Tíminn - 16.01.1932, Blaðsíða 2

Tíminn - 16.01.1932, Blaðsíða 2
TlMINN Skilyísi við blöðin Tíminn er útbreiddasta blaðið á fslandi. pað er ekki tilviljun, held- ur af því að blaðið hefir síðan það hóf göngu sína á miðjum stríðstíman- um, verið samherji allra umbótamanna í landinu, en áður hafði ekkert blað tekið sér fyrir hendur að styðja viðleitni þeirra manna svo að um munaði. En blaðaútgáfa kostar fé. Blaðgjöldin eiga að borga tilkostn- að blaðanna. Með því einu móti geta blöðin verið sterk og áhrifarnikil almenningi til gagns, að þau séu skilvíslega borguð. Blaðaskilvísi er þess vegna þjóðardyggð. pað á fyrst og fremst að borga skilvíslega blöð, sem styðja að framförum lands og þjóðar eins og Tíminn. En það er líka rétt að borga léleg blöð eins og t. d. Mbl., af því að sá hluti landsmanna, sem vill lesa slík blöð, á að borga skilvíslega fyrir þá andlegu fæðu, sem hann velur sér sjálfur. Reykjavíknrannáll Fratnkvætndir siðustu ára Eitt af því sem ekki skiptir litlu máli um allar framkvœmdir, er að þar séu gerðar þannig, að miðað sé við vaxandi þörf, en ekki aðeins við þarfir nútíðar. Með óforsjálni í opinberum fram- kvœmdum þarf stöðugt að kosta til þess of fjár ár eftir ár að auka og endurbœta hinar eldri framkvæmdir. Líklega finnast fáir staðir í víðri veröld, sem sanni öllu betur en Reykjavík hvað léleg stjórn og ófor- sjálni í allri framkvæmd kostar mik- ið fé, sem kastað er í sjóinn. í siðasta blaði Tímans var minnst á það, að skuldir bæjarsjóðsins væri í árslok 1930 um &/2 miljón króiia. petta eru miklar skuldir, þegar þess er gætt, hve mikið er hér ógert. Göt- urnar eru lélegar og margar næstum ófærar. Bærinn er rafmagnslítill og rafmagnslaus ef hau3trigningar bregðast. Hann er vatnslaus mikinn hluta ársins á mörgum stöðum í bænum, og hann a ekkert ráðhús. pó hefir verið jafnað niður á bæj- arbúa um tveimur miljónum króna árlega í mörg ár. Hvert hafa þessir peningar farið? Framkvæmdir eru fremur litlar og flestar lélegar, þó hafa safnast stórskuldir árlega svo að nú fer Vs af því sem jafnað er niður í greiðslu afborgana og vaxta af lánum bæjarsjóðs eins, fyrir utan allar aðrar skuldir bæjarfélagsins svo sem skuldir vatnsveitu, raf- magnsstöðvar, gasstöðvar og hafnar. Undanfarin tvö sumur hafa bæjar- búar staðið í hópum niðri við höfn- ina og horft viðgerð hafnarbakkans. pessi hafnarbakki var gerður fyrir nálega 15 árum, undir umsjón Knud Zimsen borgarstjóra og átti að endast í 50 ár. Hann sprakk í fyrra, hafði verið vitlaust byggður, og nú kostaði Vid fráfall Síldareinkasölu Islands. Ég hefi nú sýnt fram á það, að af þeim skuldum, sem tilfærðar eru í efnahagsyfirlitinu frá 12. nóv. má áreiðanlega strika út kr. 248.000,00 og að líkindum samtals um kr. 470.000,00, þegar um það er að ræða að gera sér grein fyrir því, hvort Síldar- einkasalan hafi átt fyrir skuldum. það höfnina rúmar 400 þúsund krón- ur að gera við hann. Rétt hjá þessum stað var byggð bryggja í fyrra fyr- ir um 400 þús. kr. Bryggjan hrundi rétt eftir að verkinu var lokið, og þegar heimta átti skaðabætur frá hinu erlenda félagi, sem gerði bryggj- una, hafði verið gengið þannig frá samningum af halfu bæjarfélagsins, að það sá þann kost vænstan að taka a sig tjónið að miklu leyti eða alls um 100 þús. kr. í síðasta blaði var á það minnst, að bæjarfélagið ætlaði á síðastl. ári að taka 700 þús. kr. lán til að auka vatnsveituna, því nú er bærinn oft víða vatnslaus mikinn hluta sólar- hrings. pegar vatnsveitan var gerð í upphafi, átti hún að