Tíminn - 01.12.1938, Blaðsíða 6

Tíminn - 01.12.1938, Blaðsíða 6
6 TÍMINN, fimmtudagiiin 1. ales. 1938 FnllveMisdagshlað /p.r- ¦ I Kaupfélógin hafa aukizt mjög mikið á tímabilinu 1919—38. 1918 voru 14 félóg í Sambandi ísl. samvinnufélaga með samtals 3800 félagsmónnum. Nú eru í S. í. S. 46 félbg, sem hafa samtals 15.505 félagsmenn. Árið 1918 námu sjóðir S. í. S. 14.600 kr., en þeir eru nú um 2.191 þús. kr. Gefa þessar tólur Ijóst til kynna, hversu mikill vöxtur samvinnufélaganna hefir verið. Árið 1918 seldi S.Í.S. innlendar vörur fyrir 1619 þús. kr. og erlendar vörur fyrir 993 þús. kr. Á síðastliðnu ári seldi S.Í.S. innlendar vórur fyrir 12,791 þús. kr. og erlendar vórur (þar í talin sala frá ísl. iðnfyrirtœkjum og heildsólum) fyrir 11,238 þús. kr. Árið 1918 hafði S.f.S. engin iðnfyrirtœki. Árið 1921 tók garnahreinsunar- stöð þess til starfa og 1923 byrjaði það á gœrurotun. Klæðaverksmiðjan Gefjun var keypt 1931. Árið 1936 tók-skinnaverksmiðjan Iðunn til starja. Á síðastliðnu ári seldi S.Í.S. hreinsaðar garnir fyrir 431 þús. kr., vörusala skinnaverksmidjunnar nam 298 þús. kr. og vörusala Gefjunar 864 þús. kr. Auk þess á S.Í.S. sápuverksmiðjuna Sjöfn og kaffibœtisgerðina Freyju að hálfu leyti á móti Kaupfélagi Eyfirðinga. — Myndin er af skrifstofuhúsi Sambands íslenzkra samvinnufélaga í Reykjavík. Arið 1918 var ekki starfandi nema einn ment^askóli og var allur kostnaður ríkisins við hann um 51 þúsund krónur. Árið 1927 fékk gagnfrœðaskólinn á Akureyri réttindi til að brautskrá stúdenta. Á þessu ári er kostnaður ríkisins við báða skólana áœtlaður um 225 þús. kr. og á síðastl. ári voru brautskráðir rúmlega þrisvar sinnum fleiri stúdentar en vorið 1918. Margvíslegar umbœtur hafa verið gerðar á þessu tímabili á aðbúð og húsakynnum skólanna. Einn merkasti þátturinn í starfsaukningu skólanna er bygging skólaseljanna. Var skólasel Akureyrarskólans reist jyrir tveimur árum síðan i Glerárdal og nefn- ist Útgarður. Er œtlazt til, að nemendur geti dvalið þar í frístundum sínum við íþróttaiðkanir, einkum við skíðaferðir. Skólaseli ReykjaVíkurskólans, sem er á Reykjakoti í Ölfusi, verður lokið um nœstu áramót. Er það mun stcerra og hefir skólinn einnig fengið þar land til rœktunar. Er œtlazt til að nemendur geti dvalið það lengri tíma, bæði haust og vor, við nám, vinnu og íþróttir. Auk þess sem þeir geta dvalið þar í frístundum sinum. Skólaselin eru tvímæia- laust eitt merkasta nýmœlið í skólamalunum á seinni árum. — Myndin er af Menntaskólanum á Akureyri og hinum fagra skrúðgarði í nágrenni hans. Arið 1918—19 var allur kostnaður við barnafræðsluna 336 þús. kr. Kennslu- árið 1919—20 var tala barnakennara 318 og tala nemenda 6485. Fastir skólar voru þá 52 og nemendafjöldi þeirra 3791. Annars staðar var farkennsla. í byrjun þessa skólaárs nam tala fastra kennara um 450', en auk þeirra voru allmargir stundakennarar. Tala skólabama var 13,920 og skiptist þannig: í Reykjavik 4200, öðrum kaupstöðum 2800, öðrum föstum skólum 4100, í 16 heimavistarskólum 420, í farskólum 2350. Árið 1936 nam kostnaður