðar og hans nót- ar. En skuldir bændanna og hagur Sambandsins er þeim áhyggjuefni. Hefir sannleikanum og borgaralegu velsæmi nokkurntíma verið meira misboðið? Svona er ásttuidið núna. Víkjum að friðnum í gamla daga. þegar Garð- ai var barn í föðurgarði, stofnaði Jakob Hálfdánarson hið fyrsta pönt- unarfélag hér á landi. Friðurinn var þá ekki nieiri en svo, að kaupmaður- inn á Húsavík lagði verslunarbann á alla sem skiftu við félagið. J>ó að hungur og fellir vofði yfir, fengu þeir ekki mat fyrir peninga nema þeir gæfust upp fyrir stallbróður Garðars á Húsavík, og yfirgæfu algerlega kaupfélagið. Svona var nú sú frjálsa samkepni þar, og varah auk þess 25% dýrari en i pöntunarfélaginu. Margt fleira um mildileik kaupmanna á Húsavík gætu gamlir menn sagt Garðari enn. Og þó var ástandið þar ekki verra en annarsstaðar a landinu. í viðbót við verslunarbannið ofsótti kaupmaður félagið með þrálátum málaferlum. Jakob Hálfdánarson varð eitt sinn að standa 9 tíma fyrir rétti út af útsvarsþvargi kaupmanns. Jón á Gautlöndum, Jón i Múla, Sig- urður í Ystafelli, Pétur á Gautlönd- um, allir komu þessir menn árum saman fram í varnarliði samvinnu- bændanna i ofsóknarmálaferlum kaupmannavaldsins á Húsavík. Svona var nú friðurinn þá. Ofsóknir, málaferli, lygar, rógur, verslunarbann og fjárhagsþvingun, öllu var teflt fram til að kefja samvinnu pingey- inga þegar i byrjuninni. Sama sagan endurtók sig út um alt land, eftir því sem pöntunarfélögum fjölgaði. Smákaupmenri útlendir og innlendir litu á þau sömu hatursaugum og heildsalarnir líta nú á Sambandið. Sama er sagan erlendis. Yngsta sam- vinnufyrirtækið er alt. af rægt mest og dauðadæmt af keppinautunum. I Danmörku hefir Samvinnubankinn verið ofsóttur gegndarlaust síðustu ár. En við hver reikningsskil hefir sljakkað um stund í leigulygurunum, alveg eins og hér á landi þegar eitt- hvert „sannleiksvitnið" hefir orðið að éta ofan i sig opinberlega. Áður var í Danmörku sama sagan um Fællis- foreningen, mjólkurbúin, sláturfélög- in, lánsfólögin, og fyrst um kaupfé- lögin, sem eru elst. .Eftir nokkur ár vtrður hætt að ljúga sérstaklega ki-öftuglega upp á Sambandið. pá verður það íslenski Samvinnubank- inn, iðnaðarfyrirtækin o. s. frv. Friðnum á að hafa verið spilt af þvi Sambandið dró umboðslaun og álagningu úr höndum innlendra og útlendra braskara, undir yfirráð og til hagsmuna fyrir félagsmenn sjélfa. Samvinnublöðin eiga lika að liafa spilt friði, eftir þvi sem kaupmenn segja. En hvernig var friður sá, sem sam- vhmumenn nutu í tíð pöntunarfélag- arina. Nokkrir leiðtogar þeirra héldu saman á þingi. pá áttu þeir að vera leiksoppar og ginningarfífl Zöllners og Vídalíns. pá kom vísan vum að kaupíélögin borguðu kampavinið i veislum þessara erlendu eða hálfer- lendu kaupmanna. J>á gengu í ísafold stöðugar glósur um að kaupfélögin væru stórskuldug hjá erlendum um- boðsmönnum. Trausti þeirra var svo spilt, að þau höfðu nálega ekkert láns- traust hér á landi. Kaupfélag Eyfirð- inga mun hafa verið fyrsta kaupfé- lagið, sem íslensk lánsstofnun skifti við eins og venja var annars að búa