endast von úr viti. — En forsjálnina vantaöi. Vatns- veitan var orðin bænum ónóg 1923 og þa varð að nota til þess % milj. að auka hana. pá átti hún að nægja bæjarfélaginu í mannsaldur. En aftur brast þá sömu forsjálni, sem virðist skorta í flestum framkvæmdum bæj- arins — og nú á enn a ný að reyna að fa 700 þúsund krónur að láni til að auka vatnsveituna. þá er rafmagnsstöðin hér við Ell- iðaárnar eitt átakanlegt dæmi hinna óforsjálu framkvæmda. Til hennar hefir nú verið varið um 5 milj. og 900 þúsundum króna. pó er bærinn rafmagnslaus, ef nokkuð ber út af. Vatnsaflið er of lítið og var það frá upphafi. Elliðaárnar hafa sömu upp- sprettuna og vatnsveita bæjarins, svo að vatnsafl töðvarinnar minnkar að sama skapi sem vatnsveitan er auk- in. E. t. v. er það þessvegna að vatns- veituna má ekki auka nema lítið í einu! Á síðasta ári reyndi bæjarfélagið að fá lán til þess að byggja nýja rafstöð — sendi nefnd manna til út- landa, en fékk afsvar. Rafmagnið hér í bænum er selt okurverði — fjórum sinnum dýrara en áætlað var, þegar stöðin var kyggð. pó getur stöðin ekki svarað eftirspurn, ef nokkuð ber út af með til að ætla að þeir séu of hátt áætlað- ir. pað hefir verið sérstaklega nefnt, að tunnubirgðir séu of hátt áætlaðar, 135.000 kr., jafnvel gefið í skyn að hér kunni að skakka um allt að 80.000 kr. En þar sem engin rök hafa komið fram fyrir því, og fram- kvæmdastjóri, sem þessum málum er kunnugastur, fullyrðir að tunnu- birgðir séu einmitt mjög varlega áætlaðar, geri ég ráð fyrir að það sé rétt, þar til rök koma á móti. Samkvæmt þessu verður.því 'efna- hagur Einkasölunnar, miðað við 12. nóv., hér um bil á þessa leið: Skuldir samkvæmt efnahagsyfirliti taldar.......... kr. 2.150.778,00 par frá dregst samkvæmt framanrituðu............ — 470.000,00 Skuldir sem til grehia koma í sambandi við gjaldþrot .. kr. 1.680.778,00 par upp i eru eignir samkvæmt yfirlitinu: 1. Tunnur, salt o. fl., skrifstofubygging, áhöld og innbú, samtals................ kr. 187.600,00 2. Innstæður í bönkum og ógreitt fyrir selda síld.......................... — 226.673,00 ----------------------- — 414.273,00 Skuldir umfram eignir auk óseldrar síldar.......... kr. 1.266.505,00 Auk þess eru nokkrir liðir á skulda- listanum áætlaðir óþarflega hátt sem nemur sjálfsagt 10—20 þús. kr. En þar sem hér er um tiltölulega litlar upphæðir að ræða, miðað við heildar- efnahaginn, er því sleppt hér. Enda ma gera ráð fyrir að viðlíka smá- upphæðum kunni að muna á eigna- reikningnum þannig að sumir eigna- liðir séu áætlaðir eitthvað of hátt, og getur það því jafnast hvað á móti öðru. En um aðalliði eignareikningsins, auk síldarbirgðanna, er engin ástæða Hefði síldin þvi þurft að seljast fyrir kr. 1.266.500,00, til þess að Einka- salan ætti fyrir- skuldum. Nú hafði framkvæmdastjóri í yfir- liti sínu áætlað síldarbirgðirnar alls 109 þúsund tunnur á kr. 1.617.066,00 og stæðist sú áætlun ætti Sildar- einasalan að eiga ca. 350 þúsund kr. íram yfir skuldir. Stæðist þessi áæltun framkvæmda- stjóra um söluverð síldarinnar hefði því Einkasalan getað, um skyldur fram, borgað eftirstöðvar söltunar- launanna að fullu og þó haft 126 ' rigningar, og alveg er það tjón ó- útreiknanlegt sem það veldur bæjar- fólaginu, einkum iðuaðarmálum bæj- arins, að ekki .er unnt að fá hér sæmilega ódýrt rafmagn til iðnaðar, þrátt fyrir það mikla fó, sem komið er í Elliðaárstöðina. - Siðan Tíminn birti síðustu grein- ina um fjárhagsáætlun bæjarins og skuldir, hafa ýmsir spurzt fyrir um það, hvemig