bæjar- og sveitarfélaga við kennsluna 960 þús. kr., svo heildarkostnaðurinn hefir verið rúm 1% milljón. — Með fræðslulögunum frá 1936 hefir kostnaðurinn auk- izt verulega. — Samkvæmt landsreikningunum 1918, var allt framlag ríkisins til barnafrœðslunnar um 80 þús. kr., en í fjárlögum næsta árs' eru framlög til barnafrœðslunnar áœtluð um 760 þús. kr. Á tímabilinu 1919—38 hafa verið byggðir fjölmargir barnaskólar í kaupstöðum og kauptúnum, nokkr- ir heimangönguskólar í sveit og 15 heimavistarskólar. Stœrsti skólinn, sem byggður hefir verið, er Austurbœjarskólinn í Reykjavík. Myndin er af honum. Árið 1918 voru starfrœktir tveír alþýðuskólar í sveit, á Núpi og Hvítárbakka, og til unglingafrœðslu utan Reykjavíkur, Akureyrar og Hafnarfjarðar, var þá varið um 9700 kr. úr ríkissjóði. Nú eru starfandi sjö alþýðuskólar í sveit, á Núpi, Eiðum, Laugum, Laugarvatni, Reykholti, Reykjum og Reykjanesi. Fimm síðastnefndu skólarnir hafa verið reistir á tímabilinu með samvinnu ríkis og hlutaðeigandi héraða. Hinir skólarnir hafa einnig verið mikið styrktir og end- urbœttir af sömu aðilum. Á síðastliðnu skólaári var samanlógð nem- endatala þessara skóla um 480. Auk þess störfuðu á síðastliðnu skólaári 34 unglingaskólar utan kaupstaðanna, með samtals 700 nemendum og nutu þeir um 24 þús. króna styrks úr ríkissjóði. í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir að hluti ríkisins í rekstrarkostnaði skólanna verði 120 þúsund krónur. — Myndin að ofan er af Laugarvatnsskóla. Frá því að Háskólinn var stofnaður 1911, hefir hann orðið að notast við mjóg lítið og takmarkað húsnœði í Alþingishúsinu. Bygging veglegs háskólahúss og sérstaks háskóla hverfis hefir því jafnan verið áhugamál þeirra, sem hafa viljað efla œðri menntun þjóðarinnar. Árið 1933 var kominn svo mikill skriður á þetta mál, að samþykkt voru lög um stofnun sérstaks happdrœttis í ágóða skyni fyrir háskólabyggingu. Tók happdrœttið til starfa á nœsta ári eftir og munu tekjur þess vera orðnar í lok þessa árs um 730—750 þús. kr. Fyrir róskum tveimur áruni var byrjað á byggingu háskólahússins og er byggingu þess nú lokið hið ytra, en innrétting er að mestu leyti eftir. Er gert ráð fyrir að húsið verði fullgert 1940 og kosti alls nokkuð á aðra milljón króna. Þegar hefir verið varið nálœgt 700 þús. kr. til byggingarinnar. Skólinn fœr allmikla lóð til umráða, þar sem reistar verða aðrar byggingar tilheyrandi háskólanum og starfsmönnum hans. Verður háskólahverfið, þegar það er fullbúið, hið veg- legasta. Framlag til háskólans úr ríkissjóði er nú um 160 þúsundir, eða nærri helmingi meira en 1918. Nemendafjöldi er miklu meiri en þá. Auk þess styrkir ríkið marga stúdenta til náms erlendis, en slíkir styrkir voru sama og engir ' árið 1918. —Myndin er af háskólabyggingunni. " 7tf.