Morgunblaðið - 18.02.1981, Síða 15

Morgunblaðið - 18.02.1981, Síða 15
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 18. FEBRÚAR 1981 15 Skarðsbók Islenskt lögbókarhandrit frá 14. öld En um haustið 1979 kom Sverrir Kristinsson, framkvæmdastjóri Bókmenntafélagsins, að máli við mig og bauð fram fjárhagslegan stuðning til að ljósprenta handrit í eðlilegum litum. Okkur var Sverrir að góðu kunnur og tilboð hans virtist vera mjög álitlegt. Eftir nokkrar viðræður varð niðurstaða sú að við Arnamenn gerðum formlegan samning við Sverri um litprentun Skarðsbókar, og síðan hugsanlega fleiri hand- rita. Sett var á fót fimm manna útgáfustjórn, þar sem Árnastofn- un á þrjá fulltrúa, en Sverrir Kristinsson eða útgáfufyrirtæki hans tvo, og síðan er forstöðumað- ur Árnastofnunar aðalritstjóri verksins. Af hálfu Sverris sitja í útgáfustjórn dr. Kristján Eldjárn, fyrrverandi forseti íslands, og Sigurður Líndal, prófessor og for- seti Bókmenntafélagsins, en af hálfu Árnastofnunar handrita- fræðingarnir Jón Samsonarson magister, dr. Ólafur Halldórsson og Stefán Karlsson magister. Daglega umsjón með undirbúningi og framkvæmd útgáfunnar hefur styrkþegi Árnastofnunar, Guðni Kolbeinsson. Fullyrða má að útgáfusamning- urinn sé mjög hagstæður fyrir Árnastofnun. Hún hefur meiri- hlutavald varðandi alla tilhögun útgáfunnar — en raunar hefur aldrei reynt á beitingu þess valds, því að útgáfustjórnin vinnur sam- an af fullkominni eindrægni. Sverrir Kristinsson stendur straum af öllum kostnaði við verkið, og auk þess hefur hann sjálfur unnið af frábærum dugn- aði að öllum undirbúningi þess: Hann hefur samið við verktaka, séð um alla efnisöflun og verið á látlausum þönum milli vinnustaða eftir þörfum." Ef þessari útgáfu Skarðsbókar verður vel tekið mun ágóði renna beint til litprentunar annarra fornhandrita, fagurra ,og merkra. Ritröðin ber heildarheitið „íslensk miðaldahandrit — Manuscripta Islandica Medii Aevi“, eins og segir í upphafi, og verður Skarðs- bók fyrsta bindið. Þau handrit sem þegar hefur verið ákveðið að prenta næst á eftir Skarðsbók, eru eftirtalin: (2) Nikulássaga, skinnbók nr. 16 4to í Konungsbókhlöðu í Stokk- hólmi. Saga þessi er eftir Berg Sokkason ábóta á Munkaþverá í Eyjafirði sem uppi var á fyrri hluta 14. aldar. Handritið er skrifað um 1400 og er skreytt forkunnarfögrum myndum. (3) Skarðsbók postulasagna. Þetta handrit, sem skrifað er um eða laust eftir miðja 14. öld, var að hálfu eign kirkjunnar á Skarði, en hvarf þaðan með ókunnum hætti í byrjun 19. aldar. Löngu síðar kom bókin fram á Englandi, og keyptu íslensku bankarnir hana á upp- boði í Lundúnum 1965. Bókin er snoturlega skrifuð og prýdd lát- lausum, fögrum myndum. (4) Konungsbók Eddukvæða. Eddukvæðin eru flest aðeins varð- veitt í þessari bók sem skrifuð er af ókunnum hagleiksmanni á síð- ari hluta 13. aldar. (5) Flateyjarbók, stærsta ís- lenskt handrit sem varðveist hef- ur, alls 225 blöð og stærð þeirra 42,5x29 sm. Efnið er einkum kveð- skapur og sögur um Noregskon- unga. Flateyjarbók var skrifuð seint á 14. öld fyrir norðlenskan höfðingja, Jón Hákonarson í Víði- dalstungu. Ritarar voru tveir prestar, Jón Þórðarson og Magnús Þórhallsson, og hefur Magnús einnig „lýst“ bókina, þ.e. skreytt hana með fögrum upphafsstöfum og myndum. Nafn sitt dregur bókin af því að hún var um tveggja alda skeið í eigu bænda í Flatey á Breiðafirði. Með þessari útgáfu Skarðsbókar rætist gamall draumur norrænu- fræðinga og handritafræðinga, sem og annarra er unna fornum fræðum íslenskum. Eins og komið hefur fram standa vonir til að fyrstu eintök Skarðsbókar verði fullbúin 21sta apríl nk. en þá eru liðin 10 ár frá heimkomu fyrstu handritanna úr vörslu Dana. Þangað til mun Skarðsbók seljast áskrifendum á krónur 4.693, eftir þann tíma á 5.634 krónur, en félagsmönnum Hins íslenska bók- menntafélags mun áfram gefast kostur á áskriftarverðinu. Upplag Skarðsbókar getur orðið 1000 ein- tök. - J.F.