Tíminn - 24.02.1938, Blaðsíða 3

Tíminn - 24.02.1938, Blaðsíða 3
TÍMINN Héðinn orðiiin beztur! Þessi ummæli sýna vel þá miklu gremju, sem burtrekstur Héðins hefir skapað í herbúðum íhaldsins. En þau sýna ennfrem- ur þær vonir íhaldsforingjanna, að þessi atburður geti veikt svo fylkingu Alþýðuflokksins, að stjórnarsamvinna bænda og verkamanna verði ógerleg. Þess vegna er gripið til þess ráðs, að hæla Héðni Valdemars- syni á hvert reipi. Þess vegna er hann talinn hinn mikli hug- sjónamaður, sem lét „hag flokks- ins og fólksins, alltaf vera nr. 1" meðan hinir Alþýðuflokksfor- ingjarnir hugsuðu eingöngu um bein og bitlinga fyrir sjálfa sig! Héðinn var foringinn, sem alltaf vildi hafa „flokk alþýðunnar ó- háðan", og að hann neyddist til bandalags við kommúnistana, var að kenna undirlægjuhætti við Framsóknarflokkinn! Þenn- an óeigingjarna hugsjónamann, sem barðist fyrir „hag fólksins" og „óháðum flokki alþýðunnar", þoldu hinir eigingjörnu sam- starfsmenn ekki að lokum. Þess vegna var honum varpað fyrir borð, svo þeir gætu bjargað „stöðum sínum og bitlingum"! Slík er mynd Héðins Valde- marssonar í íhaldsblöðunum um þessar mundir. Mynd olíubrask- arans, sem ginnti alþýðuna með fögrum loforðum, en sveik þau til að afla sjálfum sér auðs og bitlinga, sézt þar ekki lengur. Nú er hann orðinn hugsjónamaður- inn og alþýðuvinurinn, sem eig- inhagsmunamenn hafa hrakið úr flokki alþýðunnar. íhalds- blöðin tala um hann með klökkri samúð, eins og píslarvott alþýðu- vináttunnar. Þannig hyggjast íhaldsmenn að geta ginnt verkamenh í Al- þýðuflokknum til að svíkja flokk sinn og fylgja Héðni Valdemars- syni á þeirri braut, sem leiðir til aukins klofnings verkalýðsins, en Jafnframt til aukinna mögu- leika fyrir íhaldið til að ná völd- unum í sínar hendur. Sagan eiuluvtekus* sig íhaldið hefir leikið slíkan leik áður. Haustið 1933 brugðust tveir þingmenn Framsóknarflokksins og hindruðu samstarf bænda og verkamanna um hin brýnustu hagsmunamál. Þessir menn voru tafarlaust reknir úr Framsókn- arflokknum fyrir svik sín. það ekki því að kenna, að áætl- un síldarverðsins væri óvarlegri 1937 heldur en 1936, heldur hið gagnstæða. Verksmiðjurnar voru svo heppnar árið 1936 að afurðir þeirra stigu í verði um sumarið, en aftur á móti varð gífurlegt verðfall á lýsi sumarið 1937. Verksmiðjurnar höfðu í janúar 1937 selt 5750 smálestir af síld- arlýsi fyrirfram fyrir £21:0:0 smál. og áætluðu að það væri að minnsta kosti % allrar árs- framleiðslunnar. Þegar áætlunin var samin um vorið, var gert ráð fyrir að hið óselda lýsi myndi seljast á £ 19:0:0 og munu flest- ar síldarverksmiðjur landsins hafa gert sér von um það verð, eða hærra. En svo fór, að lýsið féll enn meira, og það seinasta, sem verksmiðjurnar seldu (nU eftir áramótin) var selt á aðeins £12:15:0 smálestin. Veiðin á s. 1. sumri varð miklu meiri en hún hafði verið áætluð, svo að fyrirfram salan á lýsinu varð tæpur helmingur í stað % hluta, sem hún hafði verið áætluð. Og enn eitt, sem gerði verksmiðj- unum tjón, að landburður síld- arinnar var svo mikill, að þrær allar voru fullar í margar vikur, síldin oft búin að liggja lengi í skipunum og skemmd, þegar þau gátu losað, og skemmdist svo enn meira, vegna geymslu í þrónum. íhaldsblöðin túlkuðu þann brottrekstur á svipaðan hátt og brottrekstur Héðins Valdemars- sonar. Framsóknarf lokkurinn var undirlægja socialista, en hinir brottviknu voru þeir einu, sem fylgdu stefnu flokksins og vildu