Morgunblaðið - 19.09.1976, Qupperneq 13

Morgunblaðið - 19.09.1976, Qupperneq 13
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 19. SEPTEMBER 1976 13 öll kurl koma til grafar, eigum við ekki aðra leið en fylgja þessum fávísu fjöllum. I miðju ljóði spyr skáldið: Og haldið hvurt? Þar með er sagt að við getum ekki losað okkur við fjöllin þ.e. söguna og fortlðina, hversu mjög sem okkur langar til þess á stundum; eða hvert gætum við farið? Niðurstaða ljóðsins verður þvi þrátt fyrir allt sú, að hinir dauðu hljóta að raska ró okkar, hversu mjög sem við reynum að forðast fylgd þeirra. Dauðinn er áleitið viðfangsefni í þessum ljóðum Kristjáns Karlssonar. Orðið árangurs- leysi er athyglisvert lykilorð í bókinni og kemur fyrir a.m.k. tvisvar í sambandi við fallvaltleika, en vert er að hafa í huga, að eitt er árangursleysi, en annað tilgangsleysi. Lif okkar og ljóð eiga sér tilgang, þó að árangur- inn sé misjafn eða enginn. Þegar við nefnum orðið tilgang, liggur beint við að lita á ljóð sem heitir „Hugsað til Magnúsar Ásgeirssonar". Það er hvorki pré- dikunin né skoðunin, sem hefur gildi I kvæði, heldur það sjálft sem listaverk, hvorki pólitík þess né merking. Þetta er inntak ljóðsins um Magnús Ásgeirsson. En þar segir m.a.: en árangursleysið sjálf dyggð hvers Ijóðs, jafnt hvað sem af hugmynd þess hlýst. I þessu ljóði er m.a. fjallað um þá „tvlskiptu hugmynd" sem llf okkar er, ennfremur er I ofangreíndum llnum berum orðum sett fram sú mótsögn, að gildi kvæðis sé óviðkomandi afleiðingum þess, ef einhverjar eru. Ef ég skil ljóðið rétt, er það áminning til okkar um það að skáldskapur á þvl einungis erindi við okkur, að hann lánist sem kvæði. Að öðrum kosti er betra að halda ræður á útifundum á Lækjartorgi — þar sem þær eiga heima. Það er ekki nóg að boða „góðan málstað" I ljóðum sínum, ef listina vantar; og hún sprettur ávallt, eins og allt sem skiptir einhverju máli úr andstæðum slnum. Merkt skáld hefur minnt okkur á, að afl djöfuls og engils veldi eru af einni og sömu rót. Og Kristján Karlsson talar um, að sjálf dyggðin sé „afsprengi ills og góðs ...“ Þó að hlutverk Magnúsar Ásgeirssonar hafi verið mikilvægt I íslenzku menningar- og þjóðlífi, og hann beri jafnvel fram erlenda list sem Islenzkan boðskap, ef svo mætti að orði komast, er það ekki þessi boðskapur, sem örlögum ræður, heldur, með hverjum hætti kvæðin sjálf eru borin fram til sigurs á fslenzku. I þvl en ekki boðskapnum felst sigur skáldsins. Þýðendur eyðileggja oft ljóð vegna þess þeir „skilja" þau til fulls — og hætta að upplifa þau; koma siðan skilningn- um einum til skila. En góður þýðandi skiptir um „lit“ eins og rjúpan. Hún er ekki landið en hún tilllkist þvl. Styrkur Matthíasar Jochumssonar sem þýðanda var einmitt fólginn I því, að hann fór að yrkja nýtt ljóð — og þá á ég við Ijóð, en ekki þýðingu — þegar hann hafði unnið bug á skilningnum. Þetta tókst Magnúsi að sjálfsögðu einnig, svo merkt ljóðskáld sem hann var. Og þar vann hann sína mestu sigra. Auden sagði undir ævilokin, að hann vissi ekki til að pólitisk ljóð hefðu nokkurn tlma breytt nokkrum sköpuðum hlut — og var þá að tala um sln eigin ljóð frá Spánarstyrjöldinni. Þó að þetta sé ekki, frekar en annað, algild regla, má áreiðanlega finna þessum orðum Audens stað með mörgum — og ekki slzt — nær- tækum dæmum. Það er óbragð að þvi, þegar