Tíminn - 06.08.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 06.08.1932, Blaðsíða 1
N ©faíbfert oa, afa,reiðsíumaí>ur íimans tt HantiDeig p o r s í e i u s b ó t í i r, Cœíjarcjötu 6 a. ¦Keyr'jaDÍf. ^.fjgteiböía ÍLi'.uans et i Ccefjargötu 6 a. (Dpin ödglegð'f L 9—6 Síml 2353 XVI. árg. Reykjavík, 6. ágúst 1932. 34. blað. Vextirnir o Meginhluti allrar framleiðslu á Islandi hefir verið rekinn með tapi síSustu 2 árín. Útlitið um rekstrarafkomu framleiðslufyrir- tækja á yfirstandandi ári verður að teljast mjög slæmt, jafnvel þótt fiskverð hafi nú hækkað vegna skipulagningar á fisksöl- unni. Fiskur mun þó enn í of lágu verði til þess að standast framleiðslukostnað og sama er að segja um landbúnaðarafurðir. Það er öllum ljóst, að afkoma þjóðarinnar í heild er undir því komin að framleiðslan sé rekin. Fyrir þjóðina í heild er hagnað- ur að því, að framleiðslufyrirtæki starfi, ef það framleiðir meira verðmæti en frá öðrum löndum þarf að kaupa til starfsemi þess. Á meðan svo er, er þó alltaf eitt- hvað eftir af verðmætum í land- inu til afnota fyrir landsmenn. Kemur það fram í kaupgreiðslum fyrirtækisins, greiðslum til opin- berra þarfa (tollum, skött- um) o. fl. Ekkert er því eins skaðlegt þjóðarheildinni sem framleiðslustöðvun. Leiðir slíkt til fullrar tortímingar á stuttum tíma. Höfuðatriðið hjá hverri þjóð hlýtur því alltaf að verða það, að halda framleiðslunni gangandi og koma því til leiðar, að hún svari kostnaði. 1 grein, sem Hermann Jónas- son skrifaði hér í blaðið fyrir skömmu, var sýnt fram á það með ýtarlegum rökum, að gróði framleiðslunnar frá hinum góðu árum hennar hér á landi, liggur nú að mjög litlu leyti í sjóðum hjá framleiðslufyrirtækjum, og é eiga þau því mjög erfitt méð að taka á sig töp vondu áranna, en liggur í þess stað við stöðvun. Gróði þessara ára er hinsvegar niðurkominn aðallega hjá milli- liðastéttum landsins, hjá verzl- unarstéttinni, fasteignaeigendum og þeim, sem ávaxta fé sitt í okurlánum út á húseignir, einkum í Reykjavík. Þessar stéttir halda uppi dýrtíð í landinu, einkum í Rvík, með hárri húsaleigu og háu vöruverði, en slíkt hefir aft- ur á móti leitt af sér hátt kaup- gjald, sem framleiðslufyrirtækj- unum er nú orðið um megn að bera. H. J. bendir einnig á að kaup- gjald sé ekki hægt að lækka nema á undan fari verðlækkun á vörum og húsaleigulækkun, og sýnir fram á nauðsyn þess, að opinberar ráðstafanir verði gerð- ar til þess að koma slíku fram. Hið háa kaup, sem framleiðsl- an verður að gjalda af þeim or- sökum, sém að framan greinir er þó ekki hið eina af því, sem þungbært er, sem hægt væri að breyta. Vextir hér á íslandi eru miklum mun hærri en í nokkru nálægu landi, og hvílir slíkt með ofurþunga á framleiðslunni, sem að langmestu leyti er rekin fyrir lánsfé. Útlánsvextir bankanna hér eru a. m. k. 2 % hærri en útláns- vextir einkabanka á Norðurlönd- um á venjuleguir* lánum, en auk þess eru erlendis oft lægri vextir á vel tryggum lánum. Ef mið- | að er við þjóðbankavexti verður j munurinn ennþá meiri. 