hafa hann sjálfstæðan. Hiklaust var brottreksturinn stimplaður sem „seinasta and- varp hins deyjandi undirlægju- flokks". í blöðum íhaldsins var Jónas Jónsson þá daglega kallaður undirlægja Jóns Baldvinssonar, eins og Jón Baldvinsson er nú kallaður undirlægja Jónasar Jónssonar. Bændurnir svöruðu þessum undirlægjurógi íhaldsins í kosn- ingum 1934, með því að svipta það þingsætum í fjórum kjör- dæmum. Nú er það hlutskipti verka- manna, að svara slíkum rógi í- haldsins. Nú eiga þeir að meta það eins og bændurnir 1934, hvort slík skrif séu sprottin af raunverulegri umhyggju fyrir því að flokkur þeirra sé sjálf- stæður, eða hvort þau eru fram komin til þess að veíkja traust flokksins til hagsbóta fyrir í- haldið. Hin nýja mynd Héðins Valde- marssonar í íhaldsblöðunum, ætti að geta hjálpað þeim til að komast að réttri niðurstöðu. Var lýðræðið í hættu í janúarmánuðí 1934? í forystugrein í Morgunblað- inu miðvikudaginn 9. þ. m. standa meðal annars þessi orð: „Þegar þjóðernissinnar eða Nazistar komu hér við sögu fyrir nokkrum árum, átti.Sjálfstæð- isflokkurinn vitanlega á hættu, að þessir menn klyfu éitthvað út úr hans fylkingu, ef hann stæði ekki öruggur á svellinu. En Sjálfstæðisflokkurinn sá það strax, að ef hann færi að daðra við einræðisstefnu Nazistanna .... myndi það í raun og veru þýða, að lokaþátturinn í sögu lýðræðis og þingræðis væri að hefjast á íslandi*)." í tilefni af þessum ummælum Morgunbl. nú vill Tíminn leyfa sér að minna á það, að hinn 20. janúar 1934 fóru fram bæjarstjórnarkosningar hér í Reykjavík. Daginn fyrir kosn- ingarnar, þ. e. 19. jan. 1934, birt- ist í Morgunblaðinu yfirlýsing undirrituð af þáverandi for- manni flokksins, Jóni Þorláks- syni. í þessari yfirlýsingu segir svo: „Því hefir ekki verið haldið nægilega á lofti í blöðum Sjálf- stæðisflokksins, að það eru fleiri en félög Sjálfstæðismanna hér í bænum, sem standa að C- listanum og styðja hann. List- inn nýtur einnig stuðnings fé- lagsskaparins „þjóðernishreyf- ing íslendinga". Aðalráð þess félagsskapar birti yfirlýsingu um stuðning þennan um það leyti sem C-listinn var tilbúinu, og hefir síðan beitt sér öflug- lega fyrir að afla listanum fylg- is í sinn hóp. Sama hefir félag yngri manna, sem þátt taka í þessari hreyfingu, gert og sömu- leiðis blöð þjóðernishreyfingar- innar „fslenzk endurreisn" og „Þórshamar". Tel ég mér og okkur öllum Sjálfstæðismönn- um Ijúft og skylt að þakka stuðning þennan------------ Jón Þorláksson". í yfirlýsingu þeirri, sem J. Þ. nefnir frá „aðalráði" þjóðernis- hreyfingarinnar segir svo í naz- istablaðinu Þórshamri 9. jan. 1934: „-------Skorar aðalráðið því á alla þjóðernissinna í Reykja- vík að kjósa hinn sameiginlega lista Þjóðernishreyfingarinnar og Sjálfstæðisflokksins, þar sem Þjóðernissinnar eiga tvo full- trúa------- í aðalráði Þjóðernishreyfingar íslendinga. Gfsli Sigurbjörnsson. Fáll Ólafsson, Stefán Thorarensen Magnús Jochumsson, Sveinn Jónsson Lúther Hróbjartsson. Guðmundur Jónsson." Og i „Þórshamri" 16. Jan. 1934 segir ennfremur á þessa leið: „Eins og mönnum er kunnugt, hefir Þ. H. f. (þ. e. þjóðernis- hreyfing fslendinga) að þessu t Séra Guttormur Vígíússon Fæddur 23. apríl 1845 — Dáinn 25. júní 1937 *) Leturbr. Tímans. sinni samvinnu við Sjálfstæðis- flokkinn við í hönd farandi bæj- Kíijan og Vcstfírðír Eftir Jóhann Skaftason „Vestfjaröakjálkinn er alla leiö úr Breiðafirði talandi tákn um hrörnun sveitalífs- ins." H. K. L. Laxness