Tíminn - 03.06.1931, Blaðsíða 1

Tíminn - 03.06.1931, Blaðsíða 1
©jaíbferi og afgrei&slumaður íímans er HamiDeia, p o rs t einsöóttir, Scéíjargötu 6 a. Reyt\avít. ^ýgteifcsía ííítians er i Sœfjargðtu 6 a. (Dpiu öaglega fl. 9—6 5ími 2353 XV. árg. Reykjavík, 3. júní 1931. Aukablað 3. Dýrtíðin í Eeykjavík í MorgunblaðinU í dag er grein um þá uppfindingu Framsóknar- flokksins, að hér í Reykjavík hafi háldizt óbreytt dýrtíð undanfarin ár, eins og það er orðað í blað- inu. Við Framsóknarmenn höfum aldrei haldið því fram, að dýr- tíðin væri óbreytt eins og hún hafi verið. í ræðu minni í Barna- skólaportinu þann 31 maí, benti ég einmitt á, að framfærzlukostn aður hafi minnkað stórlega og nefndi einn lið, sem fallið hefir niður í tíunda hluta af því sem hann, komst upp í árið 1920, á hinum frægilegu stjórnarárum íhaldsins. Það er sá liðurinn, sem ríkisstjórnin ræður helzt yfir, sem sé skattar og opinber gjöld. Framfærzlukostnaðurinn hér í Reykjavík er fundinn út þannig, að reiknað er hvað fjölskylda, sem hafði 1800 kr. árstekjur í júlí 1914, muni þurfa til að geta komizt af jafn vel og þá. 1 október 1920 er framfærzlukostn- aðurinn talinn hafa verið 446 ef hanh var talinn 100 árið 1914. Þetta þýðir að fjölskylda, sem gat lifað á 1800 kr. fyrir stríð, þurfti þá 8028 kr. í árslaun. Sá liður sem mest hækkaði voru skattar og opinber gjöld. Hann hækkaði upp í 1105% eða rúmlega ellefu-faldast. Nú er þessi liður 115% eða einum sjö- unda hærri en hann var fyrir stríð (samkv. töflu nr. 98 í Ár- bók Hagstofunnar). Síðasta verulega lækkunin var 1928, er þessi liður lækkaði um 37% „og stafar sú lækkun írá útsvarinu" segja Hagtíðindin það ár, bls. 56. Svo sem margir muna tókst þá fyrir atbeina Framsókn- armanna að kippa útsvarsálagn- ingunni í betra horf en áður var. En þó dýrtíðin hafi minnkað, er verðlag hér ennþá meira en tvöfalt við það, sem það var fyr- ir stríð. Nú vita allir, að framleiðslu- vörur allra landa hafa, stórfallið upp á síðkastið, sérstaklega á ár- inu 1930. Þetta verðfall hefir einnig náð til okkar og verðlag á útflutningsvörum okkar hefir fallið svo stórkostlega, að kunn- ugir menn álíta, að tap á atvinnu rekstri landsmanna hafi numið á annan tug miljóna. 1 ekki stærra kauptúni en Vestmannaeyjum er talið að muni hafa tapazt um 2 miljónir króna. Sjálfur þori ég ekki að fullyrða neina ákveðna tölu, en þegar útflutningurinn nam 74 miljónum áríð 1929 en ekki nema 57 miljónum árið 1930 virðist hér vera nokkur voði á ferðum (Hagtíðindi 1931, bls. 4). En vonandi reynist útflutningur- inn 1930 meiri við lokakönnun en ennþá er komið fi'am. Hinsvegar var innflutningur- inn þetta sama ár 66 milj. kr. eða um 9 milj. kr. hærri en út- flutningurinn. Þegar það er at- hugað, að okkur ber að greiða ériendis ýmislegt auk innfluttn- ingsvaranna, svo sem eyðslueyri námsmanna, vexti af skuldum, flutningsgjald útlendra skipa 0. s. frv., er hér um mál að ræða, sem mönnum má vera áhyggju- efni. Verðlækkun og tap eins og það sem hér hefir verið lýst, þolir enginn atvinnurekstur til lengd- ar. Framleiðslukostnaðurinn verð- ur að lækka. Ef hann lækkar ekki hlýtur að verða landlægt hér eitt versta böl, sem nú þjáir allan heiminn —• atvinnuleysið. Framleiðslukostnaðurinn á einn ig að geta lækkað. Hann á að geta lækkað vegna þess, að allar vörutegundir, sem hingað eru fluttar, hafa