á öllum þessum skuld- um stæði, þrátt fyrir háa niðurjöfn- un og fremur litlar' framkvæmdir. Fáein dæmi úr framkvæmdalífi Reykjavíkur hafa nú verið nefnd og geta gefið nokkra bendingu í þessu efni. A viðavangi. Samvinnufélag ísfirðinga. Mbl. skýrir frá því með miklum ijálgleik núna í vikunni, að rikis- sjóður hafi orðið að taka á sig greiðslu á afborgununi og vöxtum á- samt vátrygghigargjaldi af skipum íyrir Samvinnufélag ísfirðinga, sem ríkið er í nokkurri ábyrgð fyrir, með baktryggingu ísafjarðarkaup- staðar. pað er rétt í þessu máli, að rikið hefir í bili hlaupið undir-bagga með félaginu um greiðslu á nokkr- um hluta þeirrar upphœðar, sem þurfti til að standa straum af skipa- láni félagsins og vátryggingargjaldi á þessu ári, eða sem nemur alls um 26 þús. kr. Lánið til skipakaupa fé- lagsins, sem tekið er í útlöndum (eftirstöðvar nú 273 þús. kr., sem hvíla á 7 skipum 2—3 ára gömlum, kaupverð hvers skips 60 þús.), er tryggt með fyrsta veðrétti í skipun- um, samabyrgð félagsmanna og þar að auki ábyrgð ísafjarðarkaupstað- ar eins og áður er getið. En lánið er tekið til stutts tíma, 10 ára, og afborganir því tiltölulega háar, og ér því ekkert undur, þó að félagið hafi átt erfitt með þá greiðslu eins og verð afurðanna er nú. Og hefði lánið verið tekið innanlands, ma telja sennilegt, að frestur hefði f.engizt, og þá alls ekki komið til þessarar greiðslu af ríkisins hálfu. pegar fé- iagið var stofnað, var ástandið -á Isafirði, þar sem framtak íhaldsins hafði fengið að njóta sin um langt skeið, á þá leið, að búið var að selja flest atvinnutæki úr bænum og atvinnuleysi og neyð yfirvofandi, ef ekki var að gjört. Er íhaldinu ekki of gott að ámæla Framsóknarflokkn- um fyrir það, þó að hann vildi gjöra sitt til að styðja sjálfbjargarvið- leitni og samstarf sjómannanna, þeg- ar svo var ástatt. pola þær aðgerðir vel samanburð við ábyrgðirnar sem íhaldið útvegaði landinu á sínum þús. kr. fram yfir skuldir. Enda hefðu söltunarlaunin eða það af þeim sem sanngjarnt hefði talizt að greiða, komið til útborgunar áður en nokk- tíma, þ. á m. fyrir Kárafélagið í Reykjavík,-með lélegu veði, sem Jón porláksson síðar gjörði enn aum- ara, með niðurfærslu á veðrétti ríkis- ins, rétt fyrir stjórnarskiptin 1927 og landið verður nú að borga 187 þúsundir fyrir, er félagið er gjaldþrota. Vel mætti þá um leið minna Mbl. á það, að upphæð sú sem nú hefir verið greidd í bili fyr- ir Samvinnufélag ísfirðinga, sem veitt hefir um 200 fjölskyldum lífs- viðurværi í 3 ár, er hér um bil ná- kvæmlega jafn mikil og sá fram- færslustyrkur, sem tveir vel kunnir íhaldsmenn hafa þegið í bankaúti- búinu þar, án þess að séð verði, að tilvera þessara tveggja dánumanna hafi orðið þjóðfélaginu til gagns eða dýrðar eða muni verða. Allt í lagi, ef skilamennirnir borgal pað er fyrir nokkru síðan orðið vitanlegt, að bankarnir, á þeim ár- um sem íhaldið réði þar lögum og lofum, töpuðu um -33 miljónum króna á lánum til einstaklinga og fyrirtækja, sem ekki stóðu i skilum. Hefir þetta oft komið fram opinber- lega og ekki verið mótmælt í íhalds- blöðunum, enda tilgangslaust, þar sem útreikningar um bankatöpin byggjast á opinberum rannsóknum og skýrslum. Jafnframt hefir það verið sannað, að mikið af þessu íé hefir farið í lífsframfæri og óhóís- eyðslu Mbl.