pólitiskir flokkar ætla að hafa ,,gagn“ af ljóðum skálda. (Þó að hitt sé kannski verra, þegar skáld ætla að hafa „gagn“ af pólitísk- um flokkum). Viða í ljóðum Kristjáns Karlssonar, ekki slzt hinum ensku, er frjálslega farið með fyndni, en það er öðrum þræði tilgangur vísnanna I Hringrásum, hinn er sá að leysa upp hefðbundið form og yrkja e.k. dans- kvæði, sem hæfir stund og stað: Allt gengur sinn gang, jafnt um heiðar og sali. Taktu Andrew Lang, hann var skáld en fyrst smali. Ætli það sé rétt? Ef svo er ekki, þá taktu dæmið af Rlkharði Becki. En kannski er höfuðprýði þessa ljóðs „konversasjónin", samtalið. 1 Hringrásum eins og vlðar annars er skemmtilegt sam- bland af gamni og alvöru og kemur það hvað eftirminnilegast fram I ljóðinu um Halldór Hermannsson: Lát aðra um rfki, sem ekki er af þessum heimi. Einn septemberdag, þegar laufið löðraði af eldi. hafði vegalaus sirkus sest upp I bænum, og bláflekkðtt klðn steyptu stömpum frá morgni til kvölds á völlunum niðri við naustið. Das tíber die Wellen barst upp um hæðir með blænum og börn og kettir mættust á formlegu sveimi. Vindarnir blésu, þig bar yfir vatnið og skóg- inn, slær bálför þfn eldi f haustið? Þitt eigið rfki lá óhult og myrkvað að baki: lófastórt gótf, en annars eyland f sænum. Nei, vindarnir biðu, ég grfp fram f tfmann og gleymi: þú gekkst niðrá völlu að hlátrum og lófataki. Lát aðra um rfki, sem ekki eru af þessum heimi. Jafnvel þótt llfið sé ekki merkilegra en sirkus vill skáldið sýnilega skilja við Halldór Hermannsson lifandi; vill muna eftir honum, ekki sem bókaverði og fræðimanni I Iþöku vestur I Bandarlkjunum þar sem þeir störf- uðu saman, heldur heimsmanni; llfslistar- manni. Þessi samanburður við hringleikahúsið verður manni eftirminnileg reynsla. Kristjáni Karlssyni leiðist augsýnilega súbjektlfur skáldskapur, þar sem skáldið er alltaf að flækjast fyrir I ljóðinu. Og það vakir fyrir honum að skapa sjálfstætt llf úr málinu: lesandinn á að geta gengið inn I ljóðið öðlast þar nýja reynslu án þess skáldið sé þar á stjái. Það merkir að sjálfsögðu ekki að skáldið hafi ekki upplifað þá reynslu, sem felst I ljóðinu, heldur að skáldið hafi um- breytt henni I ljóð. Að því leyti hljótum við að finna skáldið I ljóðinu. Llfsreynsla Kristjáns sjálfs hefur kennt honum að það sé eitthvað eitt, eða fátt, sem gefur llfinu gildi: I byrjun er orðið, hver hugmynd, hver hreyfing skal vfs, en hjarta skáldsins er þröngt og fátt, sem það kýs: ein hugsorfin minning og niðandi vatn undir fs Þroski, hvað sem hann annars merkir, er fólginn I þvf að finna, hvað það er, sem endanlega skiptir máli. Upphaflega var það allt, sem var skemmtilegt, hver hreyfing, hver hugmynd — öllu átti að halda til haga; listin átti að geta náð yfir allt — allt átti að vera á vfsum stað. En uppsprettan er endan- lega maður sjálfur: hjarta skáldsins er þröngt og fátt, sem það kýs; minningin verður „hugsorfin“, því að tíminn sllpar hana stöðugt; eða eigum við að segja hugur- inn, af þvl hann er alltaf að fást við hana; alveg eins og vatn sllpar stein. Kvæði Kristjáns Karlssonar eru „formalities", styðjast við lögmál, sem er ekki algengt I skáldskap hér á landi. Kristján veit af Pound, eins og önnur skáld aldarinnar, og hann á líklega Wallace Stevens nokkuð upp að inna, þó að það sé ekki sýnilegt, heldur einungis fyrir hans „innra eyra“. Það