Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fjölnir

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fjölnir

						andann í þjóðinni og minna hana á að meta sig
réttilega. Það mundi líka hafa heppnast hefði sá
lifað sem átti mestan þátt í bókinni því hann var
svo gagntekinn af ást á fósturjórð sinni og bar
hana fram í svo einfaldri mælsku að Onundur29'
— hvað þá aðrir — hefðu með tímanum orðið
að sætta sig við hann.
Nú er Armann lagstur í dá svo að í fyrra
vissum við ekki til þess að von væri á öðrum
ritum en Skirni sem er tómt fréttablað eins og
fyrr er að vikið. Síðan hefur frést að nýtt mán-
aðarrit eigi að koma út fyrir sunnan og byrja með
nýári 1835.30) Samt teljum við okkur skylt að
leggja fram það sem í okkar valdi stendur til þess
að sem flestir taki eftir tímanum og nauðsynjum
þjóðarinnar. Þetta hvorttveggja felur í sér svo
marga hluti og fjölbreytilega að annað eins rit og
Fjölnirá. að vera getur í sjálfu sér aldrei skort
umtalsefni þó mánaðarrit sé á aðra hönd. Hversu
vel okkur muni takast að semja þvílíkt rit, það er
annað mál og úr því verður tíminn að skera.En
helstu atriði sem við munum sífellt hafa fyrir
augum og láta vera okkar leiðarvísir eru þessi:
Nytsemdin____________________
Fyrsta atriðið er nytsemdin. Allt sem í ritinu
verður sagt stuðli að einhverjum notum. Til þess
þarf það að snerta líf og athafnir manna og reyna
að brjóta þær skorður sem settar eru skynsamlegri
framkvæmd og velmegun,
annaðhvort af náttúrunni
eða mannlegu félagi
ellegar að innan, frá
manninum sjálfum
— því undir þessa
þrjá flokka en ekki
fleiri má þær allar
heimfæra.31'
Hvað nú fyrst snertir mótspyrnu náttúrunnar
þarf ekki annað en bera saman liðna og nálæga
tíma til að sannfærast um hvað miklu mannleg
skynsemi kemur til leiðar dag frá degi og hvernig
menn hafa nú brotið ótal skorður sem náttúran
setti mönnum fyrri alda. Ekkert lýsir betur
mannlegri hátign en hvernig allir hlutir, dauðir
og lifandi, eru komnir í mannsins þjónustu.
Hann temur jafnvel yfirgang og ofurefli höfuð-
skepnanna og Ieiðir þær til að fremja vilja sinn og
flýta fyrirtækjum sínum. Hann sækir ekki aðeins,
eins og í fornöld, gullið í fylgsni jarðar og lætur
yfirborð hennar bera sér fegurstu og fágætustu
jurtir til yndis og hagsbóta og temur villidýrin
eða tekur fuglana í loftinu og dregur að sér fisk-
inn úr sjónum, heldur lætur hann nú vind, eld
og vatn taka við úr því og vinna að því sem
náttúran veitir og áður þurfti manna hendur til.
Verksmiðja sem dálítill lækur, vindblær eða hita-
gufa kemur á hreyfingu afkastar nú því sem þús-
und hendur megnuðu ekki áður. Maðurinn veitir
meira að segja einni höfuðskepnu sigur yfir   >¦
HH'JI
' Sagnablöðin voru gefin út af Hinu íslenska
bókmenntafélagi og kom fyrsta blaðið út á stofhári
félagsins 1816. Þau hættu að koma út 1826. Rit-
stjóri var FlNNUR MacnúSSON. Þetta var arftaki
Minnisverðra tiðinda og var tekinn upp þráðurinn
við að rekja erlend tíðindi þar sem Mbinisblöðin
þraut. Framan af voru í Sagnablöðunum innlendar
fréttir en þeim var hætt þegar Klausturpósturinn
kom út. Svo mikill skuggi voru Sagiwblöðin af
blöðum Magnúsar að þegar Klausturpósturimi dó
þá dóu Sagiutblöðin einnig.
17' Skirnirvzx arftaki Sagnablaðanna og kom fyrst
út 1827. Finnur Magnússon var ritstjóri Skírnis.
