Tíminn - 23.07.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 23.07.1932, Blaðsíða 1
(ðfaíbferi 09 afcjrci&slumaímr Cimans tt Hannpeig p 0 rs ieiusoótíir, Cœfjarcjötu 6 a. Eeyfiaw!. J2^fgrei6sía í i:uans er i £n«fjaraötu 6 a. ©pin baqHeaa fL 9—6 Simi 2353 XVI. árg. Reykjavík, 23. júlí 1932. 32. blað. Einkasala á saltfiski 1 síðustu 10 árin hefir formað- ur Alþýðuflokksins, Jón Bald- vinsson, flutt árlega frv. um einkasölu á saltfiski, og hefir það mál verið stefnumál hjá socialistum. Að öllum jafnaði hefir Jón haldið allítarlega ræðu. Ihaldið hefir mótmælt og fullyrt að frv. væri bæði heimskulegt og skaðiegt. Síðan hefir málið gengið til annarar umræðu og nefndar með stuðning Fram- sóknar og gegn atkvœðum í- haldsins. Sennilega hefir Jón Baldvijis- son ekki búist við því a"ó sj'á hugsjón sína framkvæmda mjög bráðlega. En svo undarlega vill til, að íhaldið hefir ntt gert draum Jóns og stallbræðra hans að veruleika. Nú er komin á einkasala á saltfiski á íslandi. Þrír menn úr hópi fiskkaup- manna, Richard Thórs, Kristján Einarsson og Ólafur Proppé ann- ast söluna með ráði og fulltingi tveggja bankastjóra, Helga Guð- mundssonar og Mágnúsar Sig- urðssonar. Nálega allur íslenzkur saltfiskur verður nú í ár seldur af þessari einkasölu. Saga þessa máls er sú, að hin frjálsa samkeppni Garðars Gísla- sonar, Mbl., Vísis og Ólafs Thórs hefir liðið herfilegt skipbrot við framkvæmd saltfiskssölunnar. Á þessu sviði hafa Mbl.-menn verið einvaldir. Þeirra stefna hefir ráðið, þeirra trúnaðarmenn framkvæmt stefnuna. Og niður- staðan er þessi, að verzlunin með saltfisk er komin í rústir. Fáein félög basla við að kasta stærstu framleiðsluvöru þjóðarinnar skipulagslaust á markaðinn í fjarlægu landi. Verðið'hefir fall- ið ár frá ári, ruglingurinn vaxið. Bankarnir hafa tapað miljónum á fiskbraskinu, og smáframleið- endur hafa átt að búa við hið mesta réttleysi, og má segja að hagur þeirra hafi farið síversn- andi ár frá ári. Nú var ioks komið með salt- fiskinn eins og síldina 1926, þeg- ar Ólafur Thórs og Björn Líndal leituðu til ríkisvaldsins og báðu um einkasöluheimild vegna síld- arverzlunar, og gengu þar með frá stefnu sinni í verzlunarmál- um. Nú var komið að hinu sama um saltfiskssöluna. Eymd hinnar frjálsu samkeppni spákaupmann- anna var orðin takmarkalaus, og útlitið ekkert annað en hrun og eyðilegging. Um leið og fyrirtæki Ólafs Thórs og Jóns Ölafssonar voru raunverulega búin að brjóta undir sig allan þorra hinna minni framleiðenda, urðu þeir að gef- ast upp, og sýna með því í einu vanmátt lífsstefnu sinnar og framkvæmdarhæfileika. Ólafi Thórs og þeim frændum hans mun hafa verið orðið það ljóst í vor, að hin frjálsa sam- keppni í fisksölunni var búin að lifa sitt fegursta. Þeir sáu fyrir, að þeir yrðu að snúast inn á stefnu Jóns Baldvinssonar, og þótti þá miklu skifta að hafa sem ráðherra urn málefni sjáv- arútvegsins mann sem væri þægt og viljalaust verkfæri í höndum eyðslustéttarinnar, jafnfús að búa til einkasölu og drepa hana, þegar reynslan hafði sýnt að hún átti að lifa. Slíkur maður var Magnús Guðmundsson. Um tíma í vor var mikil ráða- gerð hjá íhaldinu að láta M. Guðmundsson gefa út bráða- birgðarlög um einkasölu á salt- fiski og mun Ólafur Thórs hafa verið þess mjög fýsandi, ef á þyrfti að halda. Öðrum íhalds- mönnum þótti leitt að verða al- veg opinberlega að ganga inn % þá braut, sem Jón Baldvinsson hafði bent þeim á ár eftir ár, en þeir talið meir en ófæra. Auk þess var þeim bent á, að heppi- legra væri út á við, að hafa ekki beinlínis lögskipaða einkasölu, þegar í stað, heldur meira dul- búna. Var þá sú leið farin, að nota vald bankanna til að sam- eina alla íslenzka fiskframleið- endur inn í einkasöluhringinn. Fyrir bankana var málið lífs- nauðsyn. Þeir höfðu á undan- gengnum árum lagt fram megin- ið af veltufénu til útgerðar og verzlunar með fisk. Á bönkunum höfðu lent hin stórfelldu töp sem hin skipulagslausa sala orsakaði. Fyrir