lækkað og sumar stórkostlega. En þó við höfum fundið til verðlækkunar á fram- leiðsluvörum okkar, höfum við lítið fundið til hennar á neyzlu- vörum hér. Brauð eru nú 15% dýrari í Englandi en fyrir stríð, en hér eru þau frá 100% til 157% dýr- ari. En við þurfum ekki að leita út fyrir landssteinana. I Árbók Hagstofunnar eru upplýsingar (í töflunum nr. 96 og 97), er sýna hvemig verðlækkunin hefir að mestu leyti runnið til smásalanna. Verðið er miðað við 100 kg. aðarmenn óskapast sem mest yfir, eru hverfandi borið saman við álögur verzlunarinnar í Reykjavík á almenning. Að sjálfsögðu er nokkuð af þessari álagningu verzlunarkostn- aöur, en hafi 40% álagning gef- ið góðan arð. árið 1929, hlýtur nettóarðurinn 1930 að hafa verið svo mikill að úr honum mætti draga allverulega og þó greiða það fyrir úthlutun á nauðsynja- vörum, sem almennt er greitt fyrir samsvarandi vinnu. Undanfarið hefir veríð talað um útlendu matvöruna, því mjög ótvíræðar skýrslur liggja fyrir um verðlag hennar. Um innlendu matvöruna má segja alveg það sama. Verzlun- arkostnaðurinn hefir vérið óhæfi- lega mikill og almenningur hefir greitt langtum meira fyrir vör- urnar, en framleiðendur fengu og sumstaðar fjarri öllu lagi. Bændur þeir, er búa fyrir aust- an fjall munu fá 20 aura fyrir mjólkurpottinn, sem hér er gold- inn með 44 aurum. Þetta verð er þó talið áður en búið er að reikna vexti og fyrningu af vél- um og húsum mjólkurbúsins. Héildsöluverð Smásöluverð Álagning Okt. 1929 Okt.1930 Okt.1929 Okt. 1930 Okt.1929 Okt.1930 Rúgmjöl 29.50 21.70 40.00 30.00 350/0 39% Hveiti nr. 1 46.63 37.20- 54.00 53.00 11% 42% Hveiti nr. 2 41.71 34.76 48.00 45.00 15«/0 30o/0 Hrísgrjón 39.00 38.15 58.00 56.00 49o/o 47% Hafragjórn 40.00 31.52 57.00 53.00 42°/0 69°/o Sagógrjón 48.67 48.25 88.00 84.00 80% 74o/0 Kartöflumjöl 38.75 29.84 79.00 71.00 104o/o 137% Heilbaunir 56.00 53.11 94.00 94.00 68% 78%^ Hálfbaunir 52.00 54.00 Hvítasykur högginn 59.70 50.40 70.00 66.00 16% 31% Strásykur 52.30 42.90 60.00 56.00 15°/0 30° <0 Kaffi óbrent 259.00 191.00 316.00 285.00 22o/o 49% Hér er sýnd álagning í októ- ber 1929 og 1930 á allar þær vörutegundir, sem nefndar eru í skýrslunni um heildsöluverð. Sést því að álagningin, sem nam 41% dugði verzluninni í okt. 1929. Ári seinna er sú álagning á þessar vörur komin upp í 57%. Er hún þó tiltölulega lítil á nauðsynja- vörur sem þessar, er hér eru nefndar, en miklu meiri á aðrar matvörur, sérstaklega niðursoðin matvæli. Þó þessi tafla sýni því raun- verulega minni álagningu en rétt er á búðarvörur almennt, sýnir hún samt að í beina álagningu frá heildsalanum til smásalans renna 35 aurar af hverri krónu, sem notuð er til matvælakaupa. Heildsöluverðið -er í lang flestum tilfellum miðað við að vörurnar séu fluttar til smásalans honum að kostnaðarlausu, þegar búið er að greiða af þeim flutningsgjald, kostnað við heildsöluna og álagnv ing hennai' og flutning til smá- salans. Frá því varan kemur gegn um búðardyr smásalans og þang- að til hún er komin yfir þrösk- uldinn aftur leggst á haíia 50 til 1.00%. Skattur sá, sem almenningur i þessum bæ greiðír þannig til smá- salans, er fullur þriðjungur af verzlunarviðskiptunum. Mér dettur síztj hug að verja þá skatta- og tollastefnu, sem hér hefir ríkt. En samt sem áður er ómögulegt annað en að viður- kenna að tollar ríkisins, sem