Tíminn - 03.12.1932, Blaðsíða 1

Tíminn - 03.12.1932, Blaðsíða 1
<S|a(bfett og afcjrctöslumaöur Clmanð et Sannceig þorstejnsoóttjr, Coffjargötu 6 a. Keyfjawf. ^Xfgtciböía a f nt a n s er i Ccef jargðtu 6 a. (Dpin bacjkaa fL 9—6 Simi 2353 XVI. árg. Reykjavík, 3. desember 1932. A_ 56. blað. Skuldamálið Frá því var skýrt í síðasta tbl. Tímans, að landbúnaðarráðherr- ann, Þorsteinn Briem, hefði 23. nóv. sl. skipað þriggja manna nefnd til að „athuga hag land- búnaðarins og fjárhagsástæður bænda og gjöra tillögur um þær ráðstafanir, sem tiltækilegast er að gjöra fjárhag bænda til styrktar og landbúnaðinum til viðreisnar í þeim örðugleikum, er heimskreppan veldur". Meðal bænda um land allt mun nefndarskipun þessi verða talin til mikilla tíðinda, og beðið með eftirvæntingu eftir árangrinum af starfi hennar. Um mannaval í nefndina má segja það, að tveir af nefndar- mönnunum, þeir Tryggyi Þór- hallsson og Sigurður Kristinsson, hafa vegna starfs síns fyrir að- allánsstofnun bændanna og sam- vinnufélögin, sérstaklega góða aðstöðu til að vera þessum mál- um kunnugir. Bera bændur hvar- vetna til þeirra hið bezta traust. Viðvíkjandi skipun þriðja manns- ins, Péturs Ottesens, má taka það fram, að úr því að valinn var í nefndina maður úr þingflokki í- haldsmanna, lá það auðvitað langnæst, sem gjört var, að velja til þess eina bóndann, sem til er í þeim flokki. Nefndin á mikið starf fyrir, höndum. Henni er ætlað að safna saman sem allra nákvæmustum gögnum um fjárhag hvers ein- staks bónda á landinu í því skyni, að gjöra eftir á heildar- yfirlit um ástandið og gjöra sér grein fyrir, hvaða ráðstafanir myndu auðveldastar og koma flestum að gagni. Fyrsta og aðalstarf nefndar- innar nú í byrjun mun verða að safna upplýsingum um skuldir og innieignir bænda í bönkum og sparisjóðum. Eru lánsstofnanir skyldaðar til að láta nefndinni í té allar upplýsingar þessu við- víkjandi. Þá mun nefndin afla sér upplýsinga um verzlunar- skuldir, vangoldin opinber gjöld, skuldaskipti manna á meðal og loks um eignir bænda í jörðum, búpeningi eða öðru verðmæti. Á þennan hátt, er það ætlunin með nefndarskipun þessari að hægt verði að gjöra sér ein- hverja grein fyrir, hvaða mögu- leika bændur hafi til að standa straum af þeim fjárhagslegu byrðum, sem á þeim hvíía nú. Er nefndinni þá jafnframt falið að „gjöra tillögur um þær ráð- stafanir, sem tiltækilegast er að gjöra fjárhag bænda til styrktar og landbúnaðinum til viðreisn- ar" í örðugleikunum. Það mun nú vera orðin nokk- urnveginn almenn krafa bænda- stéttarinnar um land allt, að landbúnaðinum verði, af hálfu þjóðfélagsins, veitt einhver frek- ari aðstoð en orðið er, til að standa straum af skuldabyrð- inni. Þegar litið er til fyrri ára ráð- stafana, margra hverra, um með- ferð á lánsfé, sem þjóðfélagið í heild stendur í ábyrgð fyrir, er ekkert undarlegt, þó að þessi krafa komi frá bændunum nú. Bændastéttin þarf engan kinn- roða að bera fyrir það, þó að nokkur greiðslutregða hafi orðið og sé yfirvofandi- af hennar hendi, og þó að hún reynist þess nú, á slíkum tímum, vanmáttug, að standa í skilum gagnvart lán- ardrottnum sínum. Bændastéttin hefir