Tíminn - 19.03.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 19.03.1932, Blaðsíða 1
©Jaíbtet 09 afarci&sluma&ur Cimans cr HannDCÍa porsteinsoóffir, tcefjaraötn 6 a. jSéyfiamf. J^fateifcsía Cimans ec i Cæfjorgotu 6. a. <Dpin oaaleoo'fL 9—6 Siœi 2353 XVL árg. Reykjavík, 19. marz 1932. 12. blaö. Jósafat og þjóðin. Reykvíkingar hafa átt kost á því núna í vikunni að sjá á leik- sviðinu í Iðnó eftirminnilega mynd úr daglegu lífi síðustu áratuga. Það er í sjónleik, sem hinn alþekkti rithöfundur Einar H. Kvaran hefir samið upp úr einni af kunnustu skáldsögum sínum. Sjónleikurinn heitir „Jósa- fat", eftir aðal söguhetjunni. Jósafat er gamall kunningi, sem allir kannast við. Hann er maður, sem safnar saman pen- ingum með ýmsum ráðum, sem á máli vissrar stéttar í þjóðfé- laginu heita „heiðarleg viðskipti". Hann er kaupmaður og græðir á því að „selja hvern hlut meira verði en hann kostaði". Hann græðir á því að lána peninga með okurvöxtum og kaupa tíu þús- und króna víxla fyrir tvær þús- undir.. Gróði Jósafats byggist á því, að hann er „vitur", þegar aðrir eru „heimskir" eða bág- staddir. Fátæku ekkjuna féflettir hann og rekur hana út á klak- ann, af því að hún hefir misst son sinn í sjóinn og getur ekki staðið í skilum með afborgun á réttum gjalddaga. En hús Jósa- fats brennur á næturþeli, og fátæka konan ber hann út úr eldinum. Allir Islendingar þekkja Jósa- fat. Áður fyr var hann vel kunn- ur úti uni byggðir landsins í mynd einokunar- og selstöðu- kaupmanna. „Klækin er kaup- manns lund, kæta hana andvörp föðurleysingjanna", kvað Jónas Hallgrímsson. En úti á smáhöfn- unum, hefir dýrð Jósafats farið minnkandi. Gömlu okurverzlan- irnar hafa verið að hniga ein af annari nú í 50 ár fyrir samtök- um bændanna, þar sem ekM hef- ir verið viðurkennd sú regla, að endilega eigi að féfletta þann, sem fákunnandi er eða skatt- leggja arðinn af vinnu þeirra, sem lítils mega. En höfuðstaður landsins ber fingraför Jósafats. Lóð undir lít- ið íbúðarhús kostar hér eins mik- ið og væn meðaljörð í sveit, því að Jósafat á landið. Efnið í hús- in er dýrt, því að Jósafat tekur toll af sementi og timbri. Pen- ingarnir, sem fara í það að borga efni og vinnu í húsin, eru líka dýrir, því að Jósafat lánar með 20% afföllum. Og allar nauðsynja- vörur eru líka dýrar, því að Jósa- f at heimtar sitt. Fátæka fólkið í Reykjavík kannast vel við þá stétt manna, sem hyllir heimspeki Jósafats. Þessir menn hafa þurft að græða á öllu. Hvergi hefir verið hægt að losna við þá. Það er sama, hvar gripið er niður. Það má benda á togaraútgerðina, sem þjóðin í saineiningu kom á fót með því, að leggja henni til fé úr lánsstofnunum sínum. Það má benda á nýju húsin, sem byggð hafa verið eftir að veðdeildin var stofnuð. Það má benda á fyrir- tæki bæjarins eins og rafveituna, höfnina, gasstöðina og vatnsveit- una. Jafnskjótt, sém hvert af ^ þessum fyrirtækjum var stofnað síðar detta reis upp nýr Jósafat, sem gjörði það að hlutverki sínu að græða á fyrirtækinu með því að selja til þess efni o, fi. Almenningur í bænura þekkir þá alla. En Jósafat hefir eijQjjdg verið voldugur í opinberum málum. 