er engin tilviljun að bók Kristjáns Karlssonar heitir Kvæði, þvl að hann gerir sýnilega greinarmun á ljóðum og kvæðum: hin slðarnefndu eiga sér lögmál, jafnvel Hringrásir (danskvæði á atómöld) en ljóð þurfa ekki að eiga sér ákveðið lögmál frekar en tilfinning. Ljóð verða að sjálfsögðu að eiga sér innri hrynjandi, sem slær eins og hjartað I brjósti skáldsins. Það eiga kvæði Kristjáns Karlssonar að sjálfsögðu einnig, þó að þau séu formleg að öðru leyti. Kristján Karlsson hefur sagt við mig I kaffihúsa samtali: „Það er til merkingarleg hrynjandi, en órytmískt ljóð er ekki til, eða hvað? Það eru auðvitað til ljóðrænar hug- myndir og ljóðræn sambönd sem eru samt ekki ljóð af þvl að þær hafa ekki ávinning af rytma samtalsins, t.d.: Aftur hverfum vér frá kulda nórðursins til vorbllðu Þýzkalands, segir i Sögum herlæknisins" I Hringrásum segir skáldið á einum stað: Rlm jú víst er það rlm og/eins konar lfna... í samtali sagði hann eitt sinn við mig: „Ég hef ekki beinlínis áhuga á stuðlum, heldur Hnu — I þessum kvæðum, af þvl að hún gefur mér viðdvöl, sem ég ímynda mér að skipti máli fyrir nákvæmni kvæðisins. En ákveðin lína á íslenzku er þannig uppalin, að hana langar til að láta stuðlast eins og góðu börnin og það er ágætt, svo framarlega sem hún verður ekki pen, þ.e.a.s. málsháttur eða klisja... En hvað sem hver segir er stuðlun nær samtalsmáli en prósastíll, því að I eðli slnu er hún ekki annað en raddbeitingar- áherzla." Þessi viðdvöl llnunnar er víða merkjanleg I kvæðunum, svo að ekki sé minnzt á „samtalið“ I ljóðum skáldsins. Hann heldur því fram, að ljóð eigi að vera samtöl, en ekki skoðanalegar niðurstöður („ef kvæði eiga að vera íbúðarhæf". K.K.). Oscar Wilde sagði á sínum tlma: Samtöl eru eina ölvunin. Og ítalska Nóbelsskáldið Quasimodó sagði eftir að hann skildi við hermitismann eða sinn lokaða skáldskap: Ég vil að ljóð mín séu samtöl við fólk. Allt er þetta harla athyglis- vert og þá ekki sfður það, sem argentínska skáldið, Jorge Luis Borges, sagði við mig, siðast þegar hann var hér á ferð: 1 öllum góðum ljóðum er samtal. Og hann bætti því við, að samtal væri eitt hið eftirsóknar- verðasta I llfinu, sagði að hann og skáld- bræður hans hefðu nærzt á kaffihúsasamtöl- um, þegar þeir voru ungir og minnti mig á að Platon hefði ekki getað hugsað sér lífið án Sókratesar og eina leiðin til að vekja Sókra- tes upp frá dauðum hefði verið sú — að finna hann aftur I samtölum, sem þeir höfðu átt. Hér má bæta því við, að Sigurður Nordal sagði, að hann mundi nefna ljóðið „Sáuð þið hana systur mína“, ef hann yrði beðinn að benda á eitt ljóð íslenzkt, sem að hans áliti væri fullkomið. Þetta ljóð er I samtalsformi, samanber upphafið, Sáuð þið..., en meira máli skiptir i þessu sambandi, hvernig ein- lægni kvæðisins stafar frá hrynjandi talaðs máls. Maður skyldi ætla, að hún sé skýringin á dálæti Nordals á þessu ljóði Jónasar. Auk þess er ljóðið eins konar harmleikur I hvers- dagslegum búningi. Við gætum jafnvel kallað það hversdagsljóð; það er harmleikur þess að vera orðinn fullorðinn; að vera búinn „að brjóta og týna“. En spyrja má: Hvers vegna eiga þessi ljóð Kristjáns Karlssonar erindi við okkur sem nýr persónulegur skáldskapur, fyrst þau eru eins „formleg" og raun ber vitni og byggja svo mjög á gamalli islenzkri Ijóðhefð, stuðlum og rími, sem verið hafa á