er mikilvirkur rithöf- undur og kemur víða við. Skáld- fákur hans fer oft á kostum hreinum, þótt stundum sullist hann yfir ár og læki á hunda- vaði. Nýlega leit ég í bók hans, „Dagleið á fjöllum", og rakst þá á ofanskráða brunaskóf úrpotti skáldsins. í síðustu málsgrein sama pistils segir hann: „Það viröist blátt áfram bera vott um einhverskonar geðbilun, að stunda búskap í sumum sveit um fyrir botni Breiðafjarðar, t. d. í Múlasveitinni og Gufudals- sveitinni, og víöar á Véstfjarða- kjálkanum, ekkert undirlendi, engar samgöngur, grjót niður í sjó." Skáldið segir ennfremur: „í eifmi sveit, sem var langt komin að tæmast, var helmingur búendanna ýmist sjúklingar eða gamalmenni, sem komast ekki burt þótt fegnir vildu." Þetta er rjót lýsing og illa væru VestfiTðir á segi staddir, ef sönn væri. En lýsingin er ósönn. Þeir, sem ekki þekkja Vest- firði af öðru en þessari ritsmíð Laxness, gætu ályktað, að lands hlutinn sé óbyggilegur og fyrir hann værl ekkert gerandi, þar lifðu nú eintómir fávitar, sjúk- lingar og örvasa gamalmenni. Ég hefi fullyrt, að orð skálds- ins væru röng. Ég ætla nú að færa fyrir því nokkur rök. Pyrst vil ég þó geta þess, að ég veit ekki við hvaða sveit skáldið á, er það talar um, að helmingur búendanna hafi ýmist verið sjúklingar eða gamalmenni. Sú sveit er ekki til í Barðastrand- arsýslu. Skáldið segir, að það virðist blátt áfram bera vott um ein- hverskonar geðbilun, að stunda ¦búskap í Gufudalssveit og Múla- sveit. Ætla mætti, að skáldið væri sveitunum nákunnugt, er það fullyrðir slíkt. Lesandinn, sem af forvitni ferðast til þess- ara hrjóstrugu útkjálka, býst Þann 25. júnl síðastllðinn, and- aðist hinn merki prestaöldungur Guttormur Vigfússon, að heimili sínu hér í Stöðvarfirði, rúmlega 92 ára að aldri. Séra Guttormur var f æddur 23. apríl 1845 að Hvammi í Valla- hreppi. Paðir hans var Vigfús prestur Guttormsson prófasts Pálssonar í Vallanesi. Pyrri kona séra Vigfúsar var Björg Stefánsdóttir prests að Valþjófsstað. Þau hjón áttu sjö sonu, en aðeins tveir þeirra náðu fullorðins aldri, Guttormur og Páll cand. phil., bóndi 4 Hall- ormsstað, dáinn 1884. Síðari kona séra Vigfúsar var Guðríður Jónsdóttir og með henni átti hann Björgvín sýslu- mann, sem enn er á lífi. Séra Guttormur ólst upp hjá foreldrum sínum, unz hann var 17 ára gamall, fyrst í Vallanesl, síðan á Valþjófsstað og loks að Ási í Pellum þar sem faðir hans var slðast prestur. Vann hann að algengum svelt- arstörfum og menntaðist lítt; sagðist hann þá hafa verið svo fáfróður, að hann hefði vart vlt- að, að ísland var eyja. Kvað arstjórnarkosningar eða m. ö. o.: þessir tveir f lokkar haf a myndað einskonar viðreisnarbandalag Reykjavíkur." Hvað finnst nu þeim, sem þetta lesa? Pinnst þeim ekki SJálfstæðisfl. hafa „daðrað við einræðisstefnu nazistanna" í bæjarstjórnarkosningunum 1934. Og finnst þeim ekki — svo að notuð séu orð Mbl. nú — „loka- þátturinn í sögu lýðræðis og þingræðis á íslandi" hafa verið nokkuð nærri að tilhlutun SJálf- stæðisflokksins i Janúarmánuðl 1934. Um það þarf ekki að deila. Og um það þarf heldur ekki að deila, að með „viðreisnarbanda- Iagi Eeykjavíkur" í janúar 1934, gáfu Sjálfstæðismenn fyrir- myndina að „samfylkingu" Al- þýðuflokksins við kommúnista 1 janúar 1938. við að mæta þar hjárænulegum bjánum, stafkörlum, sjúkum og voluðum. Gufudalssveit er fæðingarsvelt BJörns Jónssonar fyrrum ráð- hesra. Hann fæddist 1 DJúpadal, sem er með afskekktari bæjum