1 Útlánsvextir Landsbankans eru nú 7V2% og Útvegsbankans 8%, með framlengingargjaldi lánanna verður þetta í reyndinni 8% og 8Va%- Ástæðan til þessara háu vaxta hér á landi er fyrst og fremst bankatöpin. Á síðustu 10 —15 árum hafa bankarnir tapað milli 30—40 miljónum á útlámim sínum. Þetta tillag til vanskila- mannanna í landinu hafa skila- mennirnir þurft að greiða með háum vöxtum, og ríkissjóöur orð- ið að bæta við svo miljónum skiptir, sem tekið hefir verið af mönnum með tollum og skottum. Undanfarin ár hafa forvextir farið lækkandi erlendis, en hér hafa þeir staðið í stað. Forvaxta- lækkanir hafa verið framkvæmð- ar með það fyrir augum fyrst og fremst að örfa atvinnulífið og létta undir með framleiðslu og framkvæmdum. Eins og að framan hefir verið getið og öllum er kunnugt er framleiðslan hér rekin með tapi og liggur við stöðvun. Mörg framleiðslufyrirtæki hafa orðið gjaldþrota og enn fleiri koma á eftir ef áfram heldur ems og nú horfir. Eitt af því, sem bezt gæt* stutt örfun atvínnulífsins hér væri vaxtalækkun, sem fram- kvæmd væri þegar í stað. Frá sjónarmiði bankanna sjálfra er það ekki einhlítt til ábata fyrir þá að halda vöxtun- um háum. Ef vextirnir eru svo háir, að atvinnureksturinn getur ekki borið þá, skella töpin á bönkunum sjálfum. Slíkt leiðir af sér fall góðra og heilbrigðra atvinnufyrirtækja, en ýmsir óhlutvandir og ábyrgðarlausir menn taka að sér reksturinn í þeirra stað, og bankarnir leiðast út í að lána þeim fé „til þess að halda framleiðslunni gangandi" Hjá slíkum mönnum tapast oft bæði vextir og höfuðstóll í stað þess að hvorugt hefði e. t. v. þurft að tapast, ef upphaflega hefði verið stillt í hóf um vexti og hinum heilbrigðari fyrirtækj- um með því gert unnt að starfa. Mjög mikill hluti af fram- leiðslustarfsemi landsmanna er nú í höndum manna, sem engu hafa að tapa, ög eru þar af leið- andi skeytingarlausir um afkomu fyrirtækja sinna. Þeir fá lán hjá bönkunum til atvinnurekstursins, og ef um tap er að ræða skellur það á bönkunum en ekki þeim sjálfum. Bankarnir reikna þess- um mönnum og fyrirtækjum 7V2—8% vexti, en undanfarin ár hefir það óneitanlega verið svo, að margir slíkir lántakendur hafa enga vexti borgað, og ekki allan höfuðstólinn. Þeim, sem ekki vilja reka atvinnu með öðru móti en því að standa eða falla með afkomu rekstursins, er oft og tíðum ókleift að byrja framleiðsluna vegna hinna háu bankavaxta. Þannig er hætt við, að of háir vextir, hærri en svo, að framleiðslan geti borið þá, velji bönkunum ábyrgðarlitla lán- takendur og þjóðinni lélega for- ystumenn í atvinnumálunum, og verði þannig ,til stórtjóns bönk- unum og þjóðinni í heild. Þá ber að líta á möguleikana I fyrir vaxtalækkun. Eftir jafnaðarreikningi Lands- i bankans pr. 30. júní 1932 að j dæma, hefir bankinn rúml. 950 þús. króna tekjuafgang frá fyrri árum óráðstafaðan, og er þessi útkoma vitanlega fengin eftir að afskrifaðar hafa verið þær skuldir við bankahn, sem óinn- heimtanlegar hafa þótt pr. 31. des. 1931. Af þessu er auðséð, að Lands- bankinn hefir nú afskrifað að fullu sinn hlut af þeim 30—40 milj., sem tapast hafa á undan- förnum árum, og ennfremur að byrjað er að leggja til hliðar af ágóða bankans. Ennfremur er bert af sama jafnaðarreikningi bankans, að af þeim ca. 58 milj., sem bankinn hefir í velt- unni, eru aðeins ca. 12 milj. út- lend lán. Hinar ca. 46 milj. eru: seðlar bankans (5.7 milj.), stofn- fé (3.6 milj.) og sparisjóðs- og hláupareikningsinnistæður o. því- líkt. Sumt af þessu starfsfé bankans kostar hann mjög lítið (seðlar og stofnfé), en hinn hlutinn er með mjög góðum kjörum, mest með 41/0% vöxt- um. - * Af þeim ástæðum, sem að framan eru raktar og með hlið- sjón af þeim staðreyndum úr jafnaðarreikningi Landsbankans, sem getið hefir verið, er óefað tímabært að skora á stjórn Landsbankans, að taka þetta mál nú þegar til skjótrar yfirvegunar og úrlausnar. Jafnframt því, sem vextirnir yrðu lækkaðir yrðu bankarnir að vera