Tíminn - 30.07.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 30.07.1932, Blaðsíða 1
©iaíbfeti 09 cifgrciöslumaður Cimans cr Kannpetg þorsteinsoóttir, Ccefjargötu 6 a. Seyt\avit. iS.fgteibðía i m a n s er i £œf jarcjötu 6 a. Opin óaakga fL 9—6 Snni 2353 XVI. áxg. x Reykjavík, 30. júlí 1932. 33. blað. Utan ár heimi. Svo má virðast, að nógu margt geri kröfu til athygli og íhug- unar af því sem nú fer fram í okkar eigin landi, svo að það sé næsta óþarft, að beina hugum manna að atburðum sem gerast í fjarlægum löndum og ætla mætti að varðaði minna um. En þar hafa þó nýlega gerst tíðindi, sem varða þjóð okkar meir en flest það sem deilt er um í inn- anlandsmálum. Verzlun og sam- göngur hafa g'ert heiminn að einni, lífrænni heild, sem blóð viðskiptanna streymir eftir út til hinna yztu afkima. ísland er þó ekki lengur neinn afkimi; afkoma lands vors og örlög eru nátengd því sem gerist í stór- pólitíkinni,- og margt það, sem við höfum tilhneyging til að kenna hver öðrum og bítast út af á rætur sínar í ráðstöfunum stórveldanna, baráttu þeirra og' samningaumleitunum. Áhrif ó- friðarins mikla á afkomu íslenzku þjóðarinnar eru alkunn. Þau hafa lyft okkur og dregið niður í djúpið á víxl, og þeim áhrifum slotaði sannarlega ekki við ó- friðarlokin sjálf. Eftir ófriðinn mikla hefir verið háð viðskipta- og fjármálastríð milli þeirra, sem frá 1914 til 1918 börðust með vopnum, með nokkuð líku hugar- fari og ríkti í sjálfum mann- drápunum. Viðskipta-, skaðabóta- og skuldastyrjöldin hefir að vísu ekki tætt sundur mannslíkami á sama hátt og sprengikúlurnar, en verið þó seigdrepandi með flogum þar til Norðurálfan er nú komin á heljarþröm. Skulda- skifti og skaðabótagreiðslur, sem •ekkert eiga skylt við eðlilegt við- skipta- og atvinnulíf heldur þvert á móti eiga upptök sín í eyðingu . og niðurníðslu, hafa þjakað þjóð- irnar og lagt atyinnu þeirra og afkomu í rústir. Það mega því tíðindi heita, þegar fyrsta sporið er stigið frá hefndarhug Versa- illes-samninganna til þess sam- hugs og samstarfa, sem nauð- synleg eru, ef af endurreist á að verða án nýrra harmkvæla. Þeg- ar Englendingar á Lausanne-ráð- stefnunni hafa forgöngu um að færa ófriðarskaðabætur Þjóð- verja úr 35 miljorðum marka niður í eina 3 miljarða, sem eiga að greiðast þegar Þjóðverjar eru þess megnugir, þá er fyrsta sporið stigið til þess fjárhags- og viðskiptafriðar, sem allri Norð- urálfunni er nú nauðsynlegur, ef vel á að fara. Það eru stórtíð- indi, sem íslendinga varða eigi síður en aðrar þjóðir og er vísast að nú sé komið yfir hvarfbaug kreppunnar, ef haldið verður á- fram á sömu braut. En það þarf fleiri spor að stíga og þau sum stór, til að batinn verði vís. Alþjóðafundir hafa margir verið haldnir frá því ó- friðnum'lauk, en flestir með svo litlum árangri, að vonleysið hef- ir fylgt öllum fundarholdum til þessa. Og þó hafa þau ekki verið þýðingarlaus. Viðfangsefnin hafa verið rædd og skýrð fyrir al- menningi, þar til nú að kreppan og umræðumar eru búnar að móta svo almenningsálitið, að á- byrgir stjórnmálamenn