Á. Lýsingar Skarðsbókar Elstu handrit íslensk sem varðveist hafa, frá 12. og 13. öld, eru með fáum undantekningum lítið skreytt, en þess ber að gæta að frá þeim tíma höfum vér aðeins ófullkomna mynd af hand- ritaeign þjóðarinnar þar eð svo mikið hefur farið forgörðum. En þegar hinn gotneski stíll berst hingað undir lok 13. aldar hefst blómatími íslenskra hand- rita, enda er upp þaðan miklu meira varðveitt af heillegum bókum. Flestar hinar fegurstu skinnbækur vorar eru frá 13. öld, en frábærar skreytingar hafa einnig varðveist frá 15. og 16. öld. Og íslendingar kunnu enn að skrifa og skreyta handrit fagurlega allt fram á þessa öld, þótt pappír væri þá fyrir löngu kominn í stað bókfellsins. Um íslenskar handritalýs- ingar segir sænski fræði- maðurinn dr. Rune Norberg í Kulturhistorisk Leksikon for nordisk middelalder (undir Illuminering). v\ hin- um gotneska stíl skapast á Islandi bókmálverk sem að ríkdómi og sér- stæðum stíl bera af því er þekkist annars staðar á Norðurlöndum. Upp- runans er líklega að leita í norskum og enskum bókskreytingum, en á íslandi gerðist það sem merkilegt má kalla, að allar miðaldir og langt fram á síðari tíma hélst sá grundvöllur sem á var byggt fyrir öndverðu. Menn héldu fast við forn stílbrögð og litasamstæður, og oft sjást rómanskir drættir við hlið hinna gotnesku, en árangurinn verður samt sem áður ferskur og nýstárlegur." Um Skarðsbók Jónsbókar segir Hall- dór Hermannsson meðal annars í bók sinni Icelandic Illuminated Manu- scripts (bls. 25): „Fegurst allra skinn- bóka, og jafnframt frumlegust að gerði, er AM 350 fol., hin svonefnda Skarðs- bók. í henni er full tylft smámynda og að auki fjölmargir stórir og smáir upphafsstafir breytilega skreyttir og litaðir. I skreytingum þessum kemur fram sérstakt dálæti listamannsins á mannsandlitum sem hann notar til að fylla auða fleti í stöfunum. Hinar rómönsku skreytingar eru einkar fín- legar og haglega dregnar, og listamað- urinn blæs nýju lífi í gömul mynstur með nýju og fjölbreyttu laufskrúði og klukkublómum ... Og þá eru dýrin ekki síður snillilega mynduð, hvort sem um er að ræða raunveruleg dýr eða ein- hverjar furðuskepnur. Undir myndun- um er grunnur í breytilegum litum, mynstraður af smáum ferningum með depli í miðju ... Mennirnir á myndun- um eru ólíkir því sem ella sést í íslenskum handritum, að undanteknum þeim sem virðast vera stælingar eftir Skarðsbók. Þeir eru framandlegir að útliti, oftast grannvaxnir með mjóa útlimi, og býsna oft kasta þeir aftur höfðinu. Búningarnir sýna, að minnsta kosti á mörgum myndanna, tísku sam- tímans." Og Jón Helgason prófessor segir í Handritaspjalli sínu (bls. 70): „Það er eitt bríarí þess manns er upphafsstaf- ina dró, og raunar fleiri skrifara, að þar sem stafir hafa lögun til þess, eru oft teiknuð í þá mannsandlit, og má þar ímynda sér að maður horfist í augu við marga vora landa sem uppi voru fyrir 600 árum. Þess er enn að geta um Skarðsbók, sem fátítt er, að hún segir sjálf til um aldur sinn; aftarlega í henni er yfirlit um heimsaldra og sagt að 1363 ár séu liðin af þeim aldri sem hófst með burði Krists.“ í Skarðsbók eru 157 blöð. í bókinni eru 430 lýstir upphafsstafir, þar af 15 með meiri háttar myndskreytingu.

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.