Efhi Skírnis var líkt og í Sagnablöðunum erlendar
frásagnir og þá einkum stríðs- og bókafregnir.
Skírnir var ársrit og skrifaði einn maður hvern
árgang. Með ritinu hélt áfram tilraun Magnúsar
Stephensens að skrifa handa þjóðinni nýja sögu að
lifa með í stað gömlu íslensku sagnanna. Það var
ekki fyrr en 1905 að Skírnirvaið líkur því sem
hann er nú.
' Fjölnismenn litu á Armann á Alþingi sem
andlegan forvera Fjölnis. Þetta var rit BALDVINS
ElNARSSONAR, þess sem BJARNI THORARENSEN sagði
um látinn: „Islands óhamingju verður allt að
vopni". Baldvin hafhaði alþjóðahyggju Magnúsar
Stephensens en jafnframt fastheldni andstæðinga
hans. Eins og Fjölnismenn sótti hann andann til
Eggerts Ólafssonar og birti í fyrsta árgangi Ár-
mauns Búnaðarbálkinn sem Tómas vitnaði til í
upphafi formála síns. 1 Armanni á Alþingi áxó
Baldvin saman hugmyndir sinnar kynslóðar um
endursköpun ísiensks samfélags sem síðar voru
teknar upp bæði af Fjölnismönnum og JóNI
SlCURÐSSYNI í Nýjum fébigsritum. Að stofni til var
Armami búnaðarrit og ætlað að kenna bændum
betri búhætti og tryggja þeim þannig betri afkomu
og lífskjör. En innan um og saman við voru grein-
ar Baldvins um þjóðerni, stjórnmál, uppeldis- og
menntamál og margt fleira. Þetta var málgagn eins
manns; manns sem leit á sig sem boðbera nýrra
tíma en dó áður en þeir runnu upp. Ædi mynd
nútímans af Armanni sé ekki Nýtt land\l\MUNDNi
Cylfasonar.
' Armann á Alþingi var að stórum hluta skrifað-
ur í samtalsformi að hætti The Spectator. Önundur
er þrjóskur andskoti úr þeim samræðum.
3(" Blaðið sem Tómas vísar til er Sunnanpósturinn
sem varð andmælandi Fjöínis í mörgu. Séra ÁRNI
HELCASON í Görðum gaf út þetta mánaðarrit 1835
til 1836 og svo aftur 1838. Sunnanpósturinn birti
innlendar og erlendar fréttir og skoðanir ýmiss
konar en einnig ljóð sem Fjölnismönnum þóttu
ákaflega vond. Skoðanir Sunnanpástsins voru flest-
ar varkárari og fyrirsjáanlegri en Fjölnis. En líkast
til er rétt að láta Tómas Sæmundsson sjálfan bera
saman þessa andstæðinga, en hann skrifaði mikinn
reiðilestur um Fjölni í Sunnanpóstinn þegar þriðji
árgangur Fjölnis kom út. Tómas segir Sunnan-
póstinn miklu betri en Fjblni „því bæði er þar
meira að græða á fyrir almenning og líka þurfa
seinni tímarnir alitaf að halda á honum en ekki
Fjölni'. Annars var Sunnanpósturinn ósköp líkur
Mogganum með sínar fréttir, fyrirsjáanlegu skoð-
anir og vondu ljóð.
3" Allt það er nytsamt sem hjálpar okkur til að
bæta líf okkar, skilning okkar á lífinu, samfélaginu
og sjálfum okkur. Það er nytsamt sem afhjúpar
stöðnun samfélagsins og hugarfarsins og bendir á
gagnsleysi hugmynda. Það er nytsamt sem eykur
við heimsmynd okkar og sjálfsmynd. Það er nyt-
samt sem bendir á lífvana vanafestu, dauðar kredd-
ur, hjátrú. Það er nytsamt sem opnar leið út úr
ógöngum hugarfarsins, innibyrgðu andrúmi sam-
félagsins, hlýjum og rökum helli sjálfsvorkunnar.