-;t;.c ' ¦'•' "'Ihíhi Kirkjur hafa verið reistar víða um land á síðustu tuttugu árum, mestmegnis steinkirkjur, en þó fáeinar timburkirkjur. Munu alls hafa verið byggðar um 30 kirkjur á þessu árabili. Stœrst þeirra er kirkjan í Siglufiröi, er rúmar um 800 manns, þar af rösklega 500 i sæti. En fegurst og íburðarmest er kaþólska kirkjan á Landakotshœðinni í Reykfavík. Mjóg veglegt guðshús er nú í smíð- um á Akureyri, og að byggingu tilkomumikillar og fagurrar Hallgrímskirkju að Saurbœ á Hvalfjarðarströnd, hefir verið mikill undirbúningur árum saman og hefir safnazt alitlegur peningasjóður í þeim tilgangi. — Myndin, sem fylgir, er af kaþólsku kirkjunni í Reykjavík. Siðan 1918 hafa verið byggðir fjórir nýir húsmœðraskólar l sveitum, og var nemendafjöldi þeirra síðastliðinn vetur: Laugalandsskóli 28 nemendur, Hall- ormsstaðaskóli 20 nemendur, Staðarfellsskóli 15 nemendur og Laugaskóli 18 nemendur. Á síðasta þingi voru samþykkt lög um húsmœðrafrœðsluna, sem bœta mjög aðstóðu fyrir stofnun nýrra húsmœðraskóla. — 1918 voru tveir kvennaskólar starfandi, á Blónduósi og i Reykjavík. Auk þeirra hefir starfað húsmœðraskóli á fsafirði seinustu árin. Árið 1918 var framlag ríkisins til húsmœðrafræðslunnar um 17 þús. kr., en á seinasta ári um 78 þús. kr. — Myndin er af Laugalandsskóla. 1918 voru starfandi tveir gagnfrœðaskólar, á Akureyri og Flensborgarskóiinn í Hafnarfirði. Framlag ríkisins til Akureyrarskólans var 21 þús. kr. og til Flens- borgarskólans 8500 kr. Fyrir nokkrum árum síðan voru sett lóg um gagn- frœðasköla og samkvæmt þeim hafa verið stofnaðir skólar í Reykjavík, Hafn- arfirði, Vestmannaeyjum, Neskaupstað, á ísafirði, Siglufirði og Akureyri, þar sem eldri gagnfræðaskólinn þar var gerður að Menntaskóla. Samanlagður nemendafjóldi þessara skóla, auk Flensborgarskólans, var á síðastliðnu skóla- ári um 600. Auk þess starfar einkagagnfrœðaskóli í'Reykjavik, sem nýtur sér- staks ríkisstyrks. Framlag rikisíns til gagnfræðaskólanna er áœtlað um 70 þúsund krónur á þessu ári. — Myndin er af Flensborgarskólanum. .:__.iiiii^^viá. A tímabilinu 19119—38 hafa verið reistir átta stórir spitalar: Sjúkrahúsið á ísa- firði 1925, Kristneshœli 1927, sjúkahúsið á Siglufirði 1928, Landsspítalinn 1930, sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum 1931, sjúkrahús Hvítabandsins 1934, Hafn- arfjarðarspítalinn, Landakotsspítalinn nýi og Stykkishólmsspítalinn 1936. — Sankti Jósefsreglan á þrjá síðastnefndu spitalana. — Nýi Kleppsspítal- inn var einnig byggður á þessum tímabili. — Auk þessa hafa verið byggð mörg sjúkraskýli í sambandi við lœknisbústaði. Árið 1918 var samanlógð tala sjúkrarúma 460, en hún er nú um 1100. Árið 1918 nam framlag ríkisins til heilbrigðismála 588 þús. kr., en á þessu ári um 1344 þús. kr. Hefir því sjúkra- rúmum fjólgað um meira en helming á þessu tímabili og framlög ríkisins til heilbrigðismála hafa meira en tvöfaldazt — Myndin er af Landsspítalanum. fp' Arið 1918 var framlag ríkisins til bœndaskólanna um 22 þús. kr., þar af til búnaðarnáms á Eiðum 1500 kr. Nú er framlag ríkisins til þeirra helmingi meira, auk þess fjár, sem þar er lagt fram til nýrra framkvœmda. Á tímabilinu hefir verið mikið um verklegar framkvæmdir við bœndaskólana, sem bæta aðstóðuna výð kennsluna, og með wýfum lögum frá síðasta þingi hefir aðstaða þeirra