þar. Matthias Jochumsson er íæddur rétt utan hreppamark- anna. Haraldur Guðmundsson, núverandi atvinnumálaráðherra er fæddur í Gufudal, og mun hafa alizt þar upp að einhverju leyti. Paðir hans bjó í Gufudal í 15 ár. Þetta eru allt þjóðkunnir menn. Þjóðin verður sjálf að dæma um það, hvort útlit sé fyrir, að þeir séu afkomendur sturlaðra manna. Ég þekki alla bændur I Gufu- dalshreppi, að einum eða tvelm- ur undanskildum. Þeir eru flest- ir á aldrinum 34 til 44 ára, 3 eru um fimmtugt og 3 eða 4 yfir sextugt. Einn þeirra, sem er yfir sjötugt, heldur sér svo vel, þrátt fyrir mikla vinnu, að fáir myndu ætla hann yfir sextugt. Sá maður er auk þess hreint valmenni og mikils metinn að verðleikum. Plestir þessara bænda hafa komið á öll manntalsþing, sem ég hefi haldið í hreppnum, og hefi ég hvergi séð meira bænda- val samankomið og hefir mér oft til hugar komið, að meðan hann það mest hafa verið að áéggjan Guðlaugar föðursystur sinnar, (konu Gísla læknis HJálmarssonar), að hann var sendur suður að Móum á KJalar- nesi árið 1862, til séra Jóns fóð- urbróður síns. Kenndi séra Jón honum undir skóla veturinn 1862—63. Að loknu latínuskóla- námi ætlaði hann að lesa mál- fræði við Hafnarháskóla. En um það leyti sem hann lauk við nám í latínuskólanum, varð f að- ir hans fyrir því tjóni að missa fjölda fjár í ofsa veðri. Sagði séra Guttormur mér, að hann hefði fundið svo sárt til með föður sínum, að hann hefði ekki komið sér til þess að biðja hann um fjárstyrk til utanfarar. Enda skildi hann það á bréfum frá föður sínum, að hann kaus helzt að hann yrði prestur. Varð því að ráði að hann gekk tvo næstu vetur í prestaskólann og lauk þar prófi sumarið 1871 með 1. einkunn. Dvaldi hann svo i Reykjavík veturinn 1871—72 og vann fyrir sér með kennslu, en vígðist sum- arið 1872 að RIp 1 Hegranesi og fluttist þangað. Því brauði þjón- aði hann 1872—74, ásamt Skaga- brauðinu (Hvammi og Ketu), sem þá var prestlaust. Sumarið sem séra Guttormur flutti að Ríp, kvæntist hann fyrri konu sinni, Önnu Málfríði, dóttur séra Jóns Austmanns, síðast prests að Stöð í Stöðvar- firði, en missti hana eftir tveggja ára sambúð. Þau eignuðust tvær dætur og lifir önnur þeirra enn, Helga Austmann, en hefir um margra ára skeið verið sjúkling- ur undir læknishendi. Árin» 1874—1876 var séra Guttormur aðstoðarprestur hjá séra Jóni tengdaföður sínum, s em var prestur að Saurbæ í Eyjafirði. En vorið 1876 fekk hann veit- ingu fyrir Svalbarði i Þistilfirði og fluttist þangað. Þar var hann prestur í 12 ár og siðustu 5 árin prófastur i Norður-Þingeyjar- prófastsdæmi. Svo fekk hann loks Stöð i Stöðvarfirði árlð 1888, og þjón- lslenzk bændastétt ætti slíku mannvali á að skipa, væri ís- lenzkri menningu borgið, því það er slík bændastétt, sem flest skllyrði hefir til að skapa afburðamenn. Allmörgum þessara manna hefi ég kynnzt talsvert personu- lega og öðrum af afspurn og veit, að þeirra andlega ástand er miklu heilbrigðara en sumra þeirra manna, sem nú undan- farið hafa sezt á háan stól vandlætara og siðameistara. Svipað mætti segja um bænd- ur í Múlasveit. Það eru mynd- armenn, á öllum aldri, eins og gerist og gengur, og að Jafnaði heilsuhraustir. Um sveitirnar get ég verið stuttorður. Þær eru að mörgu leyti búsældarsveitir. Vart get- ur fallegra sauðfjárland en þar inn af fjraðarbotninum, en á nesjum eru allmiklar hlunn- indajarðir. Af 15 Jörðum, sem byggðar eru í Múlasveit, er kópaveiði á 9, æðarvarp á 6, lundaveiði á 3, hrognkelsaveiði á 8 og silungsveiði á 2. Á sum- um Jörðunum er þetta allt nema sllungsveiði. Af 19 Jörðum í Gufudalssveit er hrognkelsaveiði á einni, sil- ungsveiði á 5, kópaveiði á 5 og æðarvarp á 4. Sauðfé er ágæta- vænt og landiö er víða kjarri og skógi vaxið. 