hafa treyzt til að stíga spor, sem fyrir nokkru var óhugsandi. Al- menningsálitið er voldugur drott- inn, sem fleygir þeim mönnum til jarðar, sem engin tillit taka. Það er seint í snúningum en sveigist inn á réttar brautir fyr- ir þrautgóða forustu, og nú þeg- ar forustumenn stórþjóðanna telja sig hafa bakhjarl til stórra ákvarðana má vænta að fleirj góð tíðindi fari á eftir. Nú þeg- ar horfið er frá vopnlausri styrj- öld til skilnings og' samstarfs, má vænta að framhald verði á sömu braut. Nú stendur yfir Ottawafundur alríkisins brezka og er árangur Lausanne-ráð- stefnunnar góður undirbúningur þess, að sá fundur skili nokkuð áleiðis, ekki eingöngu þeim ríkj- um, sem mynda Bretaveldi, held- ur og þeim löndum, sem skyld- ast eiga við hagsmuni brezkra þjóða. Og í haust verður haldinn, fyrir forgöngu Englendinga og Frakka, alþjóðafundur um við- skipta- og peningamál, en eins og kunnugt er, eru peninga- og g 3 akley rismálin höf uðúrlausnar- efni þessara tíma. Verðhækkun gullsins og verðlækkun allra framleiðsluvara er ein aðalorsök kreppunnar og leiddi til þess á síðastliðnu hausti að gullið valt úr sessi og síðan er í rauninni enginn alþjóðagjaldmiðill til. Má nú líta vonglöðum augum til þessara ráðstefna, þar sem hug- hvarf hefir orðið í milliríkjavið- skiptum, en því sárari verða líka vonbrigðin, ef ekki verður haldið á í sömu stefnu. Það ber þó að varast, að halda að batinn komi í einni svipan. Hitt er líklegra, að nú stefni hægt en öruggt í hina réttu átt og er það farsælla til langframa. Vonandi er að árið 1932 verði á síðan talið upphafsár nýrra og farsælla tíma, sem hófust á því, að Þýzkalandi einu var ekki ætlað að bera alla sök ófriðarins og létt af því, drápsklyfjum, sem ¦ voru í þann veginn að sliga öll við- skipti Evrópu. Vonirnar eru að vísu mjög komnar undir þeim atburðiun, sem gerast á Þýzka- landi nú næstu mánuðina upp úr kosningunum næsta sunnu- dag. öfgaflokkar, sem hafa tekið hatrið í sína þjónustu, hatur til einstaklinga og hatur til þjóða, ættu að fá minna eldsneyti við þann skilning, sem nú er vax- andi og orðinn er áþreifanlegur í Lausanne. Ef Þjóðverjum tekst að komast yfir dýpsta álinn án þess að færast í kaf borgara- styrjaldar, þá er Norðurálfunni borgið. En til þess hafa nú aðrir lagt . sitt lið, enda sýnilegt að ýmsar þjóðir þola nú vart annan vetur til viðbótar, slíkan sem sá síðasti var. Árangur Lausanne-ráðstefn- unnar skapar nýtt viðhorf. Á- rangurinn einn saman nægir ekki til að skapa farsæld og velþókn- un. En hið nýja viðhorf gefur vonirnar um áframliald. Enn er ósamið um ófriðarskuldirnar, en þess er að vænta að þar standi Norðurálfan sameinuð og ekki verði undanfæri fyrir Vestur- heimsmenn að færa kröfurnar niður til móts við greiðslugetu þjóðanna. Það er lögmál, að lánveitanda er það fyrir beztu að gera ekki fyllri kföfux en sem svarar eðlilegri getu skuldunauts- ins, og mun það gilda um ófrið- arskuldirnar, enda er þar ekki unnt að ganga að veðum og því síður að innheimta kröfurnar á vopnaþingi. Þá er og verndar- tollastríðið