-manna og verið í mjög nánu sifjasambandi við hina póli- tísku starís.emi íhaldsfiokksins, sem átakanlegast kom í ljós, þegar tvö af íhaldsblöðunum ultu út af um leið og íslandsbanka var lokað. — En nú alveg nýlega hefir Mbl., öllr um til undrunar, tekið upp vörn í þessu sorglega hneykslismáli flokks síns. En tölur þær, sem blaðið birtir um rekstursafkomu bankanna, eru þessu máli aiveg óviðkomandi. pað stendur jafn óhrakið eftir sem áður að 33 miljónir króna, sem bankarnir áttu að fá greiddar hafa ekki verið greiddar og verða aldrei greiddar af þeim, sem skilin áttu að inna af hendi. Hitt er allt annað mál, þó að bankarnir hafi fengið nokkuð mikið upp í þessi töp með gróða á annari lánastarfsemi, sem rekin hefir verið með miklu hærri vöxtum en átti að vera og h.efðu þurft að vera, ef vanskilamennirnir hefðu verið skila- rnenn. — Verzlun, sem verður að gefa viðskiptamanni eftir 1000 króna skuld, tapar vitanlega 1000 krónum á viðskiftunum við þann mann, þó að hún geti fengið þá upphæð borg- aða með álagningu á vörum til ann- ara manna. En hjá Mbl. er allt í lagi, meðan skilamennirnir borga! síldarbirgðirnar of hátt, og þá hve mikið of hátt, skulu hér tilfærð aðal- atriði þeirrar áætlunar. Saltsild 66.328 tn. (þar af 21.376 tn. utanlands, sem búið er að greiða fyrir flutningsgjald út og útflutningsgjald af þeim meðtalið á skuldilista). Áætlað að meðtali ísl. kr. 10 pr. tn......................... kr. (petta svarar tl þess að útlendu birgðirnar hefðu selst ca. sv. kr. 11.00 pr. tn., en saltsíldin hér væri reikn- uð að meðaltáli, ca. kr. 8,35 pr. liggjandi tunnu). Hreisuð síld 18.929 tn. (þar af 8.683 tn. utanlands, sem greitt er fyrir flutningsgjald og t'ollur með reiknaður í skuldum). Áætlað að meðaltali ísl. kr. 24,00 pr. tn. .. — (Svarar til þess að útl. birgðirnar hefðu selst á ca. 23 sv. kr., en síldin hér verðlögð á ísl. kr. 21,00 pr. liggj- andi tunnu. pessi síld var í sumar seld á ísl. kr. 37,00 fob. og 6000 tunnur af henni hefir verið látið í umboðssölu í Svíþjóð gegn sv. kr. 23,00 sem garanter- uðu lágmarksverði). Linsöltuð sild 19.665 tn. (þar af 17.643 tn. utanlands, flutn- ingsgjald af því greitt og tollur meðreiknaður í skuld- um. Áætlað að meðaltali ísl. kr. 20,00 pr. tn....... (Svarar til ca. d. kr. 17,00 pr. tn. af útlendu birgðun- um, og ísl. kr. 14.00 pr. tunnu af innlendu birgðunum. pessi síld selst sjálfsagt til muna lakar en þetta, þar sem skemmdir hafa komið fram í útlendu birgðunum, er ekki var fullkunugt um er áætlunin var gerð. Hef- ir nú verið boðið d. kr. 12,00 pr. tn. fyrir 12,000 tn. af útlendu birgðunum, en hitt selt áður fyrir lægra verð). Kryddsíld og aðrar tegundir síldar, samtals 4087 tn., áætl- að verð..........................¦...... 663.280,00 454.296,00 — 393.300,00 106.190,00 uð hefði verið greitt til viðbótar upp í síldina sjálfa frá í ár eða eftir- stöðvar síldarandvirðis frá í fyrra. Til þess að menn geti sjálfir gert sér nokkra grein fyrir því hvort framkvæmdarstjóri muni hafa áætlað Samtals kr. 1.617.066,00 Frá þessu áætlaða verði má nú draga kr. 350.000,00, sem áður er gert grein fyrir, eða sem svarar rúml. 21% og hefði Síldareinkasalan þó átt fyrir skuldum. Af linsöltuðu síldinni rná gera ráð Fyrirspurn til Jóns Kjartanssonar, ritstjóra Mbl. 1. Er það rétt að þrír íhaldsmenn sem veitt hafa forstöðu rikisstofnun- um hér i bænum, þeir Sig. Briem, Gísh Ólafsson og Geir Zoéga verk- fræðingur liafi á sínum tíma keypt sinn mannflutningabílinn hver til embættisafnota íyrir pósthúsið, land- síma'nn og vegamálaskriístofuna? 2. Alitur Jón Kjartansson ritstjóri að hér hafi verið um réttmæta ráð- stöfun að ræða á fó ríkissjóðs, eða hið gagnstæða? 