33 aði þar unz hann sagði af sér prestskap árið 1925. Haföi hann þá þjónað Stöðvarprestakalli i 37 ár, en verið í þjónustu ís- lenzku kirkjunnar í 53 ár. Annað árið á Svalbarði, 24. ágúst 1877, kvæntist séra Gutt- ormur eftirlifandi konu sinni, Priðriku Þórhildi Sigurðardótt- ur frá Harðbak á Melrakka- sléttu, sem komin er af merk- um bænda og prestaættum norður þar. Þeim hjónum varð 9 barna auðið, og eru aðeins 5 þeirra nú á lífi; þau eru þessi: Vigfús kennari í Nesi í Norð- firði, ekkjumaður, var kvæntur Ingigerði Konráðsdóttur; Guð- ríður, gift Þórsteini Mýrmann, bónda að Óseyri í Stöðvarfirði; Guðlaug, gift Þorsteini Krist- Jánssyni bónda á Löndum í Stöðvarfirði; Sigurbjörn bóndi í Stöð, kvæntur Sigurbjörgu Jónsdóttur og Benedikt kaup- félagsstjóri á Stöðvarfirði, kvæntur Príðu Austmann. Börnin, sem dáin eru, voru þessi: Björg og Málfríður, dóu báðar ungar, Sigríður, kona Guttorms Pálssonar skógarvarð- ar á HallOTmsstað, dó árið 1930, og Páll, sem drukknaði í Hvitá í Borgarfirði árið 1908, er hann var við nám á Hvann- eyri. Síðustu 12 ár æfi sinnar dvaldi séra Guttormur hjá Benedikt syni sínum, fyrst í Stöð, en siðan á Stöðvarfirði, er Benedikt var orðinn kaupfélagsstjóri. Var hann nær blindur er hann lét af prestsskap og mjög farinn að kröftum, enda hafði hann þá þjáðst af magasjúkdómi um nálægt 20 ára skeið. 86 ára gamall lagðist hann algjörlega í rúmið, var hann þá alblindur fyrir nokkrum árumoghafðiþar að auki mjög bága heyrn. Sál- arkraftarnir entust mun betur, var hann kátur og ræðinn oft og einatt fram að síðasta árinu, sem hann lifði. Mundi hann undravel atburði úr æsku sinni, og yfirleitt löngu liðna tima, en var I öllu minna sambandi við nútíðina, eins og eðlilegt vaT. Þó fylgdist hann fullum fetum með því sem lesið var fyrir hann, en mundi það miður. Þessa dimmu og þungbæru ellidaga var eiginkonan hans góði engill. Ætíð boðin og búin til að hjúkra, hughreysta og skemmta, Jafnt á nótt sem degi. Mun samvizkusemi og ó- Bílvegir eru engir í þessum sveitum og engin bilaómenning. Mótorbátur er I föstum áætl- unarferðum milli Plateyjar og landsveitanna og landpóstferð- lr eru tvær hvora leið á mánuði, eftir endilangri sýslunni. Um efnahag bændanna er það að segja, að þar eru til efnamenn á bændamælikvarða, en flestir komast sæmilega af og eiga þó nokkrar eignir um- fram skuldir. Sveitaþyngsli eru nú ekki mikil, en fyrir 1936 allveruleg vegna manna, sem flutzt höfðu til Reykjavíkur og annara byggilegra sveita, á mælikvarða skáldsins. Byggingar eru hvorki verri né betri en annarsstaðar á landi hér. En það þýðir, að mikils sé víða ávant. Þess má geta, að kot það, eT skáldið dvaldi á fyrir nokkrum árum í Múlasveit, er nú í eyði, og veit ég ekki hvort nokkurt hús er þar nú uppi standandi. Tveir austustu hreppar sýsl- unnar, Reykhólahreppur og Geiradalshreppur, eru þekktar búsældar- og menningarsveitir. Þar er allt vafið I gróðri, mikil hlunnindi á sumum Jörðum af. veiðiskap og varplöndum. Þar eru meira að segja bílvegir. Víða er sæmilega byggt, sérstaklega í Geiradalshreppi og þar er efna- hagur góður, enda hefir sveitin

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.