komið á svo hátt stig, að flestir munu telja til stórtjóns fyrir nauðsynleg við- skipti þjóðanna og liggur þá leið- in opin til samninga einstakra þjóða á milli og almennrar nið- urfærslu. Allar menningarþjóðir, sem þátt taka í viðskiptum eiga mikið undir rás viðburðanna í þessum efnum, og erum vér ís- lendingar þar engin undantekn- ing. Og allir megum vér mikils vænta af hinu nýja viðhorfi, þeirri hugarfarsbreyting og skilningsauka, sem nú er að ná tökum. Úrslit vandamálanna verða ekki ráðin hér á landi, en þó er það mikilsvert að minsta kosti fyrir oss sjálfa hvernig á málum er tekið af vorri þjóð. Smáþjóð- irnar eru hringiður í tímans straum, hvorki alfrjálsar né þrælbundnar. Vér höfum okkar vandamál til úrlausnar, líks eðlis og vandamál stórþjóðanna og er oss sjálfum áskapað að verða að leysa þau. Viðhorfið í umheim- inum ræður máske mestu um það hvern árangur að viðleitni okkar ber. En það er engln þjóð borin á höndum af öðrum þjóð- um. Rás viðburðanna og eigin viðleitni blandast saman í örlög- unum. Og þó er smáþjóðunum máske ásköpuð betri aðstaða til að taka rétta stefnu en hinum stærri þjóðum, ef hvorki brest- ur skilning né samtök. Nú þegar gagnkvæm samúð og samtaka á- tök eru lausnarorðið í viðskipt- um þjóðanna, þá má nærri geta, að því síður má án vera samúð- ar og samvinnu samborgaranna. Samvinna og samhugur í at- vinnu- og þjóðmálum hefir auk- izt hjá oss á hinum síðari tím- um og samningar þeir, sem nú standa yfir milli íslendinga og Norðmahna ættu að geta orðið fyrirmynd hinna stærri þjóða um það hvernig eigi að vinna saman svo báðum sé fyrir beztu. Frændum er það skyldast að gefa slíkt fordæmi. Fyrir dyrum liggja og samningar við Eng- lendinga og mun þar gæta þess hvort" hið nýja viðhorf, sem Lausanne-ráðstefnan bendir til, verður raungott. Aukinn sam- hugur skapar traust, en traustið lyftir undir framkvæmdir og framkvæmdirnar skapa nýjan kaupmátt, sem lyftir verðlaginu. Látum oss vona, að komið sé yfir hvarfbaug kreppunnar og að hægur og öruggur bati sé í vænd- um. Vér Islendingar höfum enga þjóð eggjað gegn oss með fjand- samlegum ráðstöfunum og ætlum að njóta þess, er til úrslita kem- ur. Fjandskapnum höfum vér cytt hver á annan. En allur heimurinn og einnig vor litla þjóð þráir nú frið og samtaka viðreisnarstarfsemi. Ófriðurinn hvort sem hann er vopnaður eða vopnlaus hefir skapað það ástand, sem öllum er óbærilegt, .þó misjafnar séu písl- irnar, en samúð og skilningur og gagnkvæmt traust varðar leið- ina til farsællar framtíðar. Ásgeir Ásgeirsson. Vinnuhælið á Litla-Hrauni pegar íhaldsstjórnin hrökklaðist frá völdum 1927, var hegningarhúsið í Reykjavik í hinni mestu vanrækslu. Fangaklefarnir voru dimmir, loft- iausir, fúlir og fullir af rottum, og voru því alveg ósæmilegar vistarver- ur fyrir fangana og til vanvirðu fyr- ir þjóðina. Um þetta láu fyrir yfir- lýsingar frá lækni og presti fanga- liússins. Auk þess voru fangaklefarn- ir svo fáir — 8 að tölu — að einung- is var rúm fyrir nokkurn hluta þeirra manna er áttu að tatca út hegningu. Kom