Dagur - Tíminn Akureyri - 03.01.1997, Qupperneq 6

Dagur - Tíminn Akureyri - 03.01.1997, Qupperneq 6
6 - Föstudagur 3. janúar 1997 Jlagur-®ímúm FRÉTTASKÝRING Valgerður Jóhanns- dóttir skrifar Um áramótin gengu gildi ný lög, sem að margra mati marka tímamót í samskiptum almennings og stjórnvalda. Hér eftir er stjórn- völdum skylt að veita fólki að- gang að gögnum um tiltekin mál, ef þess er óskað. Það á við um öll skjöl, sem varða málið sem um er spurt, t.d. endurrit bréfa, teikningar, uppdrætti, myndir, örfilmur og gögn, sem vistuð eru í tölvu. Nú er það ekki svo að almenningur hafi til þessa aldrei fengið að sjá nokk- ur gögn hjá hinu opinbera. Það hafa hins vegar ekki gilt neinar reglur um það og fólk átt það undir geðþótta viðkomandi embættismanns, hvað það fékk að vita og sjá. Nú getur fólk veifað upplýsingalögunum framan í kerfiskalla og krafist réttar síns. Þegar Davíð Odd- son, forsætisráðherra, mælti fyrir lögunum, sagði hann m.a að ein forsenda þess að hægt væri að tala um lýðræðislega stjórnarhætti, væri sú að fólk gæti fylgst með og kynnt sér at- hafnir og starfsemi þeirra stofnana, sem reknar væru í al- mennings þágu. Þannig gæti það myndað sér skoðun á hlut- lægum grundvelli. í öðru lagi benti forsætisráðherra á að reglur um aðgang almennings að gögnum hjá stjórnvöldum, væru til þess fallnar að auka aðhald með stjórnsýslunni. Með lögunum opnist leið til að fá upplýsingar um mál, sem hafi verið afgreidd, og þar með sé hægt að meta hvort hið opin- bera hafi gætt samræmis og jafnræðis. Beitt vopn Fólk kvartar oft undan því að hafa ekki fengið sambærilega fyrirgreiðslu og náunginn, t.d. við úthlutun leyfa af einhverju tagi, niðurfellingu gjalda, út- hlutun í félagslega íbúðakerfinu eða annað slíkt. Með upplýs- ingalögin að vopni getur fólk orðið sér úti um öll gögn og séð svart á hvítu hvort á sér hefur verið brotið. Fyrir nokkrum ár- um sótti t.d. bóndi nokkur um að fá felld niður öll opinber gjöld af tæki, sem hann flutti inn, en var synjað. Hann krafð- ist þess að fá að vita af hverju annar bóndi, sem flutti inn samskonar tæki, hefði fengið niðurfellingu, en var synjað um upplýsingar um það. Málið fór reyndar síðar fyrir umboðs- mann alþingis, en hefði kannski ekki þurft að gera það, ef til hefðu verið upplýsingalög. Ann- að dæmi: Jón Jónsson getur núna farið til byggingarfulltrú- ans og fengið ljósrit af teikn- ingu af húsi, sem á að reisa í Ýmsir fagna nýjum upplýsingalögum, m.a. Ástþór Magnússon sem sendi forsætisráðherra tertu f tilefni tímamótanna. Mynd: rnmar nágrenninu. Fyrir „upplýsingu" var allur gangur á hvernig brugðist var við slíkri beiðni. Sumstaðar var teikningin látin í té orðlaust, annar staðar alls ekki og sumir arkitektar töldu það brot á höfundarrétti sínum. Nú er þetta skýlaus réttur Jóns og þegar hann er kominn með í hendur gögn um hvað er að gerast í hans nánasta umhverfi, getur hann farið að mynda sér skoðun á því hvort það er til góðs eða ekki. Tll hverra Upplýsingalögin íjalla um aðgang almennings að upplýsingum frá stjórnvöldum, bæði beint og gegnum milli- liði, eins og Qölmiðla. Þau íjalla um rétt al- mennings á að fá að- gang að gögnum, en þau skylda ekki stjórn- völd til að upplýsa fólk ÓUMBEÐIÐ. Slík ákvæði er hins vegar að finna í ýmsum öðrum lögum, t.d. í skipulags- og byggingarlögiun og umhverfislögum. Lögin ná til stjórnsýslu ríkis og