að kaupmönnum, þ. e. að láta í té veltufé part úr ári. Hvort þessi tregða oankanna að skifta við bændur og kaupfélög, hefir stafað af rógi and- stæðingamia í blöðum og manna milli, skal látið ósagt. En hitt þarf að taka fram, að félögin neyddust þá til að skulda hjá innlendum og útlendum stórkaupmönnum, og binda verslun sína hjá þeim stórkaupmanni, sem gat lánað veltufé. Kaupfélag Eyfirð- inga ruddi braut í þessu efni. J>að tók bankalán til að borga vörur sín- ar, en skuldaði ekki hjá kaupmönn- um. Nú er þetta félag stærst og sterk- ast allra íslenskra samvinnufélaga. pví sýnist ekki hafa orðið meint við að hætta að vera lánþiggjandi stór- kaupmanna. Sambandið hefir fylgt sömu reglu. J>að hefir brotið um- boðsmannaskuldafjöturinn af öllum sínum deildum, og skuldar þó minna í bönkum en nokkurt annað verslun- arfyrirtæki af jafnri stærð. Skyldu hin beisku tár Garðars yfir Sam- bandinu stafa af því, að það hefir frelsað flest íslensk kaupfélög úr skuldaklóm umboðssalanna? 'Af hinni tilfærðu grein G. G. í upp- hafi þessa máls má sjá, að hann hlýt- ur að álíta stofnun Sambandsins glap- ræði, og þá menn meiri og minni ólánsgarnva, sem að því hafa unn- ið, enda er tæpt á því í grein G. G. og viðar í blöðum kaupmanna. En nú vill svo undarlega til — og óheppi- lega fyrir Garðar — að alt sem þess- ir „vondu" Sambands- og Tímamenn hafa gert, er ekki annað en fram- kvæmd á ráðagerð Einars i Nesi, föð- urbróður Garðars. J>að er mikill sómi fyrir G. G. að hafa verið svo náskyld- vir einum mesta gáfnamanni landsins á 19. öldimvi. En sómi Garðars hefði vtrið enn meiri, ef hann hefði borið gæívi til að láta vera að ausa auri þá glæsilegustu framsýn, sem til er eftir þennan glæsilega vitmann. í ofurlitlu bréfi fra Einari i Nesi, meir en 30 ára gömlu, sem tvívegis hefir jyerið prentað i Tímariti sam- vinnufélaganna, lýsir Einar hinu rétta framtíðarfyrirkomulagi kaupfé- laganna: Eitt félag við hverja höfn á landinu. J>au hafa samband sín á milli og sameiginlega stjórn, sameig- inleg innkaup og sölu á vörum. Er- indreka til að vinna að innkaupum á vörum og sölu á Norðurlöndum og linglandi. Og að lokum blað, til að í'ræða um starfsemi félaganna, sem Einar vill að komi inn á hvert ein- asta heimili á landinu. Menn geta tæplega nógsamlega dáðst að spak- leik þess manns, sem sá fyrir full- myndað alt skipulag kaupfélaganna. Sambandið og samvinnublöðin er að- eins framkvæmd á hugsjón hins skarpvitrasta manns, sem uppi var hér á landi um 1890. En ef Garðar skyldi samt vilja tor- tryggja Einar í Nesi, og efa nauðsyn samvinnublaða, þá ætti hann samt að geta trúað Steingrími Jónssyni, sem svo vel var mælt með af stétt Garðars bæði á Húsavik og Akureyri í vetur sem leið. í inngangi að Tíma- riti kaupfélaganna 1907» segir St. J.: „Dagblöð vor hafa flest verið nær því lokuð fyrir ritgerðum um kaupfélags- mál. — — í sambandi og samvinnu geta þau verið öflug til framkvæmda og örugg gegn árásum." — pessvegna var Tímaritið stofnað. Garðar getur af þessu séð, að áður en Sambandið tók að fást við verslun, voru blöðin nær því lokuð fyrir