það oft fyrir að stjórnin varð að neita mönnum nm pláss i „steininum" sökum rúmleys- ís. Hafði síðustu árin verið bætt eitt- hvað úr þessu með því að iáta Hjálpræðisherinn í Hafnarfirði ala önn fyrir dæmdum mönnum upp á kostnað rikisins. Nokkrir fengu læknisvottorð um að þeir þyldu ekki heilsunnar vegna að taka út hegn- ingu í slíku „betrunarhúsi" og gagn- vart slæpingjum og óreiðumönmim voru sveitarfélögin alveg réttlaus og máttlaus. þegar svo að tilhlutun Jónasar Jónssonar dómsmálaráðherra kom fram frv. á þinginu 1928 um að koma a fót vinnuhæli á Litla-Hrauni, þá fanst íhaldinu ekkert liggja á. íhald- ið klauf nefndimar í báðum deild- um þingsins og vildi fresta málinu með rökstuddri dagskrá. Á sama hátt vildi íhaldið árið eftir, á þing- inu 1929, fresta afgreiðslu frv. um rannsóknarstofu i þarfir atvinnuveg- anna. J?að fer betur á því að fresta máli heldur en að drepa það og því beitir íhaldið venjulegra þeirri að- lerð þe.gar það vill hindra framgang mála. En þrátt fyrir andstöðu íhalds- manna heimilaði þingið 1928 að verja mætti allt að 100 þús. kr. til þess að koma upp vinnuhæli. En andstaða ihaldsins gegn mál- inu var látlaus. Á þingmálafundum 1929 og siðar munu margir minnast þess að hafa heyrt íhaldsmenn tala um þrjár framkvæmdir Framsóknar- mamia, sem sýndu ljóslega „fjár- bruðl" flokksins o. fl.: Vinnuhælið á Litla-Hrauni, ríkisprentsmiðjuna og Arnarhvol. Töldu þeir þessar fram- kvæmdir ýmist óþarfar með öllu eða þá að þær hefðu mátt bíða þangað til síðar. Við síðustu kosningar mun því einnig hafa verið haldið fram af nokkrum íhaldsmönnum að ekki hefði nú tekist betur til en svo með vinnuhælið að vistin kostaði meir en 3 þús. kr. fyrir hvern fanga, »em þangað kæmi. í fullu samræmi við þennan mála- flutning íhaldsins var svo það, að Magnús Guðmundsson gat smeygt þeirri athugasemd að við LR. 1930 að allmikil umfi'amgreiðsla hefði orðið það ár til vinnuhælisins, og óhæfilegt væri að hælið hefði att úti- standandi í árslok meir en 19 þús. kr. í sjöunda kafla langlokunnar um LR 1930 tekur svo Mbl. að sér að skýra þessa attmgasemd eins og því finnst eiga bezt við. þar segir meðal annars: „pegar veriö vár að fá fjárveitingu til þessa vinnuhælis á Litlahrauni, var fullyrt, að kostnaðurinn færi aldroi fram úr 100 þús. kr. Var stj.órninni svo heimilað að verja „allt að" 100 þús. í þetta fyrirtæki. En í vinnuhælið er nú komið yfir 300 þús. kr. eða þreföld sú upphæó, sem Al- ]Augi heimílaði. Fyrir þetta fé hefði mátt byggja fullkomið betrunarhús og vinnuhæli; en þrátt fyrir hið geysimikla fé, sem farið hefir í vinnuhælið á Litlahrauni, er hælið á ýmsan hátt mjög ófullkomið og óhentugt". Vinnuhælið á Litla-Hrauni tók til starfa snemma í marz 1929. Var þá búið að verja til þess 87.500,50 kr. Fjárlagaheimildin sem var 100 þús. kr. var því ekki notuð að fullu. Af þessu fé gengu 30 þús. kr. til þess að kaupa fyrir gamla spitalann og 20 þús. kr. til þess að kaupa fyrir jórðina Litla-Hraun. pá var rúm fyr- ir 10 fanga þar og eftir máriuð voru þar 7 fangar, en þá var beðið