Tíminn - 05.06.1931, Blaðsíða 1

Tíminn - 05.06.1931, Blaðsíða 1
Cínians er í Sœfjargötu 6 a. (Dpin oaglega fl. 9—6 Stmi 2353 (^jalbfeti og afgrctoslumao'ur Ctmanð et Kannueig £> ors teinsbóttir, Cojfjargötu 6 a. SeyfjaDÍf. XV. árg. Reykjavík, 5. júní 1931. Aukablað 5. Dýrtíðin í Reykjayík Húsnæðismalið er stærsta heil- brigðismál þjóðarinnar. Með því að alþýða manna geti búið í björtum og hlýjum húsum getum við notið ódýrari birtu og yls en hins ódýrasta rafmagns — sjálfrar sólarinnar. En við getum það sem þó er meira'um vert. Við eigum að geta tekið sárasta biturleikann úr sigð dauðans hér á landi, gert berkl- ana landræka og gefið líf öllu því unga fólki, sem aldrei hefði orð- ið berklaveikt, ef það hefði búið við góð húsakynni. Víðast í Evrópu er það viður- kennt, að ríkið og bæjarfélögin geti ekki látið byggingar af- skiptalausar. 1 Englandi styrkir ríkið foygg- ingar með um 10 milj. sterlings- punda á ári og þar er álitið, að húsbyggingar einstaklinga sé liðn- ar undir lok og muni ekki vakna aftur. Húsin eru byggð hundruð- um saman í einu og gengið frá þeim að öllu leyti og síðan seld eða leigð út. Hér hefir lítið verið gert til að hjálpa mönnum að byggja yfir sig. Veðdeild Landsbankans var eina hjálpin frá því í júlí 1900 og þar til lögin um Byggingar- og landnámssjóð voru samþykkt. Veðdeildin lánar út á 40% af. virðingarverði húsa og verður því lánþegi að leggja sjálfur fram eða útvega sér annarsstaðar 60% af því fé sem hús hans kostar. Þetta þýðir það, að alþýða manna er þess nauisast umkom- in að byggja sér hús sín sjálf, og ef hún gerir það, þá eru byggð smáhús, sem eru óhæfilega dýr samanborið við stærð og gæði. Veðdeildin er hugsuð sem sam- vinnufélag þeirra, sem byggja, er hefir það markmið að útvega fé- lagsmönnum lán. 1 stað þess að hver þeirra gefi veðskuldabréf í húsi sínu og reyni að selja það, gefur hver búseigandi veðdeild- inni skuldabréf og fær í staðinn bankavaxtabréf. Þessi veðdeildar- bréf eru útgengilegri en skulda- bréf einstaklinga, því veðdeildin sér um að rétt sé gengið frá þeim, en auk þess eru allir hús- eigendur innan hvers félags, eða flokks samábyrgir útávið, ef tap- ast á einhverri húseign. Þessi bankavaxtabréf á húseig- andi síðan að selja með því gang- verði, sem gildir á hverjum tíma. Skeður þetta svo ytra, að bréfin eru skráð á káuphöll, og menn selja bréfin eftir því, sem þeim lízt á markaðinn í hvert skipti. Hér er peningamarkaðurinn svo fastur að almenningur hefir ekki keypt veðdeildarforéf og átt, eins og víða annarsstaðar, aðallega vegna þess hve erfitt er að selja þau ef á peningum þarf að halda. Landsbankinn hefir keypt mikið af þeim sjálfur, en það hefir auð- vitað einnig farið eftir árferði, hvort hann hafði peninga. Á síðustu árum hefir verið byggt svo geysimikið, að eftir- spurn eftir lánum út á fasteignir hefir aukizt óskaplega. Vegna þess hve leigan. hefir verið há, hafa - menn byrjað að byggja stundum með tvær hendur tómar, og fengið allt lánað til bygging- Frh. arinnar — út á veðdeild. Menn hafa fengið gjaldfrest hjá verka- mönnum og iðnaðarmönnum, timburkaupmönnum og sements- sölum — allt út á veðdeild. Margir,. sem búnir eru að búa lengi í húsum sínum eiga ógreitt málurum og öðrum og hafa lofað að borga þeim þegar þeir fái eitt^ hvað úr veðdeild, þótt búið sé fyrir löngu að lána út á húsið. Þessir lánardrottnar skilja ekki hvernig stendur á að svo lengi getur