1 bæjarstjórn Reykjavíkur ræður íhaldið ennþá lögum og lofum — í anda Jósafats — og til skamms tíma réði það líka á Alþingi Is- lendinga. Ihaldið hefir aldrei látið sér annt umi . mannréttindamál, og við því er heldur ekki að búast. Jósafat getur aldrei unnið neitt við það, að almenningur taki sér meira vald en áður. Á Alþingi var íhaldið á möti því, að þeir, sem þiggja styrk af hinu opin- bera, hefðu kosningarrétt. Og það var mjög eðlilegt, því að ein- mitt margt af því fólki, sem í þær raunir hefir ratað, sem jafn- aðarlega eru undanfari fátækra- styrks, hefir haft sérstaka að- stöðu til að komast í kynni við Jósafatsstefnuna, og taka afstöðu til hennar. íhaldið var líka fram á síðustu ár á móti því að kjör- aldur væri færður niður í 21 ár. Jón Þorláksson sagði á fjölmenn- um landsmálafundi í Borgarnesi, að æskan í landinu væri á móti sér. Og það er rétt, því að ó- spillt sál æskunnar hatar Jósa- fatsstefnuna af öllu hjarta. Nú hefir það undur gjörst, að íhaldið í Reykjavík er farið að berjast af öllu afli fyrir „jafn- rétti" allra manna í þjóðfélaginu. íhaldið hefir tekið forystuna í kjördæmamálinu. Það ótrúlegasta hefir orðið að veruleika. Flokkur alþýðufólksins í Reykjavík er orðinn aukaaðili í þessu máli. Allir, sem lesa blöðin í Rvík sjá það, að það eru blöð og foringjar íhaldsins, sem „gefa tóninn" í málinu. Og Jón Þorláksson er fyrsti flutningsmaður stjórnar- skrárbreytinganna, sem nú hafa verið bornar fram á Alþingi. Allt er þetta næsta undarlegt. Árin 1924—'27 fór íhaldið með stjórn í landinu. Reykjavík hafði þá mikið yfir 20 þús. íbúa og ekki nema 4 þingmenn. „Óréttlætið" var þá svo að segja alveg það sama og nú. En enginn maður í þingflokki íhaldsins impraði þá á breyttri kjördæmaskipun. Sama var uppi á teningnum eftir kosn- ingarnar 1927. Miðstjórn íhalds- ins lýsti þá yfir því opinberlega í blaði sínu, að hún hygði ekki á neinar breytingar. Alþýðu- flokkurinn hefir hinsvegar alltaf látið á sér skilja, að hann teldi breytingar æskilegar. Hvað veldur þessum sinna- skiftum íhaldsins? Skýringin er ekki langt undan, 1924—'27 var íhaldið við völd. Og þá kom hið sanna hugarfar í ljós. Breyting kjördæmaskipunarinnar út af fyrir sig var íhaldinu einskis- virði. Það myndi ekki einu sinni hafa viljað gefa eitt falsað atkv. á Isafirði til að gjöra „kosning- arréttinn jafnan". Eftir kosning- arnar 1927 byggði íhaldið á þeirri von, að það myndi bráð- lega komast í meirahluta aftur, að kjördæmaskipuninni óbreyttri, og þessvegna setti flokksstjórnin ofan í við Kristján Albertsson. \ íhaldinu myndi hvorki fyr né í hug að gjöra sig óvinsælt á því að berjast fyrir „réttlætismáli". En kosningarnar 1931 sýndu vaxandi hrörnun íhaldsins í sál Jósafats meir en nokkuð ann- að. Skattainnheimtan í Reykja- vík hafði verið færð í réttlátt horf. Jósafat varð að segja satt frá gróða sínum og gat ekkert dreg- ið undan. Og það sem sárast