þeim, auðvitað sökum auglýsinga kaupmanna. Sömu- leiðis virðist St. J. kannast eitthvað við „árásir" á félögin. Skyldi Garðar geta giskað á hvaðan þær koma? Garðar segist vera formaður Versl- unarráðsins. Hann myndi gera sér og sinni stétt mest gagn með því að láta lið sitt hætta hinum fávíslegu og tilgangslausu árásum á fjárhag kaup- félaganna og Sambandsins. J>essi fyr- irtæki eru og hafa verið öruggustu fjármálafyrírtæki hér á landi. Og all- ar tilraunir til að hnekkja gengi þeirra með atvinnuspillandi dylgjum, hafa endað með því, að hlutaðeigend- ur hafa orðið að éta óhróðurinn ofan í sig, hvenær sem Sambandið hefir hótað málssókn. Allmikill hluti af þjóðinni er nú kominn á það þroska- stig, að geta og vilja reka verslun sina sjálfir. Engar ofsóknir geta breytt þeirri staðreynd. Hinsvegar er talsvert mikill hluti þjóðarinnar svo óþroskaður, að hann er ekki fær um að hafa samvinnu. J>ar er verkefni fyrir Garðar og félaga hans. J>ar eru menn, sem sökum gáfnafars, skap- gerðar og mentunarástands hljóta að skifta við kaupmenn, og bera á baki sér þá 500 „gróssera" og smákaup- menn, sem „atvinnu reka" í höfuð- staðnum. Garðari ætti að vera nóg að vita sig sterkan í ríki þeirra and- lega voluðu, sem væntanlega verður ekki af honvim tekið. J. J. _<>----------- Á víð og dreíf. Haínlausa ströndin. Fátt hefir gerst merkilegra í fram- förum hér á landi, siðustu árin, held- ur en sjálfbjörg bændanna i hafn- lausu héruðunum, Skaftafellssýslum báðum og mestum hluta Rangár- vallasýslu. Fyrst kom kaupfélagið í Vík og fékk vörur sendar þangað frá kaupmönnum í Rvík. Síðar gekk fé- lagið í Sambandið, og fékk sitt eigið skip sent frá útlöndum á hyerju vori. J>á bygðu Skaftfellingar sláturhúsið í Vík og hættu að reka sláturféð óra- leið yfir mörg vötn til Rvíkur. J>á iétu Skaftfellirigar smíða stóran vél- bát, sem heldur uppi samgöngum þeg- ar veður leyfir milli Rvíkur, Vest- mannaeyja og Víkur. J>á gerði Vikur- félagið útibú á söndunum austur við Síðu, ílutti vörurnar þangað sjóveg frá Vík, til að spara bændum óþarf- ar kaupstaðarferðir. Austur-Skaftfell- ingar stofnuðu sitt kaupfélag laust eftir stríðið. J>eir fá sínar aðalvörur fyrir milligöngu Sambandsins, beint frá útlöndum til Hornafjarðar. J>ví nær allir bændur í sýslunni gengu í félagið. Loks komu bændur i hálfri Rangárvallasýslu með Kaupfélag Hall geirseyjar. J>ar er hafnleysið einna tilfinnanlegast, og minst vikuverk að fara með vagna austan yfir J>verá til Rvíkur. Er erfitt að reikna nógu hátt kostnað við slíka flutninga vor og haust. Enn sem komið er íast skip ekki vátrygð að Eyjasandi. Síð- astliðið vor kom skipið frá Samband- inu með ársvörur þessara bænda til Vestmannaeyja. Samstundis voru þær fluttar til lands í stórum vélbátum. Sennilega tekst siðar að fá flutninga- skúturnar til að koma beínt upp að sandinum á vörin. Allar þessar að- gerðir eru samstæðar. Skipulegar til- raunir fólksins á hafnlausa svæðinu, að yfirstíga örðugleika náttúrunnar, marga þá, sem reynst hafa erfiðastir á umliðnum öldum. „Illur fengur, illa forgengur". Á Seyðisfirði er nú