staðið á veðdeild og hyggja, að hún hljóti alveg að vera stöðv- uð og dagblöð hér í bænum éru beinlínis farin að tala um að Framsóknarstjórnin hafi stöðvað veðdeildina. Héðinn Valdimarsson talaði jafnvel um það í barna- skólaportinu að það væri einn Framsóknarmaður, Jón Árnason bankaráðsformaður, sem hefði stöðvað veðdeildina. Eins og áður er skýrt frá, er það ekki á nokkurs manns færi að stöðva veðdeUdina. Ef markað- ur er fyrir þessu bréf verða þau keypt, ef þau annars eru á boð- stólum, hvað sem J. Á. segir. Er það einkennilegt, að bankaráðs- maðurinn Héðinn Valdimarsson og bankaeftirlitsmaðurinn Jakob Möller skuli hvorugur vita hvern- ig veðdeildinni er ætlað að starfa. Þó er einkennilegra að hvorug- ur þessara fjármálaspekinga skuli vita hve míkið veðdeildin starfar, að hún hefir lánað jafnmikið á rúmum tveimur árum í stjórnar- tíð Framsóknar eins og 25 fyrstu árin, sem hún starfaði. Bankavaxtabréf í umferð 31/i2 . 1925 .. .. 7.754.700 kr. 1926 .. . . 10.350.400 — 1927 .. .. 14.505.100 — 1928 .. .. 17.718.500 — 1929 .. .. 20.081.600 — Þessar tölur eru teknar úr Ár- bók Hagstofunnar (tafla 84), en eru þar að auki birtar í ársreikn- ingum Landsbankans. Eins og menn sjá hefir veð- deildarbréfaumferð nærri þrefald- ast á 5 árum. Af þeim 5 árum, sem skýrslan í Árbókinni nær yfir hefir íhaldið stjórnað í 2 ár og nokkuð á 8. mánuð. Fram- sókn hefir farið með völdin í 2 ár og nokkuð á fimmta mánuð. Til að vera viss um að gjöra íhaldinu ekki rangt til, ætla ég að telja þá stjórn hafa setið, unz 6. flokki var lokið, en það var 7. október 1927, segir í reikningi Landsbankans það ár bls. 8. Sjö- undi flokku tók til starfa 13. október og voru veitt úr honum lán að upphæð kr. 1.499.800, til ársloka. 1 stjórnartíð íhaldsins hefir veðdeildarbréfaútgáfa vaxið úr 7.750.000 upp í 13.000.000 eða um 51/4 miljón á 2s/4 ári. I stjórnartíð Framsóknar hefir veð- deildarbréfaútgáfan vaxið úr 13 milj. upp í rúmar 20 'miljónir eða um 7 miljónir á 21/4 ári. Á árinu 1930 voru gefin út bréf fyrir á þriðju miljón kr., samkv. reikn- ingnun, fyrir það ár. Veðdeildin hefir því verið studd alldrengilega af Framsókn- arstjórninni og var það að von- um. Hitt er annað roál að Fram- sóknarmenn sjá vel að veðdeildin getur aðeins fullnægt lánsþörf efnamanna. vTvær tilraunir hafa komið fram til að hjálpa alþýðunni að eignast þak yfir höfuðið. Bygg- ingar- og landnámssjóður átti að hjálpa fólki til sveita en lög um verkamannabústaði í bæjum. ' Samkvæmt lögum um Bygg- ingar- og landnámssjóð voru veitt 160 lán þau tvö ár, sem hann hefir starfað. Árið 1929 voru veittar úr honum 365.300 kr., en árið 1930 776.200 kr. Lögin hafa reynst vel. Þó upphæðirnar hafi ekki verið stórar, hafa lögin ver- ið mönnum mikil hjálp, enda er mun ódýrara að byggja í sveit- um en hér í Reykjavík. Frumvarpið um verkamanna- bústaði flutti Héðinn Valdimars- son á þingi 1928. Það dagaði uppi á því þingi og kom aftur fram ái-ið 1929. Frumvarpið er sniðið eftir lög- unum um Byggingar- og land- námssjóð, en þó svo frá því gengið, að það varð óaðgengilegt fyrir samvinnumenn. Til dæmis var ætlast til að bæjarfélagið kæmi upp byggingunum. Við samvinnumenn búumst við að einhverntíma hætti hafnar- garðar hér að hrynja. En jafnvel þó bregði tii betra um verklega þekkingu í bæjarstjórn, viljum við ekki að bæjarfélagið byggi yfir verkamenn. Við ætiumst til að verkamenn þroskist á að glíma við> slík