var. Nokkur hluti af gróða Jósa- fats átti að fara í það að rækta land, byggja upp bæi, leggja síma, brýr og vegi í sveitunum, þar sem menningarbarátta al- mermings hafði skilið eftir breið- an val af föllnum Jósafötum. Samhliða höfðu gjörst aðrir atburðir, sem íhaldið hlaut að veita athygli. Ihaldið sá, að Al- þýðuflokkurinn í kaupstöðunum hafði klofnað. Kommúnistar höfðu myndað sérstakan flokk og tekið upp baráttu gegn Alþýðu- flokknum. Ihaldið reiknaði á þá leið, að sú barátta hlyti nú á næstu árum að gjöra Alþýðu- flokkinn tiltölulega lítið hættu- legan andstæðing. Og hernaðará- ætlunin var þá í stuttu máli þessi: Að brjóta sveitavaldið á bak aftur með tilstyrk Alþýðu- flokksins. Síðan átti að nota klofninginn innan verkamanna- samtakanna til að þurka út eftir því sem hægt væri fulltrúa verkamanna í kaupstöðum, ná meirahlutavaldi á Alþingi og koma á nýju skattaframtali í anda Jósafats. Sú herferð hlaut að verða sigursæl, svo framar- lega, sem foringjar verkamanna vildu vera með í árásinni á sveitavaldið og héldu út nógu lengi í baráttu, sem háð væri undir forystu Jóns Þorlákssonar og Morgunblaðsins. Ihaldið vissi að það voru fleiri ljón á vegi Alþýðuflokksins. Það vissi, að Alþýðublaðið hefir í 15 ár kappsamlega innrætt verka- mönnunum og það með réttu, ó- beit lá Jósafatsstefnunni. For- ingjar Alþýðuflokksins höfðu á- valt tekið það slíýrt fram, að hvað sem öðru liði, mætti verka- iýðurinn aidrei treysta Jósafat eða hlíta hans forsjá. Ihaldið vissi, að í bandalagi við það> í baráttunni um kjördæmamálið, myndu þessar aðvaranir hefna sín. Þær myndu svifta flokkinn fylgi þeirra verkamanna, sem ekki væri hægt að innræta trúna á Jósafat aftur. Flokkur Jósafats hefir beðið fleiri skipbrot á síðustu árum en þau, sem nú eru talin. Áður var hann einráður í bónkum landsins. Þjóðin tók lánin og bar ábyrgð- ina, en Jósafat ráðstafaði pen- ingunum. Menn, sem skulduðu hundruð þúsunda voru látnir fá lán á lán ofan, af því að þeir studdu Jósafat í kosningum. Landbúnaðurinn var sveltur og sviftur þeim skilyrðum, sem þurfti til að fylgjast með Öðrum atvinnuvegum. Ekkert var gjört til þess, að sjómennirnir og verkafólkið við sjávarsíðuna gæti eignazt atvinnufyrirtækin. Sam- herjar Jósafats sáu um, að allar nauðsynjar væru dýrar og húsa- leigan óbærileg, en blöð Jósafats helltu úr skálum reiði sinnar yf- ir reykvíska verkamenn fyrir ó- sanngjarnar kaupkröfur. Eftir að samvinnumenn og verkamenn komust í meirahluta á Alþingi, hruridi smátt og smátt alveldi íhaldsins í bönkunum. Það kom í ljós, að „ríku mennirnir" við veizluborðin voru í raun og veru þeir snauðustu í landinu. íslandsbanki féll, og blöð hans heimtaði flokkur Jósafats nýja kjördæmaskipun. Einnig í réttarfarsmjálunum varð Jósafatsstefnan að lúta í lægra haldi. Dómsmálastjórnin tók upp þau vinnubrögð að láta rannsaka almennt gjörðir þeirra manna, sem orðið höfðu brot- legir við landslög og dóm ganga í málum þeirra. I réttarfarsmál- um er nú verið að berjast um síðustu þúfuna í landareign Jósafats, hæstarétt. 