jafn- Þegar búið er að draga frá vegna þessara liða, má gera ráð fyrir að bændur fái 18 aura fyrir mjólkurpottinn, í heildsölu, má segja, er þeir hafa kostað upp á að flytja hana til mjólkurbúsins. Flutningskostnaður til Reykja- víkur er talinn 4^ eyrir á kg. fyrsta starfsár félagsins og má því telja að hingað komin kosti mjólkin hérumbil 22 aura. Þeir tuttugu og tveir aurar, sem leggj- ast á hana hér eru því sölukostn- aður, húsaleiga og annað þess- háttar. Bóndinn þarf því að sjá sér fyrir starfsfólki, jörð, búpen- ingi, heyvinnu og hverju öðru, hami þarf að flytja mjólk til mjólkurbúsins, kosta upp á að starfrækja það og koma mjólk- inni til Reykjavíkur, og til sölu- búðarinnar. Fyrir allt þetta fær hann 22 aura fyrir pottinn. En sölukostnaðurinn í Reykjavík, af- hending mjólkurinnar, kostar 22 aura. Verzlunin með innlendar nauðsynjavörur gleypir ennþá meira en nokkurntíma verzlunin með þær útlendu. Margir bæjarbúar muna eftir því, er Mjólkurbú Flóamanna tók til starfa í des. 1929, að það auglýsti allverulega lækkun á mjólk hér í bænum. Ætlaði Al- þýðubrauðgerðin að hafa á hendi útsölu mjólkurinnar, enda hafði hún bæði starfsfólk og húsrúm hvort eð var. Úr þessu varð þó ekki. Nokkrir menn nákomnir Morgunblaðinu og íhaldinu hindr- uðu þennan sjálfsagða spamað, og jafnaðannenn létu þar við sitja. Eina matvaran, sem lækkað hefir að sama skapi og hún hefir lækkað á útlendum markaði, er fiskur. Er sú lækkun beinlínis að þakka ríkisstjórninni, sem lét Þór selja fisk sinn með því verði sem skip hér seldu hann til sölt- unar. Menn skildu nú ætla, að hér væri því mjög mikið á verzluu að græða. Svo er þó ekki að sama skapi pg álagningin vex og dýi-tíðin hvílir þyngra á fólkinu. Orsökin til^ þessa er hin gífur- lega fjölgun búða og kaupmanna á seinni árum. Vegna þess hve umsetningin er lítdl berst fjöld- inn af kaupmönnum í bökkum. Það eru svo fáar fjölskyldur sem koma á hverja búð, að margir Is-aupmenn hafa ekki mikið meira fyrir vinnu sína en daglauna- menn. Árið 1927 voru seld hér í bæ 46 verzlunarieyfi, næsta ár voru seld 59 og árið 1929 komust þau upp í 99. Á þremur árum hafa 204 menn því stofnsett verzlun í bæ, sem óx á sama tíma um 3.238 íbúa. A hverja nýja verzlun koma því aðeins 15 manns eða þrjár með- alfjölskyldur, þ. e. fjölskylda kaupmannsins sjálfs og tvær aðrar. Eru þó hér ekki taldar yerzlanir með mjólk og brauð og þessháttar, sem einnig fjölgaði á þessu tímabili. Þegar þessa er gætt sést að af- koma verzlananna hefir hlótið að stórversna, enda þótt álagningin færi úr hæfi fram, fyrir þær fáu fjölskyldur, sem verzluðu á hverj- um stað. Hver þessara nýju kaupmanna hefir auðvitað hugsað sér að draga að sjer meiri verzlun en keppinautar hans, og gi*æða meira en þeir. Þareð heildsalarnir ráða verðinu á flestum vörum, geta fæstir þeirra boðið nokkur vildar- kjör í verðlagi, en reyna að draga að verzlun sinni með aug- lýsingum. Þær hækka verzlunar- kostnaðinn enn og hvorki heildin né stéttin græða á þeim, en dag- blöðin gera það helzt, enda halda þau því ósleitilega að mönnum, að auglýsa vel. Dýrtíðin í Reykjavík er að lenda í sjálfheldu. Verzlunin er að sliga atvinnulífið. Menn fá lít- ið fyrir kaup sitt í vörum og því stöndum við illa að vígi í sam- keppni við útlönd. En verzlunin er einnig að sliga sjálfa sig. Ungir verzlunarmenn, sem sjá hve