ehnfremur verið mikið bœtt og kröfur til þeirra auknar. Hvorugur skólinn hefir gétað fullnœgt öllum beiðnum um skólavist á undanfórnum haustúm. — Ákð 1918 styrkti rikið iðnfræðslu í kaupstöðum með 5000 kr. Nú er sá styrkur þrisvar sinnum hœrri og nutu þessarar kennslu um 450 unglingar á siðastliðnum vetri. Árið 1918 var framlag rikisins til Stýrimannaskólans um 10 þús. kr. og til Vélstóraskölans um 7 þús. kr. Á þessu ári er framlagið tíl Stýrimanna- skólans áœtlað um 32 þús. kr. og til Vélstjóraskólans um 32 þús. kr. Til verzlunarfrœðslu voru veittar 5000 kr. 1918, en nú 10 þús. kr. — Myndin er frá bændaskólanum á Hólum. Tónmenning fslendinga hefir stórum auðgazt á hinum síðustu tuttugu árum. Með stofnun Tónlistarfélagsins var stigið heillaríkt spor í þá átt. Það hefir starfrœkt Tónlistarskólann, þar sem hundruð manna hafa stundað tónlistar- nám, og stofnað Hljómsveit Reykjavíkur, er meðal annars hefir efnt til söng- leikasýninga, hinna fyrstu hér á landi. — Lúðrasveitir tvœr hafa verið stofn- aðar í Reykjavík, en hin þriðja er starfandi norðanlands; á Sauðárkróki. — Allir helztu karlakórar landsins, að undanskildum Fóstbrœðrum, áður Karla- kór KFUM, hafa verið stofnaðir á sjálfstœðistímabili þjóðarinnar, þótt sumír eigi sér ef til vill lengri forsögu. — Aukin söngkennsla í skólum landsins, sér- staklega í barnaskólunum, alþýðuskólunum og gagnfrœðaskölunum, hefir einn- ig átt mikilvœgan þátt í því að efla og bœta sönglífið í landinu. — Myndin, sem hér birtist, er af skemmtigarðinum í Reykjavík og Hljómskálanum, þar sem Tónlistarskólinn átti lengi aðsetur sitt. --v -1- - •-*!— - - ' '" A Alþingi 1929 var sett lóggjöf um verkamannabústaði. Samkvœmt þeim skyldi stofna sjóð, er bœjarfélög legðu árlega fé, er nœmi 1 krónu á íbúa, en rikis- sjóður legði siðan fé á móti. Sjóðnum stjórna 5 menn. Heimilt skyldi sjóð- stjórninni að taka lán til þess að reisa verkamannabústaði. í skjóli þessarar lóggjafar hafa á árunum 1932—1937 i Reykjavík verið reistir verkamannabú- staðir með samtals 92 þríggja herbergja ibúðum og 82 tveggja herbergja íbúðum. Fylgja íbúðum þessum óll nútímaþœgindi. Byggingarkostnaður á stœrri ibúðum er frá kr. 11.411,70 uppí kr. 12.277,29, en á minni íbúðunum 8470—9841 króna. Kostnaður við að búa í þriggja herbergja íbúð þegar með eru taldar afborganir, sjóðagjöld og greiðsla fyrir hita og heitt vatn, nemur 81 krónu á mánuði, en í tveggja herbergja íbúðunum 57—60 krónum á mánuði. Framlögin til Byggingarsjóðsins koma fram i vaxtalágum lánum, en húsin greiðast að fullu á 42 árum með áður greindri mánaðarleigu. Alls hefir bygg- ingarkostnaður verkamannabústaðanna í Reykjavík numið 1.869.669,00 krónum. í Hafnarfirði hafa verið reistir verkamannabústaðir með 8 þriggja herbergja íbúðum og 7 tveggja herbergja íbúðum og einni sölubúð. Kostnaðarverð á stœrrí íbúðunum nam kr. 10.600,00, en á tveggja herbergja ibúðunum kr. 8.600,00. Byggingarkostnaðurinn allur nam kr. 150.000,00. — Myndin er af verkamannabústóðunum i Reykjavik.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.