ávalt gert strangar kröfur um heiðarleika í viðskiptum, bæði til sjálfrar sín og annara. Það mun vera leitun á bónda, hvar sem er á landinu, sem stofnað hafi til skuldar í meðvitund um það, að hann ætl- aði að koma sér hjá að standa í skilum. Ekki þarf heldur að sakast um, að bændurnir hafi verið eyðslu- stétt, sem sóað hafi lánuðum fjármunum til óþarfa eða dýrra lífsþæginda. Skuldabyrði íslenzkra bænda er ekki sjálfskaparvíti. Það sér og skilur hver viti borinn og sanngjarn maður. örðugleikar bændanna núna koma fyrst og fremst af hinu mikla og ógur- lega verðhruni landbúnaðarafurð7 anna, sem dunið hefir yfir hina ungu framsókn sveitanna eins og vorhret. Það má segja, að ef bændur hefðu unnið minna að framkvæmdum undanfarið, hefðu þeir líka minna að borga nú. En norðanvindurinn á vorin er ekki nýgræðingnum að kenna. Síðasta hálmstráið Eina von Mbl. um, að því takist að fá almenning é sína skoðun(!) í Magnúsarmálinu, er sú, að reyna að breiða það út, að Hermann Jón- asson haíi komizt yfir landspildu suður með sjó á eitthvað vafasam- an hátt. Raunar verður ekki séð, að þetta, þó að rétt væri, geti kom- ið sekt eða sýknu Magnúsar Guð- mundssonar nokkurn skapaðan hlut við. En Mbl. er mjög óheppið í þetta sinn sem oftar, því að hitt íhaldsdag- blaðið í Reykjavík, „Vísir", hefir fyrir tveim mánuðum*) birt grein um þetta mái, sem hefði átt að kenna Mbl., að það myndi ekki vel fallið til árasar á H. J. Greinin, sem hér ræðir um, birtist í Vísi 1. okt. sl. En 3 dögum síðar blaðið eftirfarandi leiðréttingu, sem hér skal tekin upp orðrétt: „Erfðaícslulaud Hermanns Jónassonar lögreglustjóra. Út af aðsendri fyrirspurn, sem birt var hér í blaðinu, eftir beiðni, 1. þ. m., hafa blaðinu borizt eftirfar- andi upplýsingar: það er alveg rangt, að H. J. hafi fengið keypt, og því síður gefið, nokkurt landsvœði úr Garðatorfunni á Alftanesi. A síðastliðnu vori voru gerð landa- skifti milli jarða í Garðatorfunni, þannig, að hver jörð hefði afmark- að land út af fyrir sig. Voru þá jafnframt mœld út lönd til fjögurra nýbýla. Tvö af nýbýlunum voru leigð ábúendunum á jörðunum Móa- koti og Bakka til Iífstíðarábúðar, en tvö voru leigð á erfðafestu. Annað þeirra, mýrarfláka, 26,6 ha. að stœrð, neðanvert við Hafnarfjarðarveginn, fékk H. J. á leigu; landsvæðið á móti, hinumegin vegarins, fékk Eyj- ólfur Jóhannsson frkv.stj., sem feng- ið hafði lífstíðarábúð á Bakka, árið 1926. Erfðafestuskilmálar H. J. eru yfir- leitt strangir og leigan há, eftir því sem tíðkast hefir um leigu á lönd- um á þessu svœði. Ræktunarfrest- urinn er stuttur, 12 ár. Landið fellur til ríkisins endurgjaldslaust, ef skil- málarnir eru ekki haldnir, og rikið getur teklð landið til sinna þarfa, hvenær sem það „telur sig þarfnast — — — til notkunar undir opinber mannvirki ríkisins, svo og til sér- staks atvinnureksturs — — — gegn sannvirði þess, sem kostað hefir að rækta landið, að mati tveggja óvil- hallra dómkvaddra manna"**) Á meðan landið er óræktað, greiðist 5 kr. pr. ha., og eftir að það er- komið í rækt 15 kr. pr. ha. eða 399 kr. alls á ári. Til samanburðar má geta þess, að ársleigan eftir ríkis- jörðina