Hvað er ekki nytsamt? Endurtekið efni; bráðavakt
yfir úrsérgenginni heimsmynd og útlifaðri mann-
gildishugmynd; nýjasta tækni og vísindi pökkuð í
gamlan lúðrahljóm; fólkið í landinu sem hvergi cr
lengur til; kasdjós að hugmyndum gærdagsins;
Island eins og við treystum okkur til þess að fjalla
um það nú; ísland eins og við höldum að það eigi
að vera nú; Island eins og við höldum að aðrir vilji
hafa það. Og hvernig greinir maður það sem er
nytsamt frá því sem er gagnslaust? Hvernig sér
maður hvort köttur er lifandi eða dauður? Þarf
maður að pota í hann? Taka á honum púlsinn?
Mæla í honum heilabylgjurnar? Nei, maður bendir
á hann á færi og segir: Nei, sko, dauður köttur!
M
G)q/ bÁÁ- aÁ heAÁLAcu
Atli ingólfsson
Bologna — Italíu
„Heilsaðu einkum ef að fyrir ber
engil með húfu og rauðan skúf, í peysu;..."
Það loðir við ljóðrýni hérlendis að
hún leysist oftast upp í eins konar inni-
haldslýsingu. Þvílík lýsing varpar í raun
engu ljósi á það hvernig ljóð verður til,
því þegar búið er að lýsa innihaJdinu á
eftir að lýsa ljóðinu, eða þvi hvernig
þetta innihald tekur þátt í galdrinum
sem heitir ljóð.
Það er býsna þrálátur misskilningur
að merking ljóðs felist í innihaldi þess
og kemur því ekki á óvart að einhver
hafi talið áftugavert að geta sér til um
hver væri þessi engill með húfu og
rauðan skúf í sonnettu Jónasar. Sá sem
spyr sig þess er reyndar að rugla saman
Ijóðhöfundi og -mælanda. Það liggur
við að hann sé líka að hæðast að skáld-
inu, því hafi Jónas komið englinum
þarna fyrir af hreinum skáldlegum
ástæðum er það eins og að gera lítið úr
skáldskapnum að spyrja hann hver
þarna sé á ferðinni.
En vantar einhverjar upplýsingar í
ljóðið? Ég veit ekki betur en engillinn
standi ljóslifandi frammi fyrir lesandan-
um, útlit hans, innræti og limaburður,
andardráttur og hugsanir. Þeir sem vilja
fa nafhið að auki eru á villigötum því
það er vafalaust að kona sem svo ná-
kvæmlega er lýst í ljóði getur hvergi
verið til nema þar. Skáldið var kannski
að hugsa um einhverja lifandi konu á
meðan það skrifaði, en ljóðið á ekki við
um neina dauðlega veru.
I hverju felst þessi lýsing? Ná-
kvæmnin á ekki við um efhislega frá-
sögn, því við fáum ekki nema lauslegar
vísbendingar um klæðaburð stúlkunnar.
Lýsingin felst hins vegar í rafmagninu
sem leikur um konuna í huga skáldsins.
Það verður andstutt og viðkvæmt og
hvert orð sem tengist stúlkunni er
veigamikið og fjaðurmagnað í senn.
Þetta er ekki auðvelt að sýna þótt
benda megi á ýmis brögð:
Heilsaðu einkum... Hljóð sem eru
margtekin í ljóði mynda eins konar
rytma, því þegar við heyrum aftur hljóð
sem við höfum nýheyrt fær það að jafh-
aði meiri áherslu en hljóðin í kring.
Fyrsta ei hljóðið bergmálar í seinna
orðinu, og bergmálið fjarlægist síðan en
heyrist tvisvar enn, í engil og peysu.
...einkum, efað... stuðlarnir hér eru
eins konar and-stuðlar. Sá fyrri á atviks-
orðinu einkum, sem er efhislega veikt
og því óstöðugur stuðull, sá síðari lend-
ir á ef, samtengingu sem algerlega kikn-
ar undan stuðli eins og röddin brotni
þarna. Stuðlarnir mynda óviðjafhanlega
viðkvæman eða brothættan tón.