sveitarfé- laga, framkvæmdavaldsins. Þau eiga við um stofnanir ríkis og sveitarfélaga, en ekki fyrirtæki í þeirra eigu, sem eru það sem kallað er einkaréttarlegs eðlis, þ.e. sameignarfélög, hlutafélög eða samvinnufélög. Með öðrum orðum - nýju upplýsingalögin ná til félagsmálastofnunar Ak- ureyrar, Húsnæðisstofnunar ríkisins og sýsluskrifstofunnar á Egilsstöðun, en ekki til Bif- reiðaskoðunar íslands h/f og Póstur og sími skaust undan lögunum um leið og þau tóku gildi, því stofnuninni var breytt í hlutafélag um áramótin. Undanþágurnar Almenningur á ekki rétt á að vita allt og hvaðeina sem hann langar til og er að finna hjá stjórnvöldum. Réttur til að- gangs að gögnum nær ekki til fundargerða ríkisstjórna, bréfa- skipta stjórnvalda við sérfróða menn í dómsmálum, vinnu- skjala, eða umsókna um störf, að öðru leyti en því að það er skylt að upplýsa um nafn, heimilsfang og starfsheiti um- sækjenda. Það er einnig óheim- ilt að láta almenning fá gögn um einka- eða ijárhagsmálefni einstaklinga, sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, eins og segir í lögunum. Og það er heimilt að takmarka aðgang að gögnum t.d um öryggis- og varnarmál; um sam- skipti við önnur ríki; um viðskipti opinberra stofnana og fyrirtækja að því leyti sem þau eru í samkeppni við aðra og um fyrirhugaðar ráð- stafanir, sem yrðu þýð- ingarlausar ef þær væru á almannavitorði. Upp- lýsingarétturinn er hins vegar almenna reglan og ef fólki er synjað um aðgang að gögnum, ber stjórnvöldum að rök- styðja það. Ef fólk er ósátt við synjunina, get- ur það skotið henni til sérstakrar 3 manna úr- skurðarnefndar, sem nýbúið er að skipa. Einnig getur fólk vísað slíkum málum til umboðsmanns alþingis eða beint til dómsstóla. Svar strax Þegar beiðni um upplýsingar hefur borist, ber viðkomandi stjórnvaldi að svara henni „svo fljótt sem verða má,“ sem á í flestum tilvikum að þýða sam- dægurs eða daginn eftir. Stjórn- völd hafa í lengsta lagi 7 daga frest. Hafi beiðni ekki verið svarað innan viku, ber þeim að útskýra hvers vegna svar hafi tafist og hvenær þess sé að vænta. Lögin eru í raun aftur- virk. Þau gilda ekki bara um gögn í málum, sem koma til kasta stjórnvalda á þessu ári, heldur aftur til upphafs ís- lenskrar stjórnsýslu. Hitt er svo aftur annað að gömul skjöl og gögn eru mörg hver ekki mjög aðgengileg. Það er ekki hægt að kreija fólk um greiðslu fyrir umbeðn- ar upplýsingar, jafnvel þótt það hafi kostað viðkomandi ráðu- neyti eða stofnun vinnu að taka þær saman, að öðru leyti en því að hvert A2 ljósrit kostar 9 krónur, samkvæmt gjaldskrá sem forsætisráðuneytið hefur gefið út. Völva spáði því í sjónvarpinu fyrir áramótin að nú væri að heijast nýtt tímabili hér á landi, þar sem almenningur hefði meiri áhrif á líf sitt og samfélag en til þessa. Kannski hún hafi þar verið að vísa til nýju upp- lýsingalaganna. Þau koma hins vegar ekki til með að breyta neinu, nema fólk nýti sér rétt sinn. Ef ekki er beðið um nein gögn, gerist ekkert. Tímamótalög um rétt fólks til upplýsinga frá stjórnvöldum gengu í gildi um áramótin. Þau geta breytt miklu í íslensku samfélagi, en breyta engu ef fólk ekki nýtir sér rétt sinn. AJlt sem þig langaði að vita en þorðir ekki að spyrja um

x

Dagur - Tíminn Akureyri

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Dagur - Tíminn Akureyri
https://timarit.is/publication/252

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.