Tíminn - 13.08.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 13.08.1932, Blaðsíða 1
©faíbferi 03 afgrciðslumaöur Ctmans et 2?cinnr>eig porsteinsbóttlt, Sœfjargötu 6 a. -KeYfjarwf. «# íimans er i £a>fjara,ðtu 6 a. (Dptn oaQlega fí. 9—6 Sírái 2353 XVI. árg. Reykjavík, 13. ágúst 1932. 35. blað. Ctan a-f la,nd£ Ferðaminningar o. fl. Mér hefir dottið í hug að færa í letur fáeinar endurminningar úr för minni og nokkurra vikna dvöl á Norður- og Austurlandi nú í sumar. Við vorum fimm saman í bif- reið, sem fór úr Reykjavík þann 16. júní. 1 bifreiðinni voru auk mín þeir Jónas Jonsson alþm., sem þó ekki fór lengra en í Borgarfjörð, Vilhjálmur Þór frkv.stj.,- Karl Arngrímsson bóndi á Veisu í Þingeyjarsýslu og Guð- mundur heitinn Skarphéðinsson á Siglufirði, Þrír hinir síðastnefndu höfðu setið sem fulltrúar á aðal fundi Sambands isl. samvinnu- félaga. Ýms tíðindi, sem gjörst höfðu á þessum aðalfundi, höfðu orðið mönnum minnisstæð. Forstjóri Sambandsins hafði að venju gef- ið yfirlit um hag félaganna og rekstursafkomu. Ætíð er hlýtt með athygli á þessa skýrslu af fulltrúum samvinnumanna ' en aldrei fremur en nú. Frá kaup- mannavaldinu í Reykjavík hafði verið dreift út hinum hrikaleg- ustu tröllasögum um bága af- komu kaupfélaganna. Sumar sóg- urnar sögðu, að Sambandið skuld- aði 14 miljónir, en aðrar sögðu 18 og væri sú skuld mestöll í Landsbankanum. Ekki er ólíklegt, að einhverjir hafi trúað þessum frásögnum, ekki sízt eftir að yfir því var lýst á þingi í vetur, af formanni ísl. botnvörpuskipaeig- enda, að jafnvel hin auðsæla stór- útgerð væri komin á heljarþröm. En sögusagnirnar um hag Sam- bandsins höfðu reynzt í meira lagi ýktar. Skuldirnar höfðu að vísu aukizt mikið, enda enginn gengið þess dulinn, sem nokkuð þekkir til söluerfiðleikanna á bús- afurðum bænda. En þær voru þó ekki nema 6 miljónir í staðinn fyrir 18. Og sá kjarkur var í samvinnumönnunum, þrátt fyrir örðugleikana, að Sambandið, eitt allra verzlunarfyrirtækja í land- inu, taldi sig þess umkomið að birta reikninga sína opinberlega í víðlesnu landsblaði. Samvinnufé- lögin höfðu ekkert að dylja um meðferð sína á fjármunum á krepputímanum. Fleira hafði gjörst á þessum funði, sem mátti vera mönnum, ánægjuefni. Innlendi markaður- inn fyrir fataefni úr íslenzkri ull var farinn að gefa talsverðar vonir. Eftirspurnin eftir fatnaði frá saumaverkstæði Gefjunnar hafði aukizt mikið. Reynsla síð- ustu"mánaða sýndi, að íbúar höf- uðstaðarins voru farnir að sjá, að íslenzka efnið getur verið bæði haldgott og farið vel, ef smekk- lega er úr því saumað. Það heyrðist jafnvel, að reykvíska kvenþjóðin, sem enginn frýr vits að því er tízku snertir, væri farin að láta búa sér til sumar- kápur "úr íslenzka efninu. Og það var ekki þjóðræknin ein, sem hafði valdið þessu, heldur aðrir mannlegir eiginleikar, sem eru endingarbetri. Eins og kunnugt er þeim, sem í nærliggjandi héröðum búa eru nú tvær leiðir bílfærar milli Reykjavíkur og Borgarfjarðar. Læknauppreisnin 1929 Önnur leiðin er