...efaðfyrir ber I engiL.. samhljómur
milli e í titrandi stuðlinum og bei- sem
stendur fullt eftirvæntingar í línulokin
þar til sögnin er fyllt með engilí næstu
h'nu. Höfuðstafurinn fellur mjúklega á
engiL þar sem línan er þrædd við þá á
undan. Það er ekkert nafhorð í fyrri
línunni og styrkist engilvið það, þótt
inntak orðsins dragi úr öllum þunga
þar sem engill er þyngdarlaus vera
(„ungmey" hefði til dæmis gefið
upphafi línunnar þyngri áherslu). Þetta
gefur þyngdarlausa áherslu, eins og
ljósglampa...
...með húfu og rauðan skúf,... hér verð-
ur skáldið ögn ákafara í máli, eins og
feimni fyrri hlutans hverfi um stund.
Hér rímar htifu við skúf, en f hljóðið
vísar jafhframt á efað í fyrri línunni.
Dálítill glaðlegur blær er yfir svo auð-
heyrðu rími. I einu uppkasti var skúf-
urinn grænn, en rauður fléttast hann
betur inn í myndina og styður ð hljóðið
sem liggur eins og sjávarniður í bak-
grunni erindisins (heilsaÐu-ef aD-
(meÐ húfu)- rauÐan-góÐur-þaÐ er).
Æ í „grænn" er ekki hægt að fella inn í
þessar línur, og það ætti líka við um a
eða o. AU í rauðan hljómar bæði við ei
og ö í þröstur næstu línu.
..., ípeysu... komman á undan peys-
unni rýfur aftur flæðið, og ípeysu bæt-
ist við eins og aukaslag hjartans. ÖU
línan líður reyndar áfram eins og hjart-
sláttur, en með þeim smávægilegu trufl-
unum að fyrsta nafhorðið er svífandi og
á undan því síðasta kemur örstutt hik.
Það verður ekki hjá því komist að taka
eftir ólíkum efhislegum — og þar með
bragfræðilegum — lit línanna sem
kemur af því að sú fyrri er nafhorðalaus
en hin síðari fyllt með nafhorðum.
peysu er endahnúturinn á ei fléttunni
sem fyrst var nefhd, en í henni eru
hljóðin líkust í fyrsta og síðasta orði:
h-EI-1-S-að-U og p-EY-S-U, og miðorð-
unum EI-N-K-um og E(I)-N-G-il.
Loftið er svo raftnagnað í kringum
stúlkuna að engin leið er að snerta á
henni: Beiðnin til þrastarins er ófull-
komin, skáldið missir andann og talar
óskýrt, og þrösturinn er aldrei beðinn
um að heilsa stúlkunni, þórt sú hugsun
felist á bak við orðin. Á talmáli yrði
þetta: „Heilsaðu svo sérstaklega, ...ef þú
sérð engiL.hann er með húfu og
rauðan skúf...og þarna...í peysu...það er
sko kærastan mín."
Ef til er nákvæmni í bókmenntum
þá er þetta dæmi um hana. Orkulínurit
úr sálarlífi skáldsins myndar útlínur
stulkunnar og segir okkur svo mikið
um hana að frekari lýsing er óþörf. Les-
andinn skynjar strauminn og stúlkan
kviknar ljóslifandi í höfði hans. Með
því að gefa orðunum ytri tilvísun væri
verið að gera þennan galdur að engu,
og höfundurinn óbeint sakaður um
ónákvæmni.
Þegar bragur er tekinn í víðum
skilningi og látinn eiga við um allar
rytmískar — og sálrænar — hræringar
textans er hann mun betri vitnisburður
um merkingu ljóðs en innihaldslýsing.
Það er rytminn sem tryggir ljóðinu
hina óræðu og djúpu merkingu handan
allra orða. Ég bæti því við, og með
glöðu geði, að þegar allt kemur til alls
er aðeins hægt að benda á orkuna og
láta hverjum og einum eftir að upplifa
ljóðið sem í henni býr.
Atu Incólfsson
Fiölnir
.9
sumar '97
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92
Blašsķša 93
Blašsķša 93
Blašsķša 94
Blašsķša 94
Blašsķša 95
Blašsķša 95
Blašsķša 96
Blašsķša 96
Blašsķša 97
Blašsķša 97
Blašsķša 98
Blašsķša 98
Blašsķša 99
Blašsķša 99
Blašsķša 100
Blašsķša 100