3. Hve marga bíla hefir Geir Zoéga keypt vegna ríkissjóðs tii vegagerð- ar og vegaviðhalds, og verður að álít- ast, að hann hafi gert rétt, að kaupa þessa bíla, ,eða hefði landinu verið meiri hagur að leigja alla bíla til vegavinnunnar? 4. Hve marga bíla hefir íhaidsfor- kólfurinn Knútur Zimsen keypt til afnota íyrir starfsmenn bæjarins og til vinnu fyrir bæinn, og eiga þau bílakaup að teljast óþörf eyðsla eða búhyggni? SkattborgarL „Bláa bókin" og VífiIsstaðamáUð. I hinni svonefndu „bláu bók" sem ihaldmu líkar svo illa við, er fremsta greinin skýrsla um Vífilstaðamálið. Er sú saga þess máls að árið 1922 tók sjúklingur frá Vífilstöðum að kœra yfir veru sinni þar. Komu radd- ir þessar fram í Tímanum og Alþýðu- blaðinu, en íhaldsblöðin stóðu með hinum óvinsælu yiirmönnum á hæl- inu. Kom svo að Sig. Eggerz sem þá var dómsmálaráðherra setti þrjá menn til að rannsaka málið. Voru það þeir Jón Hjaltalín, Stefán læknir Jónsson og próf. 01. Lárusson. í árs- byrjun 1923 gaf nefndin skýrslu um málið. En Sig. Eggerz stakk henni undir stól, enda var hann þa kominn undir verndarvæng íhaldsins. Var þar með reynt að eyðileggja árangurinn af rannsókninni. Sigurður læknir, Fjóla matreiðslukona og hin danska hjúkrunarkona urðu hrædd í fyrstu, og Fjóla sagði upp stöðu sinni, enda fékk hún þungan dóm hjá nefndinni. En í skjóli íhaldsins átti að grafa kröfur sjúklinga. Fjóla var látin vera áfram og hækkað kaup hennar. Sótti i saman horfið undir stjóm íhaldsins þar til það valt úr völdum 1927. pá fyrst fengu sjúklingar þá réttarbót, sem þeir báðu um 1922. pá var skipt um starfsfólk það, sem sjúklingum var helzt í nöp við, og svo um búið að hið stóra hæli, er eins og annar heimur síðan létt var af hinu gamla fargi. Skýrslan um Vífilstaði sýnir fyrsta átakið, sem Tímamenn gerðu fyrir sjúklingana þar. Áframhaldið er orðið landskunnugt. Upp af bar- áttu sjúklinganna fyrir frelsi og heppilegri aðbúð spratt síðar lækna- fyrir, eftir því sem nú er komið fram, nokkru hærri afföllum en 21% af áætlunarverðinu, ef til vill ca. 15 þús. kr. þar fram yfir. En aftur á móti er engin ástæða til þess enn sem komið er, að gera ráð fyrir að afföll á hreinsuðu síldinni hefðu orð- ið nalægt því 21% af áætlunarverð- inu. Líklegt er að mörgum mundi þykja mest ástæða til að óttast um saltsíldina, vegna skemmda þeirra birgða, sem liggja hér innan lands, ca 45 þús tunnur. — En ,el afföll frá áætlunarverði samkv. ofansögðu eru reiknuð 21% af þessari síld, er með- alverð hennar komið ofan í kr. 3,60 pr. tunnu. pað verð mundi standast þótt þriðjungnum af saltsíldarbirgð- "unum hér á landi væri kastað í s)ú- inn vegna skemmdana og aðeins bjargað tunnunum sjálfum, ef hinir 2/a hlutamir seldust til jafnaðar á kr. 7,40 pr. tunnu. Sennilega mætti þó selja eitthvað af sildinni til skepnufóðurs í stað þess að kasta henni í sjóinn, og gæti það heldur bætt fjárhagsafkomuna. Ég þykist nú hafa gert góða grein fyrir því, hversvegna Einkasölu- stjórnin sá ekki ástæðu til að af- henda bú hennar til gjaldþrotaskipta. Á það var bent á fulltrúafundinum, að það varðaði við lög að vanrækja framsal bús til skipta, ef sjáanlegt væri að það ætti ekki fyrir skuldum. En formanni útflutningsnefndar og framkvæmdastjóra Einkasölunnar var einmitt ekki sjáanlegt, að svo illa væri komið fjárhag hennar að nokk- ur ástæða væri enn til slíkra ráðstaf- ana. Og við lítum enn svo á, að ef við hefðum afhent Einkasöluna til skipta samkv. okkar eigin ráðstöf- un, um það leyti sem fjárhagsyfir-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.