til Þingvalla og þaðan um Kaldadal niður í Reyk- holtsdal. Kaldidalur, sem flestir hafa gjört sér einhTerja hug- mynd um úr kvæði Gríms Tom- sens, Skúlaskeið, var ruddur og gjörður akfær sumarið 1929. Leiðin fyrir Hvalfjarðarbotn varð akfær í fyrrasumar. Er sú leið öllu styttri en ósléttari. Frá Reyjavík um Kaldadal norður til Akureyrar, eru nál. 500 km. Er sú leið öll greiðfær nú í sæmi- legri tíð, að undantekinni Holta- vörðuheiði sunnanverðri, þar sem landsfjórðunga skilur. Frá Akur- eyri er nú akfært austur á bóg- inn alla leið að Öxarfjarðarheiði og Hólsfjöllum í Norður-Þing- eyjarsýslu, því að Reykjaheiði, sem skilur Þingeyjarsýslur, hefir verið rudd í sumar. En ógreiður er sá vegur enn. Fiá Hólsfjöllum er, eftir því sem kunnugir raenn segja mér, auðrudd leið yfir Möðrudalsöræfi áleiðis til Austur- iands og vantar þá veg um efsta hluta Jökuldals, til þess að Aust- firðingafjórðungur komizt í sam- band við aðalakvegakerfi lands- ins. En á Austurlandi er nú ak- vegur frá Reyðarfirði "að Smjör- vatnsheiði með álmum niður Skriðdal, upp með Lagarfljóti, niður Jökulsárhlíð og nokkuð fram á Jökuldal. Það er dálítið eftirtektarvert, að sú notkun þjóðveganna, sem langmest ber á a. m. k. um há- sumarið, eru ferðalög kaupstaða- búa, einkum Reykvíkinga, sem nú er innan handar að njóta fárra daga sumarleyfis jafnvel norður í Mývatnssveit eða við Ásbyrgi og Dettifoss. Þess mættu þeir Reykvíkingar minnast, sem hafa í fljótræði látið telja sér trú um, og ásakað Framsóknarflokkinn fyrir, að framlög ríkisins til sam- göngubóta, séu „blóðskattur" á kaupstaðina, og komi eingöngu sveitunum til góða. Eins og kunn- Ugt er dreymdi Jón Þorláksson, sem verið hafði landsverkfræð- ingur, ráðhérraog formaður fjöl- mennasta stjórnmálaflokks, í iandinu, um það árið 1925, að ef til vill yrði orðið bílfært til Akur- eyrar árið 1940. Þannig geta kraftar og framtak vinnandi þjóðar stundum yfirstigið út- reikninga hinna mestu fjárafla- manna. Við gistum í Reykholtsskóla og komum til Akureyrar að kvöldi næsta dags. Dvöldum við í Borg- arfirði og urðum fyrir ýmsum töfum. En sömu leið milli Rvíkur óg Akureyrar óku Vilhjálmur og einn af starfsmönnum hans við Kaupfélag Eyfirðinga einu sinni í fyrra í einum áfanga á 18 klukkustundum, og skiptust þá á við stýrið. * Á Akureyri dvaldi ég þrjá daga að þessu sinni og sat fund með fulltrúaráðum Framsóknar- félaganna í Eyjafjarðarsýslu og Akureyri, sem -boðaður hafði ver- ið rétt eftir heimkomu þingmann- anna af Alþingi. I júnímánuði var einmuna tíð um allt Norðurland, hlýindi, þurkar og spretta góð, einkum á túnum. Um það leyti sem ég I níunda kafla í skrifunum um landsroikninginn 1930 gerii Mbl. að umtalsefni XXXII. athugas yfirskoð- unarmannavma, sem er fyrirspurn til stjórnarinnar um, hvernig á því standi að héraðslæknirinn í Kefla- víkurhéraði haíi hærri laun en fylgi því embætti. Svar stjórnarinnar er á þessa leið: „Eftir að Sigvaldi Kaldalóns hafði sótt um og fengið veitingu fyrir Keflavíkurhéraði, tilkynnti