mál sjálfir. Enda er það í samræmi við vilja alþýðu allsstaðar annarsstaðar. Lög um verkamannabústaði voru samþykkt þ. 14. júní 1929, eða fyrir réttum tveim árum. Síðan hefir htið gerst í málinu, og ekkert hús komist upp ennþá. Allt er upp í loft út af því hvernig húsin eigi að vera, og ekkert samkomulag um það. Héðinn kveinar yfir því í Alþýðu- blaðinu að ríMsstjórnin hafi ekki lagt honum til hluta af enska láninu, en við athugun komst það upp, að stjórn sjóðsins hafði aldrei beðið um eyri af því láni. Nú er lán fengið, en vegna ó- samlyndis og sundurþykkju eru allir aðilar fegnir að slá málinu á frest. Helgi P. Briem. Sosfsmálið 5 o „Af verkunum skuluð þér þekkja þá". Jakob Möller hefir svarað fyr- irspurn Tímans um það hvað hann hafi gert fyrir Beykjavík. Hann svaraði í Vísi í gær, hátíð- lega og undir eigin nafni. Og nið- urstaðan var þessi, að meðan J. J. var að glíma við það í efri deild 1925 að fá hugmyndinni um landsspítaia stillt í hóf, „þá kom ég fyrstu fjárveitingunni til landsspítalabyggingarinnar inn í fjárlagafrumvarpið". Þetta er allt. En mundi nú hafa tekizt að útvega fyrstu fjárveitinguna, ef ekki hefði verið haft vit fyrir Guðm. Hannessyni og þeim sem voru með uppdrætti að þrisvar sinnum stærri spítala? Jakob hefir nú tíundað „sín verk" fyrir Reykjavík. En þá skal spurst fyrir um það, hvað þeir hafa gert Einar og Magnús fyrir bæj- arfélagið, sem þeir ætlast til að veiti þeim umboð á Alþing. Sogsvirkjunin er annað af þeim tveim málum, þar sem í- haldið hefir gengið frá sinni fyrri skoðun til að fá socialista sem bandamenn, í því skyni að komast sjálfir tU yfirráða um veltufé bahkanna og geta athafn- að sig þar eins og meðan bank- arnir voni að tapa 33 miljónun- um. Flokkarnir hafa misjafna að- stöðu til þessa máls. Socialistarnir hafa baiizt fyrir Sogsvirkjuninni, og einkum einn maður úr þeirra hópi, Sigurður Jóttasson bæjarfuUtrúi. Vinna hans í því máh er einn af hinum fremur fáu myndarlegu þáttum félagsmálaframkvæmda, sem liggur eftir sóciaUsta í Reykja- vík. En flokkur hans hefir fylgt forgöngu hans sæmilega, en ekki meira, eins og sézt á því, að þeir setja sem efsta mann á lista sinn manninn, sem selur oUu á lamp- ana gomlu, en ekki forgöngu- mann rafmagnsmálsins. íhaldið hefir um margra ára skeið gert aUt sem það hefir get- að tU að spiUa fyrir framgangi þess að Sogið yrði virkjað fyrir bæinn. Einkum hefir Knútur borgai'stjóri verið skæður and- stæðingur. Sextán sinnum segii- Ólafur Friðriksson að íhaldið í bæjarstjórn Reykjavíkur hafi tafið eða f eUt málið. En aUt í einu snýst íhaldið í máUnu og þykist vera með því, og þá með jafnmikiUi frékju eins og það hafði áður hamast á forgöngu- manni málsins, Sigurði Jónas- syni. Framsóknarmenn í Reykjavík hafa frá byrjun lagt Sigurði Jón- assyni Uðsyrði í baráttu hans fyrir virkjun Sogsins. Þeir hafa áUtið að Rvík fengi rafmagn tU sinna þarfa úr Soginu, eins og sveitabóndinn úr bæjarlæknum Þeir hafa talið máUð eðUlegt framfaramál, en ekki neinn aUs- herjar kínaUfseUxír, sem væri ailra meina bót fyrir Reykjavík. Ef fjármálum Reykjavíkur hefði verið stjórnað með greind og gætni myndi bærinn hiklaust hafa getað fengið lán til rafveit- unnar. En eymd og vesöld í- haldsins er búin að leika Reykja- vík svo grátt, að þegar Jakob MöUer var sendur út í peninga- leit í haust sem leið, fór hann algerða fýluferð, eins og Eggert Claessen, sem stuttu áður var í