Digranes, þarna rétt hjá, er kr. 129.80. Eyjólfur Jóhannsson borgar í ársleigu eftir sitt land (34 ha., þar af um 20 ha. ræktanlegir) 90 kr. á ári. Ársleigan eftir alla jörðina Garða, sem þessar landspild- ur eru mældar úr, hefir verið 400 kr. H. J. hefir því ekki verið íviln- að í leigukjörum, nema síður sé. pað mun vera rétt, að Hafnar- íjarðarkaupstaðu r hafí viljað fá Garðaland keypt, og þar á meðal þessa landspildu. En þeim kaupum var bréflega mötmælt af öllum bændum í Garðahreppi, sem töldu slíka sölu rýra gjaldgetu hreppsins meir en forsvaranlegt væri, þar sem hreppurinn væri sviftur gjaldstofni hjá ábúendum landsins. Hafnfirð- ingum var þó, um leið og skift var, gefinn kostur á 20—30 ha. af góðu garðræktarlandi, en þeir neituðu. Loks má taka það fram, að H. J. hefir fyrir tveim mánuðum boðið at- vinnumálaráðherra að afsala sér leigurétti landsins, gegn því að fa leigt álika landsvæði, sem ríkið gæti sér að meinalausu leigt annarsstað- ar, og mun það tilboð hafa staðið hingað til af hans hálfu". Sennilega hafa ritstjórar Mbl. ver- ið búnir að gleyma þessari leiðrétt- ingu Vísis eða aldrei tekið eftir henni. En óefað vita þeir vel það sanna í þessu máli, og að Mbl. gat ekki haldizt uppi til lengdar, að fara með blekkingar um svo augljóst mál. En í þessu atriði eins og öðrum afskipt- um af máli M. G. fer saman óráð- vendnin og einfeldningshátturinn hjá ritstjórum Mbí. ¦ ¦ — Qmnn Ferð um Strandir Frh. *) Um það leyti, sem síðustu yf- irheyrslur í máli M, G. fóru íram. það var komið sunnudagskvöld þegar aftur fór að halla undan fæti hjá mér niður í Steingrímsfjörðinn. Og ég vildi helzt komast að Kirkju- bóli i Tungusveit, því Benedikt Grímsson bóndi þar, er einn af þeim fáu Strandamönnum, sem ég er kunnugur. Steingrímsfjörðurinn er eins og flestir vita, stór og fagur fjörður, bæði breiður og langur. Undirlendi er þar víða mikið og mörg ágætis býli. Fjöllin umhverfis eru ekki mjög há, þau sem næst firðinum standa, en mikið er þar um kletta- borgir stórar og daladrög milli þeirra, Og víða í þeim er hinn feg- ursti gróður, þó skógur sé nú með öllu horfinn þaðan, nema víðir á stöku stað. En allur jurtagróður ber þess vott að fjörðurinn er allnorðar- lega á landinu. þó er Steingríms- fjörður ekki fáskrúðugur, heldur þvert á móti, og hinn viðkunnanleg- asti. í mynni fjarðarins er Grímsey, allstór og æði brött. Hana átti Skál- holtskirkja fyrrum, og var hún þa bygð. Frá eyjunni og inn í fjarðar- botn mun vera á 4. mílu. Og víða er fjörðurinn um 8/4 mílu á breidd og fiskisæll hefir hann oft verið. Ég kom niður í Steingrímsfjörð hjá Heydalsá til Guðbrandar bónda '*) Leturbr. Tímans. og hann tók mér ágætlega og fylgdi mér síðan að Kirkjubóli, sem er stutt bæjarleið. par var ég um nótt- ina. Á hverjum bæ stunda menn eitthvað garðyrkju, og varð ég var við sömu viðleitnina, að auka hana, svo að minna þurfi að kaupa að til heimilanna. Gulrófur má rækta þar með góðum árangri og kartöflur stundum, þó uppskera af þeim sé ekki eins árviss. Á flestum bæjum, sem ég kom á, eða fór framhjá, sá ég nýja garða. Skemtilegt þótti mér um að litast i Tungusveit. Benedikt á Kirkjubóli