hann lieilbrigðisstjórninni, að hann óskaði að fá að setjast aftur í sitt gamla læknishérað vegna þeirra óþæginda, er hann yrði að þola af hálfu þeirra manna, er vildu binda hendur heil- brigðisstjónvarinnar um veitingu Keflavíkurhéraðs. Heilbrigðisstjórnin tilkynntj þá lætaunum, að ekki þætti fært, að neita honum um að lá áftur Flateyjavhcrao, en jafnskjótt og haim hefði fcngið vcilingu fyrir því, myndi verða notuð heimild stjórnarskrárinnai' til að ílytja hann dvaldi á Akureyri, var almennt farið að slá nýræktartún í Eyja- firði og á einstaka bæ var taða hirt þá daga. Frá Akureyri fór ég í bifreið austur i- Mývatnssveit á tæpum 5 klukkustundum. Þá hélzt enn sólskinið og útlit hið bezta með heyskap. Á einum bæ þar, Vog- um, hafði verið byrjað í túni 13. júhí og búið að hirða mikið af því. Var það talið eins dæmi í manna minnum. Þaðan fór ég á hesti yfir Mývatnsöræfi, sem leið liggur yfir Jökulsá á ferju aust- ur á Hólsfjöll og þaðan niður yf- ir Búrfellsheiði, sem er langur fjallvegur og fáfarinn og kom til Þórshafnar á Langanesi þann 25. júní. Þá var sláttur almennt að byrja í Þingeyjarsýslum, en þá voru líka þurkarnir búnir. Taða, sem slegin var fyrstu dagana, eftir að norðanáttin hófst, hirtist ekki fyr en á lok júlímánaðar, þá víða stórlega hrakin. Voru þó góð veður lengst af 'og ekki stórrign- ingar að ráði, en tæplega þurk- dagur, sem notandi væri, mestan hluta júlímánaðar. í óþurkahéröðum eins og t. d. í Norður-Þingeyj arsýslu og neð- anverðu Austurlandi, þar sem þokan er áleitnust, er heyþurk- unin ávalt eitt aðaláhyggjuefni bændanna. Atorkusömum mönn- um, sem unnið hafa að því baki brotnu árum saman að í'æra út túnin, blæðir fátt meira í augum en að sjá töðuna ljágræna velkj- ast og fölna á ljánni og þorna og rigna á víxl, þangað til hún er orðin að hálfónýtu fóðri. Vot- heysgerð er víða reynd, en fáa þekki ég, sem nota vothey að nokkru ráði handa sauðfé sínu, sem þó er aðalbústofninn í þessum héröðum. Margir höfðu lesið með mikilli eftirtekt grein Árna Eylands um heyverkunar- aðferðir, sem birtist í Tímanum í vor. Menn vonast sífellt eftir því að geta áður en langt líður boðið illviðrunum birginn á sama hátt og þeir hafa nú flestir yfir- bugað þúfurnar, sem áður töfðu túnasláttinn um helming. (Meira). G. G. milli jafngóðra embætta. Beygði iæknirinn sig fyrir þeirri vissu og var þá sleppt því formi að iáta fara fram nýja veitingu honum til handa, en laun hans í Keflavíkur- héraði ákveðin hin sömu og honum bar í Flateyjarhéraði". Um þetta segir svo Morgunblaðið meðal annars: „Keflavíkurdeilan svo nefnda er mönnum enn í fersku minni. — Stjórnin neitar að veita Jónasi Kristjánssyni héraðslæknis- embættið í Keflavíkurhéraði, enda þótt allra dómur væri sá, að honum liæri cmbættið. En Jónas Kristjáns- son var pólitískur andstæðingur dómsmálaráðherrans, er hafði veit- ingarvaldið. Og til þess að þurfa ekki að veita þessum pólitíska and- stæðing sínum emhættið, þröngvaði dómsmálaráðlierrann Sigvalda Kalda- lóns