gefið út vesal- asta blað landsins, Austanfari. í þvi streymir út í sandinn nokkuð af brennivinsgróða þeim, sem Jón Magn- ússori dró saman meðan hann var bæjarfógeti i Reykjavik. Svo sem kunnugt er fluttust inn ókjör af vín- föngum síðustu árin, sem leyft var að flytja vín hér inn, og mest í Rvík. Jón innheimti þessar tolltekjur, og það var á almanna vitorði, að hann varð stórauðugur á þessari víntolís- starfsemi sinni. í vor hafði Guðm. Hagalín gert kaupmenn á Seyðisfirði svo þreytta á að eyða fé i Austur- land, að þeir létu blaðið verða hor- dauða. Ritstjórinn var þá á götunni, og tók að snapa saman peninga í nýtt Komandí ár. iii. Gagnstæðir straumar. Allir eru neytendur. Allir, sem vinna eitthvað nýti- legt starf, eru framleiðendur. Ófriður milli þessara aðila er i raun réttri jafnóþarfur, eins og ef hönd hættir að veita lið hendi, eða fótur fæti. í undangengnum kafla er sannað, að hin stóru neyt- endafyrirtæki annara landa, kaupfélögin, eiga líka fram- leiðslufyrirtæki, til að geta veitt félagsmönnum sínum sem flest lifsþægindi með sem minstum kostnaði. Hér á landi er þetta mikilsvert atriði. Fram á síðustu ár hefir samvinna hér á landi haft mikil" áhrif í sumum sveita- héruðum, en alls engin i Reykjavík og flestum öðrum kauptúnum, og lítil áhrif á almenna meðferð þjóðmál- anna. Kaupmannastefna og kaupmannahugsunarháttur hefir mótað þróun bæjanna, og aðgerðir í landsmálum alveg einhliða, þar til á síðustu missirum, að saihvinnu- flokksins fór að gæta að nokkru. Nú eru afleiðingarnar að koma i ljós. Kaupmannastefnan er búin að auka svo dýrtíðina i landinu, að voði er fyrir dyrum. J>essvegna er þjóðin nú ekki samkepnisfær. J>essvegna eru dökkir flók- ar á framtíðarhimni landsins. Óheppilegt skipulag hefir valdið þessu óláni. Fátt sýnir betur mun samvinnu og samkepni heldur en þessi þattur í nýjustu sögu landsins. Tökum Reykjavík, með sína 500 kaupmenn, sem hafa skapað bæinn í sinni mynd. Nú er dýrara að lifa í þess- um litla bæ, sem veitir íbúum sínum svo fá þægindi, heldur en i stórum og glæsilegum borgum eins og Lorvdon eða París. Leiðandi mönnum íslen'sku höfuðborgarinnar hefir tekist að gera alt hér svo undarlega dýrt. Einu sinni átti bærinn sjálfur lóðirnar, sem átti að fara að byggja á. í stað þess að eiga þær áfram, og leigja þær notend- um fyrir sem allra lægst verð, gaf bærinn einstökum mönnum lóðirnar, eða seldi. þær gengu síðan manna milli kaupum og sölum, hækkuðu sifelt. Hver braskarinn af öðrum stakk í vasa sinn þúsundum óg aftur þúsundum króna a þessum viðskiftum, án vinnu eða umbóta. Ein litil húslóð i miðri Reykjavík hefir staðið til boðá a 100 þúsund krónur nú nýverið. Og hún hefir ekki þótt sér- lega dýr. Húsin á þessum lóðum hafa á sama hátt geng- ið manna á miHi i braski, Hús, sem kostuðu 5000 krón- ur fyrir 10 árum, eru nú 25—30 þúsund. Til að geta lifað í slíku húsi og á slikri lóð, þarf miklar tekjur. Húsaleiga fyrir lélega íbúð í Reykjavík er nú oft um 2000 krónur á ii.ri, eða eins og árslaun. velsettra embættismanna voru fyrir nokkrum árum. Nú legst verðhækkunin lamandi á alt