Tíminn - 01.10.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 01.10.1932, Blaðsíða 1
©fafbteri 09 afgrci&sluma&ur Ctmans et SannDCtg p o rs tcinsöóttir, Cccfjargötu 6 a. ^SeyrjaÐtf. ^Kfgteiðsía (C í ni a n s cr t €œf jargöru 6 a. (Dpin öacjlecja'fl. 9—6 Siitli 2353 XVI. árg. Reykjavík, 1. október 1932. 42. blað. Hinn nýi landbúnaður 1. Fátt í þessu þjóðfélagi hefir verið erfiðara viðfangsefni síð- ustu árin en fólksstraumurinn úr sveitunum til sjávarsíðunnar. Þegar þessi fólksstraumur fyrst hófst, héldu margir, að þetta væri ekkert annað en einskonar „óáran í mannfólkinu", kynstofn- inn væri að spillast. Sumir, sem ekki skildu eðli atburðanna, von- uðu, að þetta myndi lagast af sjálfu sér. ASrir héldu, að hörð orð og fortölur myndu nægja. En reynslan sýnir, að rás lífsins verður ekki stöðvuð með áminn- ingum. En með nýjum árum og nýj- um mönnum komu nýjar hugs- anir. Bændastéttin og forvígis- menn hennar ráku sig á þá köldu staðreynd, að íslenzkur landbún- aður var orðinn á eftir tímanum. Hinn aðalatvinnuvegurinn, sjáv- arútvegurinn, hafði fengið ný- tízku tæki og vinnuaðferðir. Sá atvinnuvegur hafði hlotið frá þjóðfélaginu „afl þeirra hluta, sem gjöra skal", peningana, hið erlenda veltufé, sem ríkið á- byrgðist. Landbúnaðurinn hafði ekkert' fengið. Samhliða þessu var gjörð önnur mikilsverð upp- götvun: Um hina miklu mögu- leika til að breyta íslenzku ó- ræktarlandi í ræktað land, sem bar mikinn ávöxt. Það sýndi sig við starf hinna atorkusömustu framkvæmdamanna, að moldin á landi hér er auðug að næringar- efnum. Þa" skapaðist hin nýja trú á landið. Hinir nýju forvígismenn land- búnaðarins gerðu sér það ljóst, að til þess að stöðva fólksstraum- inn varð að nema burtu orsak- irnar. Allt annað var fálm. Það varð að breyta lífsskilyrðunum í sveitunum. Atvinnuvegur, sem ekki tekur í þjónustu sína hinar nýjustu framleiðsluaðferðir, verð- ur að breytast eða deyja. Það liggur í eðli hinna almennu framfara, að knýja fram breyt- ingar og umbætur á lífskjörum. Atvinnuvegi, sem ekki verður við þessum kröfum, er ekki líf- vænt. Þetta er lögmál allra þjóð- félaga, og á móti því fær enginn mannlegur máttur staðið. Með skilningi þessara stað- reynda sameinuðust hinir beztu menn bændastéttarinnar um land allt og mynduðu nýjan stjórn- málaflokk. Við fyrsta landskjörið, þegar hinar síðustu leifar erlenda valdsins (hinir konungkjörnu) höfðu verið þurkaðar út úr þing- inu, var í fyrsta sinn fram bor- ið merki 'hinna nýju hugsjóna. Á næsta Alþingi (1917) fékk flokkurinn fast form og heiti. Gömlu flokkarnir, sem þá! voru, hafa dáið, haft hamskipti, klofnað eða nýir risið upp um stundarsakir, en Framsóknar- flokkurinn hefir staðið af sér stormana, og kjarni æskumann- anna í landinu hefir skipað sér í þá sveit, sem gleggst auga hafði fyrir hinum nýju viðfangsefnum. H. Áhrif Framsóknarflokksins á hina nýju landbúnaðarlöggjöf, í 16 ár, fyrst í stjórnarandstöðu, með meira og minna vald gagn- vart hinum sundurlausu aftur- haldsflokkuin, og síðar í meira- hlutaaðstöðu, munu verða metin óhlutdrægt á sínum tíma. En skilgreina má í fáum dráttum hina sögulegu röð nýmælanna í málefnum sveitanna á Alþingi: Byggingar- og landnámssjóð, Jarðræktarlögin, Búnaðarlána- deildina, Ræktunarsjóðinn, kæíi- skipið og frystihúsin, aukning strandferðanna, tilbúna áburð- inn, héraðsskólaaa í sveitunum, löggjöfina um vélar og verkfæri, innflutning á erlendum fjárstofni — auk hinnar stórfelldu almennu byltingar í samgöngum á landi. Og samhliða