undan- haldi? Ég get ekki svarað þessari spurningu nema með langsóttri dæmisögu: Þegar ég var drengur, var ég á Melavellinum alltaf þegar ég gat og fylgdist með þeim íþróttamönnum, sem þangað komu. Ég horfði á þá klæða sig úr og I, æfa sig, keppa. Einn þessara manna var Magnús póstur og dáðist ég mjög að honum. Hann hljóp lengra en allir aðrir og var, að þvl er virtist, þindarlaus. Þegar ég sá hann klæða sig úr hlaupaskónum, var mér það ærið umhugsunarefni, af hverju tærnar á honum voru vafðar og plástraðar, en mér var loks sagt, að það væri vegna þess, að hann hefði hlaupið svo oft og svo langt, að tærnar væru orðnar lausar við fótinn og skröltu innaní skónum. Þegar ég heyrði þessa skýr- ingu, fannst mér að Magnús póstur ætti að hætta að hlaupa maraþonhlaup frá Þingvöll- um, en I þess stað láta tærnar á sér festast, svo að þær skröltu ekki I skónum með þeim hætti, sem raun bar vitni. Svo hætti Magnús að hlaupa og ég tók gleði mina aftur, hugsaði sem svo, að nú mundu tærnar á honum gróa við fæturna, hann yrði nýr maður og að því kæmi að hann gæti hlaupið aftur algróinn sára sinna og upplagðari en nokkru sinni. íslenzk ljóðlist var búin að hlaupa af sér tærnar, þegar formbyltingin var gerð, þær skröltu lausar I skónum. Rímorðin og stuðlarnir höfðu losnað frá málinu vegna ofnotkunar, voru sjálfvirk. Maraþonnotkun var að ganga af þeim dauðum. En með órlmuðu ljóðunum kom hvild, og tærnar greru. Af þeim sökum má nú aftur fara að hlaupa stuðla- og rímspretti, jafnvel með sömu rlmorðunum, sem hafa náð sér eftir hnjaskið — en þó ekki of langa spretti, enda gerir Kristján Karlsson það ekki i þessari ljóðabók sinni, sem er aðeins 64 bls.; auk þess notar hann yfirleitt ekki fasta hefðbundna bragarhætti. En að sjálfsögðu rímar hann saman gamalkunn orð, þvi að ekki er hægt að krefjast þess, að nútlmaskáld yrki á nýju máli, sem ekki er til — einungis til að þóknast gagnrýnendum; t.a.m. er ekkert sjálfsagðara en rlma gjöf móti gröf, ef það er gert á jafnóvæntan og nýstárlegan hátt og Kristján Karlsson gerir, þegar hann yrkir Þér gamla jólagjöf. Þér yðar eigin gröf, eins og segir I ljóðinu Skáld, en þar talar Kristján um ljóðabók, sem eitt sinn var jóla- bók, en varð að lokum gröf skáldsins sjálfs. Hvaða skáld mundi ekki einmitt hafa hitt sjálfan sig fyrir með þeim hætti — uppi i bókahillu? — Ekkert - sjónvarp? Framhald af bls. 48 að einstök félög gætu vaðið uppi í kjarabaráttu fyrir sjálf sig og hefði þann einn tilgang að skekkja meira og minna flokkasamræmið við aðra Höskuldur sagði, að segja mætti að bæði fulltrúar í samninganefnd ríkisins og ýmsir framámenn BSRB hefðu lagt sig fram í því skyni að sannfæra þing- menn og rikisstjórn um að fyrirbærum eins og sjónvarpsmenn stæðu nú að væri lokið með þessari nýju löggjöf Reyndin væri hins vegar sú, að undir- skriftin væri varla þornuð, þegar þessi ósköp dyndu yfir, eins og Höskuldur orðaði það Þá sagði hann að jafnframt mætti minna á, að gengið hefði verið til aðalkjarasamningsgerðar við BSRB og hann undirritaður 1 apríl 1976 Meðal þeirra sem undirritað hefðu samninginn hefðu verið fulltrúar starfs- mannaféiags sjónvarpsins Þessi aðal kjarasamningur innihéldi þann launa- stiga, sem samningsnefndum hefði verið ætlað að vinna eftir á yfirstand- andi samningstimabili, svo og hafi i honum verið ákvæði um að meginregl- an í röðuninni