líf og framkvæmdin í landinu. Gott dæmi til skýr- ingar er Eimskipafélagið. J>að á þrjú góð skip. J>ví er í aðalatriðum vel stjórnað, eftir því sem séð verður. En það getur ekki kept við Norðmenn. J>eir geta flutt fólk og farþega allmikið ódýrara. Ein af ástæðunum er sú, að dýrtíðin er minrii í Noregi. Starfsmenn á norskum skipum og við norska útgerð geta lifað miklu ódýrara en menn á íslandi. J>eir fá líka mikið lægra kaup og eru engu ver settir. Afleiðingin er auðsæ. Norðmenn geta fylt sín skip með fólki og vörum, þó að islensku skipin sigli hálftóm. Sama er sagan um hina eiginlegu atvinnu- vegi landsins, landbúnaðinn og fiskiveiðarnar. Fram- leiðslukostnaðurinn verður óeðlilega mikill hér á landi, í samanburði við verð afurðanna á heimsmarkaðinum. Kreppan er svo langvinn hér á landi, einmitt af þess- ari ástæðu. Straumur kaupmensku og gróðabralls hefir tekið ís- lensku þjóðina í fang sér, ruggað henni í svefn við væra drauma um síhækkandi verð, og meiri og meiri gróða. En 1920 var draumurinn búinn. Húsin, lóðirnar, jarð- irnar, skipin, kaupið, vöruverðlagið, alt var orðið svo hátt, að ekki varð við unað. J>jóðin hefir ekki verið sam- kepnisfær síðan þá. Hagur einstaklinganna og þjóðar- innar hefir farið siversnandi, og er síst séð fyrir enda þeirra þrenginga. Og að mestu eru þetta sjálfskapar- víti, hefndargjöld fyrir að þjóðin hefir i blindni latið berast með hættulegum straumi, þar sem hver bygði gengi og gæfu á því að geta hækkað sem mest lífsnauð- synjar náungans. Allir sjá afleiðingarnar. Allir sem búa i slíkum bæ þurfa að hafa miklar tekjur. Ekki til að lifa í „vellystingum pragtuglega", heldur aðeins til að hafa húsaskjól, ljós, hita, föt og viðurværi. parfir hins óbreytta neytanda verða óhemjumiklar. Að sama skapi þarf hann að afla sér fjár með framleiðslunni. Vinnuafl- ið er aðaleign heilbrigðra manna. Kaupið er verð vinn- unnar. Dýru lóðirnar, dýru húsin, dýru, mannmörgu búð- irnar með háu verði leiða af sér hátt kaup. pannig mynd- uðu hin ytri skilyrði hið háa kaup embættismanna, skrif- stoíumanna, daglaunamanna og sjómanna. Samt líður þessum mönnum ekki vel. Dýrtíðin gleypir alt þeirra kaup, og meira til. Frá Reykjavík barst aldan út um landið. Jarðir stórhækkuðu í verði, stundum svo skifti tugum þúsunda á fáeinum árum. Nú eru afleiðingarnar að koma fram. Fáir bændur geta staðið í skilum með vexti og afborganir af hlunnindalausum jörðum, sem keyptar hafa verið á meir en 10 þús. kr. Einn hinn þekt- asti bóndi á Suðurlandi sagði í vor við þann, sem þetta ritar: „Jörðin mín er nú metin húsalaus á 9 þús. kr., en húsin á 16 þús. En þegar eg hætti, og eitt af börnunum tekur við jörðinni, verð eg að gefa því barni húsin. Ann- ars verður ólifandi á jörðinni". Og þó er þetta álitin meiriháttar jörð. Sannleikurinn er sá, að flestir hafa ginið yfir verð- hækkunarflugunni, og hjálpað til eftir megni. J>ótt nægi- legt að Iáta eignir sínar margfaldast í verði, alveg fyrir- hafnarlaust. En í stað þess að vera gæfa, var þessi hækk- vm þjóðarógæfa.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.