1 neyðinni á- kallar Jósafatsstefnan verka- menn og biður þá um hjálp til að breyta kjördæmaskipuninni. Meðan Framsóknárstjórnin naut stuðnings Alþýðuflokksins á þingi, til að koma fram umbót- um í landbúnaðinum, neytti í- haldið allra ráða til að æsa bænd- ur til óvildar gegn verkamönnum. Nú reynir það á sama hátt að æsa verkamenn í Rvík til óvild- ar gegn bændastéttinni. En bænd- urnir í byggðum landsins og verkafólkið í kaupstöðunum1 á mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta, og það má aldrei gleymast. Hvorirtveggja heyja harða lífsbaráttu í sveita síns andlits. Bændum er á vissan hátt mikill hagur í því að verkafólk í Reykjavík hafi góð kjör. Því betri sem kjör verkamanna eru, því meiri og betri markaður er fyrir landbúnaðarafurðir innan- lands. Verkamönnum kaupstað- anna er það jafn áríðandi, að sæmileg afkoma sé í sveitunum, svo að innflutningur fólks þaðan í kaupstaðina taki ekki atvinn- una frá þeim, sem fyrir eru. Og hið vinnanda fólk, hvar sem það býr á landinu, til sjávar eða sveita, á alstaðar sameiginlegan óvin. Alstaðar á það Jósafats- stefnuna yfir höfði sér, sem set- ur um að plokka af því hvern eyri með þeirri aðferð, sem á máli Jósafats heitir „heiðarleg viðskipti" í atvinnu eða verzlun. Sjálfsagt verður úr því skorið áður langt líður, hvort reykvísk- ir verkamenn og alþýðuforingj- ar sjá sér hag í því að fylgja íhaldinu til lengdar að málum, og hv'ort þeir trúa á heilindi í for- ystu íhaldsins í deilumálunum. Verkamenn hafa tækifæri til að hugleiða það, hvort þeir óska eftir að fá aftur samskonar að- stöðu í baráttunni og á meðan í- haldið réð lögum og lofum um skattaframtal og útsvarsálagn- ingu í Rvík og Alþýðuflokkurinn átti einn fulltrúa á Alþingi. Reykvísk alþýða hefir til skamms tíma haft vantrú á að vinna með íhaldinu. Nú kemur það í ljós, hvort hún ætlar sér að bera Jósa- fat út úr eldinum. S Alþíngi. sveitunum. Og í höfuðstaðnum höfðu gjörst tíðindi, sem snurtu hrundu niður. I eymd Binni Frá í. S. í. í sundráð Reykjavíkur hafa verið skipaðir: Erlingur Páls- son, formaður, Eiríkur Magnússon, Jón Jóhannsson, Torfi J)6rðarson og pórarinn Magnússon. Sundráðið er skipað til 1. jan. 1933. — í stjórn íþróttavallarins hafa verið endur- kosnir: Erlendur Pétursson og Jens Guðbjörnsson. Bœiarstjóm Reykja- víkur hefir kjörið Guðmund Ás- björnsson bœjarfulltrúa í stjórn vall- arins aJ sinni hálfu. — í íþrótta- ráð Reykjavíkur hafa verið skipaðir: Jón J. Kaldal formaður, Garðar S. Gíslason, Reidar Sörensen, Stefán Bjarnason og porsteinn Einarsson. íþróftaraöiö er skipaö til 1. Jan. 1985. Haraldur Guðmundsson og Hall- dór Stefánsson flytja frv. um nfnám laga um sölu þjóðJarSa og kirkju- JarSa. Sömu þingmenn hafa áður borið fram frv. um verðhækkunat' skatt af eignum, sem hækka í veröi án tilverknaðar eigenda. Skatti þes»- tim á að verja til jarðakaupa af hálfu hins opinbera. Einar Arnórsson og Héðinn Valdi- marsson flytja frv. um stmkkun ReykJavíkurhamar, þannig, að skipa- lægi við