reið með mér næsta dag inn með f'irðinum, og þar er víða fagurt með slröndinni. Við komum til Páls bónda á Víðidalsá og er þar eitt hið stærsta og reisulegasta hús sem ég hefi séð í sveit á fslandi. Og enn- fremur sýndi Benedikt mér gullfall- egah hvamm, sem kvenfélagið á Hólmavík hafði tekið til ræktunar og hann plægt fyrir það i vor. Ætlun kvenfélagsins er að gera hvamminn að nytsemdar garði og hann sýnist úgætlega valinn til slíkrar starfsemi. Víða þar við Hólmavík hafa kaup- staðarbúar tekið sér lönd til rækt- unar, en þar er ekki um samfelld löncl að ræða heldur bletti hér og þar. Við riðum um Hólmavík á leið- inni inn með firðinum. þar sáum við, á aðalgötunni, hylla undir heljarmikið skegg. Héldum við Bene- dikt að þar væri Móse til jarðar stiginn — eða einhver annar spá- maður — en er við nálguðumst það meir, þá sáum við að sá sem skegg- j ið bar, var Jakob Thórarensen. Svo nú á þjóð vor máske von á kvæði urn hákarlalegu í norðanstormi og grimmdargaddi, eða einhverju álíka uppbyggilegu. — Annars sáum við þá fátt á Hólmavik, allir voru þar í önnum vegna Lagarfoss, sem lá þar á höfninni og fékk afgreiðsu. Og þar sem það var ætlun mín að kom- ast norður i Bjarnarfjörð að skoða jarðhitasvæðin þar og átta mig á hverjir möguleikar væru þar til garðyrkju, þá hélt ég áfram inn með firði. Við komum að Ósi til Gunnlaugs Magnússonar. Ós liggur eins og nafn- ið bendir til, við fjörðinn og sézt bærinn ekki fyr en komið er að honum, ef komið er með firðinum. En svo víkkar dalverpið upp frá firðinum til fjallanna og er stórfag- urt þar víða. þegar ég hafði sagt Gunnlaugi bónda frá erindi mínu í Bjarnarfjörðinn, þá bauð hann mér fylgd sína þangað daginn eftir. þótti mér vænt um það, að fá samfylgd kunnugs manns þangað. Stutt er yf- ir fjörðinn frá Ósi. Var ég svo kyr þar um nóttina, en Benedikt fór heimleiðis. Undi ég mér hið bezta hjá þeim hjónum á Ósi og ekki spillti það ánægjunni, að ég þekkti dóttur þeirra frá dvöl hennar á Laugavatni í vor. Frú Marta á Ósi er sunnlenzk og fædd í Flóanum og hin mesta myndarkona, og er ein af þeim mörgu, sem komin eru af ætt Guðmundar á Keldum. En hann var þrígiftur og átti 24 börn. Daginn eftir héldum við Gunn- laugur á stað yfir í Bjarnarfjörðinn og fórum á hestum inn fyrir Stein- grimsfjörð. Margt var að sjá á þeirri leið og margt að heyra, því Gunn- laugur kunni frá mörgu að segja. Ýmsar fornar menjar er enn að sjá kringum fjörðinn. Smaladys er við Grjótá, milli Óss og Hrófbergs og munnmælasaga er til um hana. Maður. sem hét Tómás og kallaður var hinn víðförli, gróf eitt sinn í hana og kom þar niður á eggjárn, sem hann skar sig á. Hjá Hrófbergi sézt móta fyrir hrófi, við festarstein mikinn. þar nálægt er Gálgaklif, en annar gálgakletturinn er nýlega hruninn. Skammt þar frá eru 10—12 dysjar á litlu svæði ng allar falln- ar saman i miðju. Og við botn Steingrímsfjarðar, á Stakkanesi, standa veggir af stóru nausti. Svo þarna er sitt af hverju að grúska i fyrir þá sem hafa vit á þessum hlut- um. Inn af Steingrímsfirði ganga tveir dalir, Staðardalur og Selárdal- ur og í hinum síðarnefnda er mér sagt að sé mesti víðiskógur á