bankana var lífsnauðsyn að skipulag væri á sölunni. Þess vegna hafa þeir, sem alþjóðar- eign, notað vald sitt til að sam- eina hina dreifðu krafta inn í einkasöluna. Máíið mátti leysa annaðhvort með valdi Alþingis eða bankanna. Síðari leiðin var tekin nú ög fylgja því bæði kostir og g-allar, þótt eigi verði meira um það rætt að sinni. Það spor, sem nú er stigið, er líklegt til að verða mjög afleið- ingaríkt í íslenzku verzlunarlífi. Hin frjálsa samkeppni hefir gef- izt upp í þessu efni, og það eru litlar líkur til að hún komi fram- ar til greina í saltfisksverzlun ís- lendinga. Þetta er mikill ósigur fyrir íhaldsstefnuna í landinu. Hliðstæður ósigur væri það fyrir samvinnumenn, ef þeir þyrftí að fá hjálp bankanna til að kúga allan almenning til að trúa fé- lögunum til að fá Sambandinu til varðveizlu framleiðsluvörur bænda. En fyrir landið er verulegur ávinningur að þessi leið er reynd. Þjóðin er búin að þola svo mikl- ar hörmungar í sambandi við hina heimskulegu samkeppni á saltfisksmarkaðinum, að hún hlýtur að fagna hverri tilraun sem gerð er til heppilegra skipu- lags og vinnubragða. Hitt er annað mál, að þessi tilraun getur orðið harmabrauð og að m. k. eru engar líkur til að það skipulag, sem hér er haf- izt handa með, verði langgætt. Hér er um að ræða einveldi hinna stærstu útflytjenda. Hér er ekki að ræða um frjáls samtök, þar sem hinir einstöku framleið- endur velji sína trúnaðarmenn sjálfir og geti skift um þá, ef þeir reynast ekki vel. Hér er um að ræða skipulagsbundna harð- stjórn. Hið eina sem tryggir smá- framleiðendur nokkuð sem um munar eru bankastjórarnir tveir, sem gæta í einu hagsmuna al- mennings og hagsmuna bank- anna. Tvennt skiftir mestu um þess- ar framkvæmdir. Fyrst að for- ráðamenn einkasölunnar gæti hófs í skiftunum út á við og spili ekki áhættuspil með að geyma vöruna óeðlilega lengi. Og í öðru lagi að smáframleiðendur selji ekki öðrum vöru sína þannig, að milliverzlunin hverfi, heldur fái hver fyrir sína vöru hjá einka- sölunni, það sem hún selst fyrir raunverulega. Þjóðin hefir alla ástæðu til að búast við að fiskverzlunin gangi dálítið betur en áður, að skipulagið hækki fiskverðið lít- ið eitt og einkum að það hindri að einhverju leyti nýja verð- lækkun. Aftur á móti er fullvíst, að margskonar agnúar hljóta að verða á þessari félagsfram- kvæmd, sem er gerð af mönn- um sem litla æfingu hafa í að vinna fyrir almenning. En ~ alveg eins og það er til muna betra að koma síðar á heil- brigðu skipulagi á síldarverzlun- ina, af því einkasalan er búin að starfa og sýna í einu margt sem er til gagns við slikt skipulag og margt sem ber að varast, svo má búast við að hin sama verði niðurstaðan í þessu efni. Á rúst- um þessa bráðabirgðaskipulags ætti síðar meir að mega reisa annað sem væri heilbrigðara en ^bæði einkasala Jóns Baldvins- sonar og einkasala Ólafs Thórs. J. J. Hin mikilsverða gjöí Sunnudaginn 17. júlí afhjúpaði sendiherra Bandaríkjanna, Mr. Coleman, líkneski Leifs heppna, það er Bandaríkjaþjóðin gaf ís- lendingum á þúsund ára hátíð Alþingis. Með gjöf þessari hafa Banda- ríkin á göfugan hátt tengt sam- an og minst tveggja sögulegra viðburða, hins mikla landafundar íslendingsins Leifs Eiríkssonar, sem fyrstur hvítra manna fann Ameríku, og stofnunar hins fyrsta löggjafarþings. Hin volduga Bandaríkjaþjóð má vera þess fullviss, að íslenzka þjóðin metur og þakkar þessa gjöf, sem listaverk, sem tvöfalt sögulegt tákn löngu liðinna merk- isviðburða, en þó fyrst og fremst sem kærkomna vinargjöf frá mikilli og göfugri þjóð, sem ör_- lögin hafa látið eignast mikils- verða minningu í sameign við eina hina minnstu allra þjóða. Fara hér á eftir ræður Mr. Colemanns og Ásgeirs Ásgeirs- sonar forsætisráðherra við af- h j úpunarathöfnina: Ræða sen.diherrans. Fyrir höncl landa minna, kem ég frá Vesturálfu lieims í auðmýkt og með virðingu til þessarar fornu vöggu landnáms og menningar með gjöf frá þjóð minni til