til þess að taka embættið". — Kemst svo Mbl. að þeirri niðurstöðu að stjórnin hafi „beinlínis stolið"*) launamismuninum úr ríkissjóði. Ummæli þessi eru tilfærð að öðr- Um þræði til þess að menn veiti chirtekt þeim óskaplegu gífuryrðum sem einkenna skrif Mbl., en þó einkum vegna þess, að blaðið held- vii' því fram, að það hafi verið af pólitískri óvild gegn Jónasi Krist- jánssyni, að dómsmálaráðherrann vcitti honum ekki Keflavíkurhérað. En hver maður, sem nokkuð þekkir til pólitískrar afstöðu hér ,á landi og satt vill segja, veit, eftir rólega athugun, að ef pólitískar ástæður hefðu ráðið veitingunni, þá hefði fátt verið hagkvæmara fyrir póli- tíska aðstöðu Framsóknarflokksins í Skagafirði, heldur en einmitt það að veita Jónasi Kristjanssyni Keflavik- urhérað. í Skagafirði hafði J. Kr. töluverð áhrif, en þetta hérað var, ehis og líka siðustu kosningar sýndu, alveg á takmörkum um flokkai'ylgi. Hinsvegar var það vitað, að þrátt fyrir hina sívaxandi óá- nægju með Ól. Thórs og íhaldið, þá myndi þó liða eitt eða máske tvö kjörtimabil þangað til þetta hér- að ræki 01. Thórs af hóndum sér. Auk þess var Jónas Kristjánsson al- vcg ókunnugur í Kjósar- og Gull- bringusýslu og ekki beinlínis líkleg- ur til þess, eftir þingmannsfortíð sína og eí'tir að hafa fengið lausn ¦í náð hjá íhaldinu frá þingstörfum, að fá nokkur pólitísk áhrif í hérað- inu. Allt þetta veit Mbl. mæta vel. En það hcldur þessu fram til þess að komast hjá því að tilfæra þá einu ástæðu, sem var þess valdandi, að bvorki Jónasi Kristjánssyni né nokkrum öðrum, sem sótti um Kefla- víkurhérað og sendi umsóknina læknafélaginu, gat stjórnin veitt em- bættiS. Stjórn læknafélagsins hélt nfl. eftir öllum umsóknunum nema cinni eða tveimur og svifti stjórnina þar með þeim rétti að mega sjálf vclja úr umsækjendunum. Annað- hvort varð stjórnin að veita þeim manni sem . stjórn læknafélagsins sendi umsókn frá, og þá um leið raunverulega að afsala þeim rétti í hendur læknafélagsins, sem þjóðin og þingið hafði falið henni að varð- veita, eða þá í eitt skifti fyfir öll sýna það að hún viðurkenndi ekki rétt læknafélagsins til þessara að- fara með því að veita engum þeim lækni embættið, sem sótti um það til heknafélagsins. Sigvaldi Kalda- lóns var sá eini læknir sem sendi umsókri sína til stjórnarinnar. Hann var því hinn eini löglegi umsækj- andi og honum einum gat og varð því stjórnin að veita embættið. En þessa ástæðu þorir Mbl. ekki að tilfæra og hefir með því viður- kcnnt að jafnvel það lítur svo á, sem aðfarir læknafélagsins séu ekki frambærilegar og þoli ekki að verða almenningi kunnar í þessu sam- bandi. þessi rakaíölsun Mbl. sýnir að blaðið hefir ekki lengur þrek til þess að ganga á moti þeirri almennt viðurkenndu staðreynd, að tiltæki læknafélagsins hafi verið ólögleg til- raun til þess að hrifsa í sínar hend- ur af ríkisvaldinu ög þá um leið þjóðinni rétt og vald, sem henni* einni bar, og ef stjörnin hefði látið undan og stjóni læknafélagsins heppnast valdaránið, þá var