land- inu, en daliniir báðir ganga langt inn í heiðar. Von bráðar erum við Gunnlaugur komnir upp á Bjarnar- fjarðarhálsinn. Við förum þar af baki við Selkollustein, „Gi'ettistak" stórt. þaðan var Selkolla upp runn- in — en hún var alþekkt á Strönd- um áður fyrri og ýmsir fleiri magn- uðir draugar, svo sem Bessi og þorpagudda og Pjakkur og Kjálki og síðast en ekki sizt Ennismóri, sem var Iandsfrægur draugur á sinní tíð. En nú er þetta allt horfið af Strönd- um og engir nýir draugar komnir í staðinn, en í ungdæmi Gunnlaugs á Ósi, voru sumir þeirra sem ég nefndi, við beztu heilsu. Jafnvel Benedikt á Kirkjubóli, sem er á aldur við mig, kunni frá ýmsum af- rekum Ennismóra að segja, er skeð höfðu þegar hann var barn. — En nú, á þessari trúleysisöld, trúa engir heldur á drauga, þeir eru ekki lengur staðreynd, eins og í gamla dnga. það var á Bjarnarfjarðarhálsi, að Svanur á Svanshóli vilti um menn Ósvifs forðum, þegar þeir leituðu eftir pjóstólfi fóstra Hallgerðar syst- urdóttur Svans. — „Lítils mun við þurfa", sagði Svanur, gekk út og tók geitarskinn og veifaði þvi yfir höfði sér og tautaði: „^^erði þoka og verði skrípi og undur öllum þeim er eftir þér sækja". þá brá sorta fyrir augu manna Ósvífs, svo þeir sáu ekki, féllu af baki, týndu hestum og gengu í fen ofan sjálfir en sumir i skóginn svo að þeim hélt við meið- ingar. pannig tók Svanshólsbóndinn á móti þeim er sóttu hann heim forðum. En enginn vilti um okkur Gunh- laug á Bjarnarfjarðarhálsi í þetta sinn, enda áttum við aðeins frið- samleg erindi við bændur. í Bjarnarfirði er töluyert undir- lendi og nokkrir bæir. Næstum við hálsinn, þar sem við komum niður, er Skarð. þar komum við og fengum hressingu en héldum síðan inn aö Goðdal, sem er afdalur inn af Bjarn- arfirði. Heldur var leiðin ógreið inn að Goðdal. Hann er þröngur og him- ingnæfandi snarbrött fjöll til beggja hliða. Innst inni í dalnum er bærinn og mun það vera einasti staðurinn þar sem nokkurnveginn er óhult iyrir snjóflóðum. Neðar i dalnum 'sjást gamlar bæjarrústir á hól litl- um. par stóð bærinn í Goðdal fyrr- um, en snjóflóð grandaði honum þar. — Engan dal hef ég séð sem eins hefir minnt mig á heimkynni útilegumanna, úr íslenzkum þjóð- sögum, eins og Goðdal. í þjóðsögum okkar er búskapur útilegumanna oftast fyrirmynd. í flestu voru þeir meiri fyrir sér en hyggðarmenn. Hjá þeim var grasið hærra, sauðirnir feitari og mennirnir stærri og sterkari. Margar útilegu- mannasögurnar okkar eru draumar þjakaðrar kynslóðar, um það sem hún varð að vera án. En hvernig var nú umhorfs á þessum afskekkta bæ? Stórar túna- sléttur mæta fyrst auganu og helj- armiklir grjótgarðar, hlaðnir úr þvi sem upp úr flögunum kom, þegar holtið var brotið til ræktunar. Frhm- ræzluskurðir blasa við í mýrinni ofan við bæinn, því nú er þeim Goð- dælum orðið ljóst, að þar er bezta túnstæðið. Og heima við húsin stend- ur Herkúles sláttuvél. Útvarpsloft- net er yfir bænum, því viðtæki hafa þeir þessir afdalamenn. Aligæsahóp- ur gengur heima á túni, við bæjar- lækinn, sem rennur glóðvolgur upp úr iðrum jarðar. Framh. Ragnar Agfleiragqn.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.