geysimikil álagning- ;in er, vilja njóta hins fljóttekna gróða. Fleiri menn byrja aö verzla en svo að<verzlunin veíti þeim fulla vinnu. Allir tapa þessu og einnig sjálf verzlunarstéttin. Hún hefir verið alin upp við að trúa því að samkeppnin geti leyst þjóðfélagsvandræði, en sér að nú er stéttin sjálf að komast á von- arvöl. Eftir er að athuga húsnæðis- málið, sem eru næst stærsti lið- ur dýrtíðarinnar hér í Reykjavík. Frh. 2. júni 1931. Helgi P. Briem. -------o------- Kjósendur, sem fara úr bænum fyrir kosn- ingar, þurfa að muna eftir að kjósa C-lisUum áður en þeir fara. Athafnamenn eða skrafskjóður Jakob Möller vítti það harðlega hér á árunum, þegar íhaldið setti þá í bankaráð Landsbankans, Jóh. Jóh., Magnús gUðfræðikenn- ara og Sig. Briem póstmeistara. J. M. hélt því þá fram, að banka- ráðsmennirnir ættu að vera at- hafnamenn — menn, sem stæðu í lifandi sambandi við atvinnuvegi þjóðarinnar og væru þeim þraut- kunnugir, en það taldi hann eng- an framannefndra þremenninga Kjörlisti ihaldsins í Reykjavík rifjar upp þessi ummæli J. M. Ef það er æskilegt, að bankaráðs- menn séu búnir framangreindum kostum, þá er nauðsynlegt, að alþingismenn séu frjjóir hugsjóha- menn, afka&tasamir athafnamenn og standi í sambandi við síkvik æðaslög þjóðlífsins á öllum svið- um. Listi íhaldsins í Reykjavík er listi kaupmanna. og útgerðar- manna — listi viðskipta og at- hafnalífs og einstakhngsfram- taks, munu aðstandendur hans vilja segja. Og J. M., sem gerði kröfur um athafnamenn í banka- ráð hér á árunum, hefir áreiðan- lega haft aðstöðu til að koma fram kröfu um atorkumenn á kjöriistann. Þess vegna má þykjá afar undarlega við bregða, að íhalds- listinn hefst á nbfnum þriggja manna, sem að vísu eru þjóð- kunnir, en hvorki fyrir atroku né hugsjónir heldur sem fram- kvæmdalitlar, dáðlausar skraf- skjóður. Jakob Möller er þar í broddi fylkingar. Tíminn hefir hvað eftir annað skorað á hann að nefna eitthvað, sem hann hefði unnið "bæ eða landi til þrifa. Hann á það ógert. Enda liggur ekkert eftir hann, nema orð, fundamælgi og blaðavaðall, sem reynslan hef- ir sýnt, að frá hans hendi er ekki annað en orð innantóm. Einar Arnórsson er næsti mað- ur á listanum. I alM sögu Is- lendinga verður örðugt að benda á slíkan auðnuleysingja í stjórn- málum sem hann. Hann . hefir fengið að reyna sig á stjórnmála- forystu, ráðhei-radómi, skatt- stjórn o. fl. Þó liggur ekkert þjóðnytjaverk eftir hann. Fræði- störfin eru sterkasta hlið hans, og fajtfi honum þó svo úr hendi, að enginn ber þar traust til hans. En óhappaverk hans verða ekki talin á fingrum. Þriðji maðurinn, Magnús guð- fræðikennari, er orðflesti og inn- antómasti málrófsmaður undan- farinna þinga, á enga hugsjón og þaðan af síður eldhug og fram- kvæmdahug til nokkurs þess, er athafnalífi lands og bæjar megi að gagm' verða. Þetta eru mennirnir, sem for- mælendur framtaks einstaklings- ins segjast ætla að senda á þing. Hvaðan kemur kaupsýslumönn- um og atvinnurekendum djörfung til að kjósa slíka menn til áríð- andi og ábyrgðarmikilla starfa? Undanfarið hefir reykvíska íhaldið átt eiim athafnamann á þingi, Jón Ólafsson. Hann er lát- inn víkja fyrir skrafskjóðunum — sendur á fæðingarhrepp sinn austur í Rangárþing. Þarna er íhaldið lifandi komið. Athafnamenn mega ekki koma að

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.