öllu þessu er hin margháttaða starfsemi Búnaðar- félagslns, sem bein afleiðing hinriar nýju stefnu í málum landbúnaðarins á Alþingi. Mönn- um er að verða það ljóst, að heimáræktaðar matjurtir (sum- ar þeirra lítt eða ekki þekktar áður almennt hér á landi) geta að verulegu leyti komíð 1 stað- inn íyrir innflutt matvæli. Það þykir nú einnig* sannað, að hægt sé að rækta korn á sumum stöð- um hér á landi eins og fornmenn gjörðu á landnámsöld. — Allt það, sem nú er talið, og fjölda- margt ótalið, einkennir anda þess hluta þjóðarinnar, sem skildi hina óhjákvæmilegu nauðsyn breytinganna á atvinnuvegi og lífskjörum bændastéttarinnar. Það er hægt nú þegar, í nokkr- um aðalatriðum, að gjöra sé'r grein fyrir árangrinum, sem orðinn er af hinni nýju löggjöf. Ef nefna ætti einhverjar ákveðn- ar tölur, sem gefi hugmynd um hina gífurlegu landbúnaðarbylt- ingu, liggur hendi næst að taka jarðræktina, eins og hún er met- in í opinberum skýrslum. Eftir útreikningum Sigurðar Sigurðs- sonar búnaðarmálastjóra, sem birtir voru hér í blaðinu í vor, hefir jarðræktin (þar með taldar girðingar og áburðarhús) numið í dagsverkum sem hér segir síð- ustu 130 ár: Á 19. öldinni alls 765 þúsund dagsverkum. Á árunum 1900—1920 ca. 2 milj. dagsv. Á árunum 1921—31 nærri 4 milj. dagsv. Þannig hefir jarðrækljin á síð- asta áratug verið 5—6 sinnum meiri en á heilli öld áður og helmingi meiri en samanlagt á tveim áratugunum næstu á und- an. Styrkur hins opinbera til jarð- ræktarinnar á árunum 1924—31 er samkvæmt skýrslum Búnað- arfélagsins rúmlega 2 miljónir og 660 þúsundir króna. * Um það blandast mönnum nú ekki lengur hugur, að jarðrækt- in er undirstaða hins nýja land- búnaðar. Ræktunin er frumskil- yrðið til. þess að gjöra landbún- aðinn að nútíma atvinnuvegi. Nýju sléttu túnin bjóða heim vélunum, sem létta bændunum handtökin og • spara vinnukraft- inn. Samfara ræktuninni og í spor hennar er breytingin í þá átt að framreiða markaðshæfa vöru úr framleiðslu landbúnaðarins. — .Frystihús samvinnufél. geta nú í haust veitt viðtöku 3/5 hlut- um af útflutningskjöti bænd- anna. Þessi breyting mátti ekki seinna koma, því að ef frystihús- in hefði ekki verið nú, hefði þessi hluti framleiðslunnar verið með öllu óseljanlegur. Á sama hátt er hagnýting annarar aðal- framleiðsluvöru bændanna, mjólk- inni, vel á veg komið. Til hinna nýju mjólkurbúa á Suðurlandi, í Borgarfirði og við Eyjafjörð, hefir ríkið lagt fram hátt á þriðja hundrað þús. króna á allra síðustu árum, auk lána. Sá þáttur viðreisnarinnar þýðir hundruð þúsunda árlega í nýj- um gjaldeyri fyrir bændastétt- ina. Og jafnhliða jarðræktinni . og breyting markaðsvaranna er hin þriðja stóra umbót: Hin nýju húsakynni með skilyrðum til að bæta aðbúð sveitafólksins. Við hvert fótmál, í hverju hér- aði, blasir við hin sama útsýn: Hin nýja endursköpun. Þúsund ára gamall atvinnuvegur í nýj- um morgunroða með lífsskilyrði og framtíð, ef ekki er hvikað í baráttunni og skynsamlega byggt á þeim grunni, sem lagður hefir verið. En margra alda kyrstaða verður ekki unnin. upp á fáum árum. Forsjál þjóð heimtar þrek- virki, en ekki kraftaverk. Og þó að mikið hafi á unnizt er meira framundan og bíður úrlausnar. ' III. Um stundarsakir er hinn nýi íslenzki landbúnaður í hættu staddur. Kreppan með hinu óskap- lega verðhruni hefir skollið yfir hinar ungu framfarir í sveitunum eins og vorhret yfir nýgrænkaða jörð. Og nú er ekki sparað að telja kjark úr bændastéttinni. Það er svo sem ekkert undarlegt, þó að reynt