vandari að viðskifta- vinum en verið hefir til skamms tíma a. m. k., og það verður að krefjast þess, að þeir noti vald sitt yfir veltufénu til þess að hafa'áhrif í þá átt, að fyrirtæki þau, sem lánsfjár njóta, séu rek- in eftir réttum grundvallarregl- um, og umfram allt, að þau fyr- irtæki, sem mynduð eru og bor- in uppi af sjálfum starfsmönn- um framleiðslunnar, séu látin sitja fyrir veltufénu. Það virð- ist sjálfsagt, að bankarnir setji fyrirtækjum þeim, sem lána njóta, viss ' skilyrði viðvíkjandi launum forstjóra og annara há- launamanna í þeirra þjónustu. Ennfremur verður að hafa strangt eftirlit með því, að eig- endum fyrirtækjanna sé eigi greiddur arður af framlögðu fé eða fyrirtækin „mjólkuð" þeim til hagsmuna á annan hátt fyr en staðið hefir verið í skilum við bankana. Almenningur hlýtur að krefj- ast þess að strangara eftirlit sé haft um notkun lánsfjár en ver- ið hefir, og þess um leið gætt, að unnt verði að fá fé í bönkun- um framvegis með . sanngjarnari vöxtum en hingað til. Ef fram- leiðslan á ekki að stöðvast að verulegu leyti, þarf skjótra úr- ræða við, til þess að lækka framleiðslukostnaðinn. Slíku verð- ur ekki komið í kring nema með lækkun dýrtíðarinnar í Rvík. Lækkun útlánsvaxtanna er einn mikilsverður þáttur í því við- reisnarstarfi. ' Höft " Við höfum nú um skeið búið við höft á innflutningi og gjald- eyrisverzlun og er ekki útlit fyr- ir að þeim verði af létt í bráðina. Slík höft eru neyðarráðstöfun, sem ýmisleg óþægindi hljóta að fylgja, en þó nauðsynleg til að forða enn alvarlegri atburðum í milliríkjaviðskiptum og gjaldeyr- ismálum. Þau tíðindi gerðust á síðast- liðnu sumri að allflestar þjóðir ur.ðu að grípa til nokkurra varnarráðstafana, sem fela í sér höft á vöru- og gjaldeyrisverzl- un. Nokkur munur er þó á að- ferðum og fer hann meðal ann- ars eftir því, hvort um stórar þjóðir eða litlar er að ræða. Sum- ar ráðstafanir, sem smáþjóðun- um eru handhægastar, eru erfið- ar og illframkvæmanlegar, þegar um stórþjóð er að ræða. Má til dæmis nefna, að Englendingar beita mest hátollum og Frakkar takmörkunum á innflutningi, auk þess sem gjaldeyrisverzlunin hef- ir með köflum reyrzt í fastari bönd en áður. Þjóðverjar hafa orðið að beita öllum þessum ráðum, enda hafa vandræðin þar verið hvað mest. Hinar smærri þjóðir hafa margar lagt höfuð- áherzlu á að skipideggja gjald- "eyrisverzlunina og takmarka inn- flutninginn til móts við greiðslu^ getuna. Þeirri stefnu hefir verið fylgt hér á landi og var fyr til tekið þessara, nauðsynjaráðstaf- ana hér en víða annarsstaðar, og hefi ég ekki orðið annars var erlendis, en að það sé virt okk- ur til ágætis. I þessum efnum, eins og raun- ar mörgum öðrum, falla hags- munir þjóðanna betur saman, þegar að er gáð en virðist á yfirborðinu. Höftin eru tilraun til að hindra að meira sé keypt að en hægt er að greiða með andvirði útfluttra afurða. Slík viðleitni er til sameiginlegra hagsmuna fyrir viðskiptaþjóðir og traustvekjandi hjá erlendum lánardrottnum, að gert sé það sem kleift er til að greiðslur vaxta og afborgana og andvirði framleiðslu- „ og nauðsynjavara gangi fyrir öllu því, sem ónauð- synlegra er og frekar má án vera. Um þetta eru þjóðirnar, hver um sig, eins og stórt heimili. Fyrst verður að skera af útgjöld- um til óhófs og munaðar og illt, í efni, ef ekki er tekið í taumana þegar að kreppir. Það eru al- varleg tíðindi fyrir hverja þjóð, þegar svo er komið að útflutn- ingur hreklíur ekki fyrir inn- flutningi og öðrum