um rúm fyrir 11 fanga. Annaðhvort varð því að neita að taka á móti föngun- um og láta kaupa geymslu á þeim, t. d. hjá Hjálpræðishernum eins og áður hafði viðgengist, eða að stækka hælið. Var síðari kosturinn tekinn og hælið stækkað. Hefír svo verið unnið að því að stekka hælið, koma upp verkstæðum, girða og rækta landið og aila nauðsynlegra muna hin síðari ár. Stækkun hælis- ins og umbætur voru alveg óhjá- kvæmilegar af því að það kom í ljós, að þörfin fyrir hæiið var miklu rik- ari en menn gerðu ráð fyrir í byrjun. Sýnir hin sívaxandi fangatala betur en nokkur orð þessa nauðsyn. Árið 1929 dvöldu á hælinu 20 fangar, 1930 18 og 1931 53 fangar, og það sem af er þessu ári hafa dvalið þar þegar 31 fangi og gerir umsjónar- maðurinn ráð fyrir . að fangatelan muni nema meir en 100 á arinu með því' flestir fangar taka út hegningu sína að haustinu og vetrinum. prjú fyrstu árin, sem hælið starfaði, voru dvalardagar fanga á hælinu meir en 10 þús. dagar. Allt það fé, sem varið hefir verið til vinnuhælisins til ársloka 1930 eða jafnlangt og LR. ná, er sem hér segir: 1928 ........ kr. 87.500,50 1929........ — 77.435,79 1930........ — 82.000,00 Samtals kr. 240.936,29 En nú verður að gæta pess, að þessi upphæð er . stofnkostnaður, jarðaverðið og reksturskostnaður hælisins. Nú var reksturskostnaður fangaliússins í Reykjavík síðustu ár- in áður en vinnuhælið tók til starfa 17—18 þús. kr. á ári, en hefir minnk- að nokkuð eftir að vinnuhælið var sett á stofn. Á Litla-Hrauni dvelja nú miklu fleiri fangar en áður gátu rúmast í fangahúsinu í Reykjavík og er því ekki ósennilegt að reikna svipaðan reksturskostnað á ári fyrir Litla-Hraun og hann var í Reykja- vík, með því að dvalarkostnaður fanganna er mun minni á vinnuhæl- inu en í Reykjavík. Ætti þá reksturs- kostnaðurinn fyrir 2 fyrstu arin sem vinnuhælið starfaði 1929 og 1930 að vera 36—38 þús. kr. og jörðin Litla- Hraun kostaði 20 þús. Verður þetta samtals ca. 60 þús. kr. og ætti þá stofnkostnaður vinnuhælisins að vera ca. 176 þús. að meðtöldum jarðabót- um og öðrum framkvæmdum. En helztu, framkvæmdirnar eru: 1) Byggt hús fyrir umsjónarmann hæl- isins, virt á 22, þús. 2) Geymsluhús og járnsmíðaverkstæði með full- komnum áhöldum til bílaviðgerðar; áhöldin ca. 4 þús. og húsin ca. 7 þús. 3) Girðing. um allt land jarðar- innar og allmiklar jarðabætur og stórir sáðreitir. Ef þetta er dregið frá hefir sjálft vinnuliælið, ibúð fanganna, vai*t kostað meir í ár^ok 1930 en ca. 120 —130 þús. kr. Enn má og minna á, að vinnuhæl- ið átti útistandandi meir en 19 þús. kr. í árslok 1930. Af þessari upphæð , var, þegar kaup fanganna var reikn- 1 að með lægsta taxta og all- miklum afföllum, ca. 11 þúsund kr. fyrir vinnu við Reykjahælið og Laugavatnsveginn og því innieign hjá ríkissjóði, en ca. 7 þús. kr. fyrir vinnu við vegi á Flóaáveitusvæðinu, sem ríkissióður og sýslusjóður og lireppamir áttu að greiða, enda er það að fullu greitt. Séu nú þessar upphæðir dregnar frá stofnkostnaði Framh. á 4. síðu.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.