sé að hræða fram- faramennina með því, sem hinni skilvísu hændastétt er viðkvæm- ast: Skuldunum. Með hrakspám og dökkum blaðalýsingum á nú- veranda fjárhag landbúnaðar á að fá bændastéttina til að bann- syngja framtíðarvonir sínar um n ýlífsskilyrði. Það er illt verk og skammsýn- um sæmandi. Allir þeir, sem trúa á framtíð sveitanna óska þess, að sú viðleitni beri ekki árangur. Og íslenzkir bændur eru í eðli sínu þrautseigir og vor- hretunum vanir. IV. Fyrir hinn nýja landbúnað er ein hætta alvarlegust, af því að hún er framtíðarhætta. Það er hin ægilega dýrtíð Reykjavíkur, sem nú teygir arma sína út um landið meir og meir. Ymsir menn úr Framsóknar- flokkrium hafa þegar fyrir löngu bent á hinar fyrirsjáanlegu af- leiðingar þessa óeðlilega ástands fyrir höfuðstaðinn sjálfan. En þeir sem þar hafa ráðin, hafa jafnan skellt skolleyrum við þeim aðvörunum. Nú er reynslan að :ahna á sorglegan hátt, hverjir á réttu höfðu að standa. Margar orsakir valda þessari óeðlilegu dýrtíð, sem nú þjakar höf uðstaðinn: Of mikill gróði einstakra manna, óhóf í lifnaðar- háttum, óforsjálni í framkvæmd- um og viðskiptum og loks at- vinnuleysið. Af þessari óeðlilegu dýrtíð Reykjavíkur stafar framtíðar- hætta fyrir hinn nýja landbúnað. Vinnukrafturinn, sem sveitirnar þurfa að kaupa úr kaupstöðunum verður of dýr fyrir gjaldþol bændanna. Þetta er auðvelt að sjá og skilja með því að hugsa sér t. d., að bóndi flytji á vetur- nóttum með afurðirnar sínar til Reykjavíkur og ætli að lifa á þeim þar, með því að borga 200 krónur á mánuði fyrir hús- næði, ljós og hita og annað eftir því. Á 'sama hátt verður námskostnaður sveitaunglinga, sem skóla sækja í höfuðstaðnum, óhæfilega mikill fýrir heimilin. Og loks það sem tilfinnanlegast er svo að segja hverjum íslenzk- um bónda nú: Á öllum verzlunar- skuldum bænda og nokkuð miklu af lánum til hinna nýju fram- kvæmda hvíla óbærilega háir vextir, sem eru bein afleiðing af töpum bankanna á persónulegri eyðslu . og viðskiptabraski ein- stakra manna. Háu vextirnir í sveitunum eru einn þátturinn af dýrtíð höfuðstaðarins. Kjörorð hins nýja landbúnaðar á næstu árum á að vera: Að vernda sveitirnar fyrir dýrtíðinni. Þessvegna verða vextir bankanná að lækka. Þessvegna verður rækt- aða landið að aukast enn meir til að spara þann vinnukraft, sem ekki er hægt að fá í sveitunum sjálfum. Þessvegna verður að sjá svo um, að sem flestir unglingar geti fengið menntun sína í ódýr- um skólum utan kaupstaðanna. Þessvegna verður, með viturlegri löggjöf, að koma í veg fyrir að jarðirnar hækki óeðlilega í verði eins og lóðirnar í Reykjavík, eft- irkomendunum til þyngsla. Hinn íslenzki landbúnaðar þolir ekki óeðlilega dýrtíð. Bændurnir skilja það sjálfir, að með tilliti til framtíðarafkomunnar í sveit- unum, verður að takmarka svo sem mest má útgjöld til þeirra framkvæmda á jörðunum, sem ekki miða að því að auka eða bæta framleiðsluna eða láta hana bera sig betur en áður. Þessvegna verða bændurnir, sín vegna og framtíðarinnar, að byggja lítil íbúðarhús. Þessvegna ríður á því, að sú nýja byggð, sem hlýtur að skapast í sveitunum til að taká við -"fólksf jölguninni þar, sé reist með skipulagi og fyrirhyggju, sem tryggja það, að hver einasta framkvæmd, sem kostar peninga, verði svo mörgum mönnum til nota sem unnt er. Með þann raun- /eruleika fyrir augum mun, þrátt fyrir allar kreppur, verða full- komnað það verk, sem hafið er — að byggja upp hinn nýja land- búnað á Islandi. Kjördæmamálið og íhaldið Nú þegar líður að vetri