Skildinganes teljist einnig til hafnarinnar, með því að Skild- inganes hefir nú verið sameinað Reykjavík. Haraldur Guðmundsson og Halldór Stefánsson flytja þál.tilí. um undir- . búniiiQ laga um ábúð á Jarðelgnuia hins opinbera, þar sem skorað er á ríkisstjórnina að „leggja fyrir næsta þing frv. til laga um ábúðarrétt leiguliða á jarðeignum, sem eru í eign hins opinbera". Tvö frumvörp til íramlœralulaaa eru fram komin. Annað ílytja þeir Halldór Stefánssön, Bergur Jónsson, Sveinbjörn Högnason og Bemharð Stefánsson. Frv. gjörir ráð fyrir tveim aðalbreytingum. Fyrri breyt- ingin er um það, að dvalarsveit styrkþega skuh jafnframt vera framfærslusveit, í stað þess að nú er fjögra ára búseta skilyrði ti'l sveitfesti, nema viðkomandi sé fæddur í héraðinu. Hin hreytingin er um það að reikna skuii út með altal framfærslukostnaðar á öllu landinu, og skuli þeim hérööum, sem greitt hafa meira en 20% fram,' yfir meðal framfærsiukostnað, eridup- greitt úr rikissjóði það, sem umfram er, þó aldrei mlnna en 200 kr. Hitt frumvarpið flytur Jón Baldvinsson, og er það um að gjöra alit landið að einu framfæraiuhéraði. Hafa jafnaðannenn borið þetta frv. fram á þingi áður. Sjávarútvegsnefnd nd. flytur fry. um breyting á síldaxverksmi8jnlBg- unum á þá leið, að atvinnumálaráð- herra skipi alla mennina (3) í verk- smiðjustjórnma. Áður valdi stjórn síldareinaksölunriar einn manninn. Bjarni Snæbjömsson flytur tillögu um „greiðslu fyrir ijóslækningar styrkhæfra berklasjúklinga". Bjami Ásgeirsson, Jón A. Jónsson, Hannes Jónsson og Guðbrandur ís- berg flytja frv. um ölgerð og sdln- meSferð öls. Samkvæmt frv. er heim- ilt að veita leyfi til að gjöra áfengt öl. Leyfið veitist til 5 ára. Leyfisgjald 40 þús. kr., sem rennur í ríkissjóð. Eigi má ölið innihalda meira áfengi en sem nemur 4% af þunga þess. Aí áfengu öli greiðist 40 aura gjald i ríkissjóð af hverjum lítra. Veitinga- hús og verzlanir þurfa sérstakt leyfi til að selja á fengt öL Fyrir slíkt leyfi greiðist minnst 200 kr. fyrir veitingahús og 100 kr. fyrir verzlun. Gjald þetta rennur í viðkomanda bæjar- eða sýslusjóð. ' í greinarferð frv. segja flutnings- menn þess m. a.: „það er kunnugra en frá þurfi að segja, að innflutningur og notkun hinna svonefndu Spanarvína fer hraðvaxandi, samhliða þvi, að óleyfi- leg bruggun eykst í landinu. Öl verð- ur að teljast meðal hinna meinlaus- ustu drykkja, þeirra, sem áfengi er í, og telja margir líklegt, að ef leyft væri a8 framleiða hér áfengt öl, mundi það draga úr notkun Spánar- vínanna. Ölið yrði framleitt hér á landi, og eins og nú er ástatt í heim- inum yfirleitt, þykir það og er hinn mesti kostur, að hvert einstakt land þurfi sem minnst inn að flytja. Önn- ur aðalástæðan fyrir þessu frumvarpi er því að gera tilraun til að draga úr innflutningi áfengra drykkja, en hin aðalástæðan er að bæta úr slvaxandi fjárþörf ríkissjóðs. Lita má $ það, að sennilegt er, að ef áfengt öl vsari fd- anlegt 1 landinu, mundi talfvert

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.