gjöldum. Til bráðabirgða er hægt að jafna greiðsluhallann með nýjum lán- um. En það er skammgóður vermir, ef ekki næst sæmilegur greiðslujöfnuður skjótlega. Og á síðasta sumri yar hvorttveggja, að erlendar skuldir voru orðnar það miklar að ekki var ráðlegt að auka þær og eins hitt, að þá lokuðust að mestu þeir mögu- leikar, sem áður höfðu verið á nýjum lánum. I þessu efni verð- ur þó að sjálfsögðu að gera mun á skuldasöfnun til eyðslu og skuldaaukning til að viðhalda at-= vinnulífi í landinu, svo ekki sé stofnað til óbærilegs atvinnu- og framtaksleysis. Þeir peningar eiga að koma aftur, ef vel er ál haldið af bönkum og atvinnurek- endum og gera það gagn, með- an þeir standa við, að halda við hringrás viðskipta- og atvinnu- lífsins. En skuldaaukning, sem orðið hefir til þess eins, að ganga upp í óhagstæðan gi-eiðslujöfn- uð, er skaðleg og stórhættuleg til lengdar. Langvarandi greiðslu,- halli stafar frá því, að almenn- ingur fær meirá fé milli handa til ráðstafana, sem oftast verð- ur að kröfum á útlendum gjald^ eyri, en andvirði útlendra afurða hrekkur til að borga. Slíkur, greiðsluhalli hefir átt sér stað í þjóðarbúskap Islendinga allt frá 1929 og til þessá dags. Það þarf ekki frekari vitna við um það, að höft á innflutningi og gjaldeyris- verzlun voru nauðsynleg og verða enn óhjákvæmileg um skeið. Gjaldeyrisverzlunin mun sjálf sýna hvenær hægt verður að létta af þvingunarráðstöfunum, en víst er að það verður ekki allt í einu, heldur smátt og smátt. Engum er það hættulegra en smáþjóðum, að ætla að halda uppi „alfrjálsum" millilandavið- skiptum þegar skortur er á er- lendum gjaldeyri. Viðskiftin geta ekki verið frjáls, nema framboð hins erlenda gjaldeyris fullnægi eftirspuíninni. Það nægir ekki að benda á að gengið verði þá að breytast eftir hentagleikum,, hækka við aukna eftirspurn og falla við aukið framboð. Þesskon-* ar breytingar væru stórskaðlegar og mundu leiða til allskonar brasks og Óryggisleysis í við- skiptum. Þær yrðu ný vandræði til viðbótar. Það er tvímælalaust, að sú stefna, sem haldið hefir verið frá 1925, að leitast við að varðveita fast gengi og hindra allar óviðkomandi breytingar, er rétt. Við Islendingar ákveðum sjálfir gengi íslenzkrar krónu og hefir tekizt nú um sj<> ára skeið að komast hjá öðrum truflunum en þeim, sem óhjákvæmilega leiddu af falli sterlingspundsins. I rauninni var það ekki truflun, heldur nauðsynjaráðstöfun til að forðast aðrar truflanir miklu geigvænlegri. Ákvarðanir um gengi íslenzkrar krónu hafa á( þessu tímabili hvergi verið tekn- ar annarsstaðar en hér á íslandi, og væri það hinn mesti háski, að fá öðrum þar um nokkurn á- kvörðunarrétt. En til að varð- veita þessi tök á genginu eru innflutnings- og gjaldeyrishöftift nauðsynleg. Þau eru skilyrði, sem ekki verður 'hjá komizt, hvort sem mönnum líkar betur eða ver. Gildandi reglugerðir um inn- flutningshöft og gjaldeyrisverzl- un og framkvæmd þeirra í ein- stökum atriðum má vafalaust finna eitthvað til foráttu. Fram- kvæmdin er vandasöm og aldrei verður gert svo öllum líki. En í aðalatriðunum eru þær óhjá- kvæmilegar. Framkvæmdin er að sjálfsögðu nokkuð mismunandi eftir útlitinu og gjaldeyrisforð- anum. Þegar birgðir hálfbann- aðra vara þrjóta, verður að sjálf- sögðu að slaka til. En útlitið er þó enn svo ískyggilegt, að ekki er vert að gera sér tálvonir um neinar bráðar breytingar. Reglugerðirnar eru, þó framr kvæmdin hafi til þessa verið fal-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.