skyldi vera nánast sú röðun, sem áður hafði gilt Þá gat Höskuldur þess, að i skrifum fjölmiðla um þetta mál hefði komið fram, að sjónvarpsmenn myndu telja 10—15% kauphækkun nú viðunandi en hins vegar hefði hinni hlið þessa máls verið sleppt að hér væri um opinbera þjónustu að ræða og aukin útgjöld vegna launahækkana af þessu tagi hefðu i för með sér 1 O— 1 5% hækkun afnotagjalda ellegar að auglýs- endur yrðu látnir borga brúsann, þvi að fjártnagn vegna aukinna útgjalda i opinberri þjónustu yrði að sækja i vasa þjóðfélagsþegnanna Eiður Guðnason hjá sjónvarpinu sagði hins vegar, að sjónvarpsmenn hefðu fengið aðeins þetta fjölritaða tilboð, er öll önnur félög fengu og hljóðaði aðallega upp á hærri dánar- og slysabætur, og menn lifðu ekki á sliku eins og nærri mætti geta Hann itrekaði gagnrýni þeirra sjónvarps- manna á vinnubrögðin í samnings- gerðinni af hálfu ríkisins, þar sem um væri að ræða örfáa menn sem stæðu í samningsgerðinni sem hliðargrein við þeirra aðalstarf i ráðuneytunum og það væri óforsvaranlegt að afgreiða kröfur tugi ólíkra félaga með einu fjölrituðu blaði. Eiður sagði. að af hálfu starfsmanna sjónvarpsins hefði margsinnis verið búið að láta i það skina, að ef ekki fengist leiðrétting á launamálum þeirra teldu þeir sig tilneydda að láta til skarar skríða. og reyndar hefðu mörg önnur félög rikisstarfsmanna látið í svipað skina Hann kvaðst einnig geta fullyrt, að innan Starfsmannafélags sjónvarpsins væri engin ánægja með forustu BSRB i kjaramálum og hefði ekki verið nú um árabil allt frá þvi að samninganefnd heildarsamtakanna hafi samið mikilvæg hlunnindi af vaktamönnum Margsinnis hafi komið til tals á fundum innan starfsmanna- félagsins að hreinlegast væri að segja sig úr lögum við BSRB, þvi að það hefði ætið sýnt sig að smá starfs- mannafélög, sem væru með mikla sér- stöðu og sérhæft starfslið, likt og gerð- ist hjá sjónvarpinu, yrðu ætið undir i slikum heildarkjarasamningum Eiður benti á að fordæmi væru fyrir þvi, að félög sem þannig væri ástatt fyrir hefðu gripið til áþekkra ráða og sjón- varpsmerin nú með nokkrum árangri en þegar til þess væri vitnað i viðræð- um við samninganefnd ríkisins, færu nefndarmenn undan í flærhingi og vildu ekki ræða þessi fordæmi nánar. Eiður kvaðst telja, að rikisvaldið væri ! afstöðu sinni til ríkisstarfsmanna um 30—40 ár á eftir timanum, þvi að ekki væri litið á rikisstarfsmenn sem fólk með nein réttindf: „Og hvað svo sem lögin segja, þá hljóta rikisstarfsmenn að hafa öll þau önnur mannréttindi sem annað fólk i landinu og geta ekki afsalað sér þeim, .þótt þeir gangi i þjónustu rikisins Hin margumtöluðu hlunnindi rikisstarfsmanna. æviráðn- ingin og lifeyrissjóðurinn, sem ætið er verið að vitna til, skipta hér engu máli vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur og er að verða i þessum efnum," sagði Eiður Þá sneri Morgunblaðið sér til Birgis Thorlacius, ráðuneytisstjóra i mennta málaráðuneytinu, sem sjónvarpið heyr- ir undir, og spurði hann hvort nokkuð hefði verið rætt um viðbrögð af hálfu ráðuneytisins við þessum aðgerðum sjónvarpsmanna Hann kvað málið hafa komið til umræðu innan ráðuneyt- isins en engar ákvarðanir verið teknar Málið snerist fyrst og fremst um launa- mál, og af þeim hefði menntamála- ráðuneytið ekki afskipti i lengtu lög

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.