penittgaleit fyrir „veðdeUd" sína. Báðum var svarað því, að hvorki „veðdeild". E. Cl. né rafveita Zimsens gæti fengið lán nema islenzka rikið ábyrgðist víxilinn. Nú var máUð komið í nýtt horf. Framsóknarmenn í Reykjavík vildu virkja Sogið fyrir Reykja- vík og Hafnarfjörð, ef það væri kleift fyrir bæjarfélögin án afar- kosta, En nú er beðið um meira. íslenzka ríkið verður að eyða 7 nuljónum af lánstraustí sinu fyrir rafmagn handa tveimur bæjarfélögum. Og í kjölfar þess átti svo að koma leiðslu um allan Reykjanesskagann, tíl Vest- mannaeyja og jafnvel vestur í Ólafsvík og Sand, eftir því sem Jón Þorláksson lýstí yfir í ræðu í þessum tveim f jarlægu kauptún- um. Þessar leiðslur var óhugs- andi að gera öðruvísi en með ríkisláni, og hvað sem Reykjavík leið, var meir en vafasamt að þessar nýju leiðslur yrðu ekki landinu tU byrði. I stuttu máli: Ef landið gekk í ábyrgð fyrir rafveitu Reykjavíkur og Haínai- f jaiðar, þá varð það að ganga í ábyrgð fyrir öUum samskonar rafvirkjunum sem aðrir kaup- staðir, kauptún eða sveitír vildu gera, Og þegar svo var komið, mátti gera ráð fyrir, að fjár- málasjálfstæði hinnar íslenzku þjóðar væri orðið UtUs virði. Eftn- hinum lauslegu og miður ábyggilegu áætlunum verkfræð- inga íhaldsins myndi, auk þeirra 7 mUjóna, sem landið á að út- vega í Sogið, verða að kosta hálfri miljón í leiðslur suður á Reykjanes, nálega tveim nnljón- um í leiðslu til Vestmannaeyja, 300 þús. í leiðslu tU Eyrarbakka, og væntanlega hálfri mUjón í Akranesleiðslu. Vestur í Ólafsvík og Sand hlyti leiðslukostnaður að skifta mUjónum. Nú er víst að gætnir menn í öUum þessum kauptúnum telja alveg ómögulegt að hlutaðeigandi þorp geti staðið undir þessum stofnkostnaði, hvað þá ef hani? yrði meira, auk aUs annars kostn- aðai- sem af þessari framkvæmd myndi leiða. Á öUum þessum stöðum er máUð gersamlega ó- undirbúið og enginn áhugi fyrir því, nema sá sem Sigurður Jón- asson hefir skapað í Reykjavfk hjá nokkrum hluta verkamanna. Ábyrgð rUdsms fyrir 7 mUjÖn- um handa Reykjavík myndi ininnka sem því svarar láns- traust ríkisins. Ofan á það bætt- ist svo ef áðurnefnd kauptún færu að heimta rafmagn lagt tíl sín. Þá yrði að taka tU þess ný og stór lán. Og um hverja sUka einstaka veitu mætti fuUyrða að hún bæri sig lakar en Reykjavík- urveitan. En íordæmið væri gefið, og aUt að því loforð f'rá sociaUstum og íhaldsmönnum að leiða rafmagn tU aUra þessara staða. Og svo kæmu önnur kauptún og aðrar bygðir í kjölfarið. AUt væri heuntað af rUdnu. Ný lán, nýjar ábyrgðn-, meðan nokkur vUdi lana Islandi. Erlendis er það óþekkt, að rík- in gangi á þann hátt sem hér um ræðir, í ábyrgð fyrir fram- kvæmdum sveitarfélaga, alveg erns og það er óþekt, að ríkin gangi í ábyrgð fyrir veðdeildar- lánum, eins og því sem Jón Þorl. tók 1926—27, aUs um 7 miljónir króna. Þegar erlendir fjármála- menn sjá að íslenzka ríkið geng- ur í ábyrgð fyrir hverju láninu á fætur öðru, og að sendiboðar eru át um allt, að slá peninga tU einstakra fyrirtækja upp á ábyrgð ríkisins, þá verður þetta til að skapa þá trú, að íslenzka ríkið sé einskonar undur meðal ríkjana, það kunni engu manna- siði í fjármálaefnum. Tvö dæmi skulu tílgreind um almenna þýðingu þessa máls. Tveir eða fleiri íhaldskaupmenn í Reykjavík blönduðu sér alveg ó- tUkvaddir og á miður menningar- legan hátt í það, að fara að út- vega íslenzka ríkinu lan, í sain-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.