þykir hlýða að gera yfirlit um kjördœma- málið og sýna aðstöðu flokkanna til málsins eins og hún virðist vera nú. Eftir kosningarnar 1927 boðaði rit- stjóri íhaldsmanna, Kr. Albertsson, gagngerða breytingu á kjördæma- sl-ipuninni, á þeim grundvelli að skaða hinar dreifðu bygðir. Jón þorl. og M. Guðm. urðu þá dauðhræddir og afneituðu ritstjóra sínum. Sóru þeir og lögðu sárt við, að aldrei kæmi floklci þeirra í hug sú fá- sinna sem ritstjórinn mælti með. Var hann gerður ómerkur að tillög- um sínum. íhaldið vonaðist eftir að geta unnið á í sveitakjördæmunum. pað kom með tvær veiðibrellur handa hinum dreifðu bygðum. Rafmagn imi á hvert heimili, og var sú framkvæmd virt á 80—100 miljónir króna. Auk þess smabanka um allt land, og áttu þeir að drepa kaupfé- lögin. En sveitafólkið vissi að þess- ar uppástungur voru beita, til að ginna og blekkja, en að hvorugt átti að framkvæma. íhaldið varð meir og meir flokkur eyðslustéttanna við sjóinn. Og eftir því sem minni von varð um fylgi í sveitunum handa kyrstöðuflokknum, því fúsari varð Jón þori. og lið hans að snúast í málinu, og á móti hinu gamla skipu- lagi og bygðavaldinu. Við i landskjörið 1926 fengu þrír landsmálaflokkarnir sinn manninn hver. Sig. Eggerz var með lista sér og komst ekki að. fhaldið sá sér leik á borði að verzla við Sig. Egg- erz og Möller til að ná í fylgi þeirra og auka þannig lið sitt. Ginu þeir við flu'gunni og gengu á vald ihald- inu. Jakob var lofað efsta sæti í Rvík, en Sigurði ráðherrastöðu, ef flokkurinn ynni við næstu kosn- iiigar. íhaldið fékk nokkurn liðsauka á þennan hátt og við landkjörið 1930 hlaut það 2 sæti af 3. Jamaðarmenn urðu ekki hálfdrættingar við íhald- ið, eftir að það hafði gleypt „frelsis- lierinn'". Að allri flokkaskipun óbreyttri var sýnilegt að eftir landskjórið 1934 hefði íhaldið 4 landskjörna, Fram- sóknarfl. 2 og jafnaðarmenn engan. Nú "eiga 14 menn sæti í Efri deild. Eftir næstu Alþingiskosningar yrðu þangað kosnir 8 menn í sameinuðu þingi. pó að íhaldið verði í minna- lduta meðal kjósenda, getur það aldrei fengið færri en 3, og þá hefir það 7 af 14, og getur eitt saman drepið hvert mál á Alþingi um 6á- kveðinn tíma. íhaldið getur þá lifað eítir eðli sínu, og stöðvað allar um- bætur i landinu, sem gera verður með löggjafarbreytingum. petta útlit var þess valdandi, að í'xamsóknarstjórnin kom með frv. um stjórnarskrárbreytingu á Alþingi 1931, þar sem gert var rað fyrir að leggja landskjörið niður og girða þannig fyrir að minnihluti þings- ins gæti stöðvað allar almennar framfarir í landinu. Nú þóttu íhaldinu góð ráð dýr. pað var farið að hlakka til að geta drepið öll mál i efri deild, án þess að fá dýrkeyptan liðsauka frá Framsókn eða socialistum. Stjórnar- skrárbreytingin tók af þeim þennan óeðlilega möguleika til að gera landi og þjóð tjón. íhaldið sá að eins og þá stóð á þýddi ekkert að leita á náðir Fram- sóknar og biðja um hjálp. Bjargl-áð- ið varð að koma frá socialistum. Og þá gerir íhaldið það auðmýkingar- bragð, að það gengur til Jóns Bald- vinssonar og Héðins og segir við þá: Við skulum gera allt að 'ykkar vilja í kjördæmamálinu. Allir þurfa- menn skúlu fá atkvæðisrétt. Allir 2l' árs unglingar skulu mega kjósa til þings, og öll hin gömlu kjör- dæmi skulu verða eyðilögð og breytt i 6—7 stór kjördæmi með hlutfalls- kosningum. íhaldið hafði áður bann- sungið allar þessar nýjungar. Nú bauð það að vera með þeim, ef það með því móti gæti þóknast social-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.