minningar um djarfán og hugrakkan íslending og í tilefni af þúsund ára minning- arhátið Alþingis. pótt nöfn og afreksverk fornra her — og sjóliðsforingja gleymist, ganga' sagnir um þrekvirki hinna stóru landkönnuða frá kynslóð til kyn- slóðar og eru þannig ódauðleg. Hvert eitt harn í Bandaríkjum Vesturheims hyrjar á sögu þjóðar sinnar með lestri hinna st.ut.tu ann- ála um Leif Eiríksson og ferðalag lians til hins fjarlæga heimshluta, gagntekin af frásögunni um þetta hœttufyrirtæki og þrautseigju hans að leiða fyrirætlanir sínar til lykta. Oss er kunnugt, að hann dvaldi, ásamt skipshöfn sinni, vetrarlangt á ströndum vesturhvels jarðar, og þar sem hugmyndaflug vort ekki fer í bága við sögulegar staðreyndir er oss ljúft að ætla, að strönd Nýja Englands vors hafi veitt þessum harðgerða flokki Norðurlandabúa skjól og lífsviðurværi. pað er langt um liðið síðan stór eylönd voru numin og þvi lengra siðan heilar heimsálfur voru fundn- ar. Vér getum gert grein fyrir fjár- hagslegum orsökum þess, að menn fluttust búferlum frá einni heims- álfu til annarar og einnig fyrir or- sökum slíkra flutninga vegna stjórn- arfarslegra þvingana, en þær hvatir sem knúðu menn til farar á smá- skipum út í hið algjörltga ókunna fá oss undrunar. pað er æfintýrið mesta. Nú á timum getum vér eingöngu ramisakað ljósvakann og iður jarð- ar, og náttúran hefir máske af vizku sinni takmarkað tilraunir vorar til að fá frekari þekkingu á ieyndarmálum sínum. Mannkynið hefir jafnan verið námfúst. Eftir að iiafa lokið land- námi hefir það snúið huga smum og eðlisgáfum að þeim öflum náttúr- unnur sem auka heilbrigði, unað óg þregindi dauðlegra manna um heim allan. Vér höfum ekki látið fund Leifs Eiríksí.oiiar á landi voru þakklætis- lausan. Nær þúsund árum síðar íærðum vér lslandi símann, sem í dag tengir yður við umheiminn, og raímagnsljósiö, sem þér unið yður við á vetrarkvöldum. Uppgötvanir sem gerðar eru á \orum stóru rannsóknarstofum eiu yður jafnan til nota og gagns. Ög þamiig' ciidurgjildum vér yður. Á þe.sMim timuin þuifa allar þjóð- ir heims aðstoðar hv^'i-rar annarar, og sameiginlegir erfiðleikar þeirra og neyð hrópa. hátt um í.ameigin- lega úriausn. Engin þjóð gctur nú verið sjálfri sér nóg og beðið þes,-, aö tækifærí gefist, til að hagnast á veikleika og fátækt nábúamia. Ein- göngu fávizka valdhafanna eða tregða þeirra til að hefja nýja og hetri stjórnmálastefnu getur hinflr- að oss i að njóta ávaxta verka vorra. Heimurinn hefir a'tið litið með undr- un og aðdáun á harðsnúinn vilja íslendinga til að veia framarlega 1 löðinni meðal amiara þjóða. Megum vér ekki vænta þess, að yður verði að fiima meðal þeirra sem kjörið hafa sór þ'elta réttláta euikunarorö: Lii'ió og látið lifa—? Vinir mínir, og írú á tímum, ekki íjarlægir nágrannar: Stjórn mín hef- ir óskað þess, að ég afhendi þetta írábæra líkneski ,af Leifi Eirikssyni sena gjöf til íslenzku þjóðarinnar frá Bandaríkjum V.esturheims. Ég skoða það sem sérstakan heiður að vera milligöngumaður milli þjóða vorra og mjer er það gleðiefni að fá yður þennan minnisvarða i hendur sem tákn sameiginlegrar og ævarandi vináttu. Ræða forsætisráðherra. • Miv Coleman, sendihorra Banda- ríkjanna, háttvirta samkoma! Við erum hér saman komin til að miunast Leifs Eirikssonar og afreka hans og til þess að taka við þessari virðulegu gjöf frá hinni miklu og auðugu þjóð, er nú byggir það land, sem Leifur fann, það land, sem Por- finnur karlsefni gerði tilraun til að nema, landið, þar sem Snorri sonur porfinns fæddist íyrstur hvitra manna. pessi gjöf er okkur kærkom- in og' jeg bið sendiherra Bandaríkj- anna, Mr. Coleman, að flytja forset- anUm og þjóð sinni okkar innileg- ustu þakkir. Gjöfin mun eiga þátt í að varð- veita góðan hug og samúð milli 0 hinnar fámennu þ.jóðar, sem þetta land byggir og hinnar miklu þjóðar Bandaríkjanna. pessi kveðja Banda- ríkjanna er okkur hjartfólgin. Við

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.