skapað fordæmi fyrir aðrar stéttir embættis- manna til þess að fara eins að, og hrifsa til sín, úr höndum stjórnar- ' innar, óskorað veitingarvald fyrir sína stétt. Og eins og alment er vitað og svar stjórnarinnar hér að f raman ber með sér, þa var ráðandi mönn- um í læknafélaginu full alvara með að knýja stjórnina til þess að láta vmdan og löghelga á þann hátt valdaránið. Sigvalda Kaldalóns var af þessum mönnum gert svo erfitt fyrir, að hann treysti sér ekki til þess að haldast við í héraðinu og lýsti því þessvegna yfir við stjórnina að hann myndi sækja aftur um sitt gamla hárað. Ef tekizt hefði að flæma lækninn burtu úr Keflavíkur- héraði, er það sýnilegt, að erfitt eða alveg ómögulegt hefði orðið að fa annan lækni skipaðan i héraðið á löglegan, hátt. Stjórnin lýsti þess vegna yfir þvi við S. Kaldalóns, að jafnvel þótt hún tæki umsókn hans til greina um Flateyjarhérað, þá mundi hún notfæra sér rétt sinn samkvæmt stjórnarskránni til þess að flytjá hann aftur í Keflavikur- hérað, en það var því aðeins hægt, að hann héldi sömu launum og fylgdu Flateyjarhéraði. Hjá þeim kostnaði sem leitt hefði af þessu umstangi og flutningi, varð þó kom- izt með því að læknirinn beygði sig fyrir þessari yfirlýsingu og ófriður ráðamanna læknafélagsins sjatnaði smámsaman þegar þeir sáu að ekki var við lækninn að eiga um burt- ilutning úr héraðinu, heldur stjórn- ina. í blaðaumræðum og tali manna á milli hefir þessi tilraun ráðamanna læknafélagsins til að hrifsa undir sig veitingarvaldið, verið nefnd „læknauppreisnin". — Og i fram- kvæmdinni varð það svo, að mest bar þar á nokkrum mönnum úr lækviastéttinni. En á hinn bóginn er það vitað, að íhaldsblöðin með Mbl. í broddi fylkingar, studdu þessa uppreisnartilraun af öllum mætti. Im' það því afar eftirtektarvert, að 'Mbl.' skuli nú með rakafölsun sinni viðurkenna að rök blaðsins þá, séu nú ekki lengur frambærileg. Allar líkur benda til þess, að helztu ráða- menn íhaldsins hafi stofnað til þess- arar uppreistar með ráðamönnum læknafélagsins og undirbúningurinn hafi verið langur og marghugsaður. þannig gat Sigurður Eggerz þess, sem að vísu var þá einungvs barn *í móðurkviði íhaldsins, á fjölmenn- um pólitískum fundi, sem haldinn var vorið 1928 í Borgarnesi, að þótt Jónas Jónsson dómsmálaráðherra þættist voldugur maður, þá ætti hann þó eftir að kúga læknana og það mundi honum aldrei takast. Virðist því svo, sem Sigurður hafi þá vitað hvað til stóð. Af þvi sem að framan er sagt, er það nokkumveginn ljóst, að ríkis- stjórnin a sízt af öllum ásökun skil- ið í þessu máli. Ríkisstjórnin hefir þar ekkert annað gjört en skyldu sína í því að vernda „þjóðskipulag- ið", sem Mbl. er að miima menn á við allskonar tækifæri. „þjófaleitina eftir þeirri litlu fjárupphæð sem hér er um að ræða, ætti Mbl. að gjöra hjá þeim mörmum, sem veittu læknunum stuðning í hinni ógæfu- samlegu og mishepnuðu uppreisn þeirra gegn lögum og rétti. Letui'breyting Morgunblaðsins.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.