Þjóðviljinn - 26.02.1977, Side 13

Þjóðviljinn - 26.02.1977, Side 13
Laugardagur 26. febrúar 1977 ÞJÓÐVILJINN — SIÐA 13 VÍSIR OG FRIEDMAN Pinochet Friedman Við, sem búum í útlönd- um, fáum oft íslenske dag- blöðin með höppum og glöppum. Um daginn rak velktan Vísi á fjörur min- ar, og reyndist eintakið vera dagsett þann li. des- ember á fyrra ári. Meðal efnis var að vinna þýdda grein, sem bar fyrirsögn- ina „Friedman dvarar fyrir sig". Eins og fólk rekur eflaust minni til, hlaut bandaríski prófess- orinn Milton Friedman Nóbelsverðlaunin i hag- fræði þ. 10. desember í fyrra. Talsverð mótmæli áttu sér stað í Stokkhólmi, þar sem prófessorinn hafði gert sig sekan um að vera Pinochet og herforingja- klúkunni í Chile innan handar við uppbyggingu efnahags landsins, sem svo mjög hefur veríð í rústum síðustu árin. Varnarræða í sjö atriðum I umræddri grein svarar svo Friedman „hinum illgjörnu og greinilega pólitisku árásum” (orðalag VIsis). Grein þessi á sér langan aðdraganda. Hún birtist upphaflega I Wall Street Journal, bibliuriti bandariskra kaupsýslu- spekúlanta og stórkapitalista, var siðan þýdd að hluta til og birt i hinu afturhaldssama norska vikuriti Farmand, og loks var þeim úrdrætti snarað yfir á is- lensku og birtur i Visi sem fyrr greinir. Þaö væri ósanngjart hól að telja grein prófessorsins vel uppbyggöa og framsetta, en engu aö siöur má, með smávinnu og góöum vilja, þjappa þessum Friedmanspistli saman i sjö meginatriöi. A miili atriðaiangar mig til aö skjóta inn nokkrum at- hugasemdum og upplýsingum, lesendum og blaðamönnum Visis til fróðleiks. Orðlag inna gæsa- lappa er Visis. Beint í æð 1. Friedman er algjörlega mót- fallinn núverandi stjórnarhátt- um i Chile. Hins vegar „leit hann á það sem skyldu sina að fara til Chile, halda fyrirlestra, og gefa þær bestu ráðlegging- ar, sem hann gæti, á sama hátt og ráðleggingar, sem læknir gæfi, ef kúabóla brytist út”. Og ennfremur: „Verðbólga er sjúkdómur, sem getur grandað margfalt fleira fólki en kúa- bóla”. Hvaða lyf skyldi Friedman hafa haft i læknatöskunni sinni? Jú, hagskipulagið, sem er grund- völlur hinnar óhugnanlegu efna- hagsstefnu, sem tröllriöiö hefur landinu allt frá valdaráninu 1973 og bitnað hefur verst á lágtekju- stéttum landsins. Milton Fried- man er einn helsti málsvari hins svonefnda „Chicago-skóla”, het blárrar afturhaldsstefnu i hag- fræði, sem á rætur sinar að rekja til háskólans i Chicago á fimmta tugi aldarinnar. Chicago-skólinn og Friedmansfræöin ganga I stuttu máli út á þaö, aö efnahags- lifiö eigi aö einkennast af „frjálsu framtaki” á viöskiptamarkaðn- um. 011 afskipti rikisins af efna- hagsmálum eru algjörlega bann- lýst. Og það sem verra er: öllu, sem hindrar athafnir hins „frjálsa framtaks”, á aö ryðja úr vegi (t.d. verkalýðssamtökum) eða setja það undir einkarekstur (svo sem ibúðabyggingar og heil- brigðismál). Hin óhefta sam- keppni á að skila stærstum af- rakstri og koma efnahagnum 1 „jafnvægi”. Arangurinn veröur „stöðugleiki” og „hagvöxtur”. M.ö.o. stórgróði i fjárhirslur ein- okunarjöfranna. Þetta var nú meöalið, sem Friedman spraut- aði beint I æðar chillska þjóöar- likamans. Sovét og Júgóslavía 2. Friedman hefur dvalist i Sovét- rikjunum og ferðast til Júgó- slaviu, þar sem hann „vann bæði i og meö Júgóslavneska Seðlabankanum”. Hann hefur aldrei „heyrt neinn kvarta und- an hjálp minni og stuöningi við þessar einræðisþjóðir, þó þær hafi látið taka af lifi miljónir manna.” Prófessorinn er alþjóðlegur diplómat og ópólitiskur sjúkra- liði. Eins konar blanda af Henry Kissinger og Florence N:ghtin- gale. Þetta kemur vel heim og saman við einkunnarorð Konung- legu Sænsku Visindaakademi- unnar, sem veitir Nóbelsverð- launin: „Verðlaun i hagvisindum skulu veitt þeim hagfræðingi, sem gert hefur mannkyninu hvað mest gagn”. Og eins og allir vita er orðið mannkyn ópólitiskt hvorugkynsorð. Eða hvað sagði ekki einn af fulltrúum Konung- legu Akademiunnar i sænsku dagblaði ekki alls fyrir löngu: „Othlutun Nóbelsverölaunanna eru algjörlega ópólitisk”. (Pró- 'fessor Lundgren I Aftonbladet þ. 15/10). En þetta er útidúr. Fried- man auglýsir sem sagt eftir gagnrýni fyrir aðstoð sina við áö- urnefnd austantjaldsriki. 1 fyrsta lagi er vafasamt að draga Júgó- slaviu og Sovétrikin I sama dilk- inn, sem „einræðisþjóðir,” sem hafa „látið taka af lifi miljónir manna”. 1 öðru lagi byggist efna- hagslif téðra landa ekki á aröráni alþýðunnar eins og raunin er á meö kapitalistariki Rómönsku Ameriku. 1 þriöja lagi hafa lækningar efnahagsdoktorsins ekki haft þær hroöalegu afleiðing- ar fyrir Ibúa sósialistarikjanna, sem alþýða Chile þurfti og þarf að þola, á meðan á hestakúr Chicago-skólans stendur. Að flýta fyrir frelsi 3. Umbætur Friedmans á efna- hagslifi Chile (og annarra þjóða) „geta aðeins flýtt en ekki seinkað þróuninni i átt til meira frelsis”. Arangurinn af hagskipulagi Friedmans I Chile mætti einfald- lega kalla hagfræðilegt þjóðar- morð. Atvinnuleysið hefur aldrei verið meira, eða rúm 30% , og innan ýmissa atvinnugreina, t.d. byggingariönaöar, er þessi tala mun hærri, allt upp i 60%.Launa- lækkanir hafa numið um 50%. A einstökum nauðsynjavörum hef- ur vöruverið stigið um 1000%. Sultur, fátækt og vannæring er ávöxturinn af hagmeinabótum Chicago-skólans. Efnahagsstefna Friedmans hefur ekki einu sinni heppnast i tilraununum að koma á kapl- talistisku „jafnvægi” og „stööug- leika”. Arið 1975 féll framleiösla iðnaðar um 24%, fjárfestingar minnkuðu um 40% og þjóöar- framleiöslan skilaði af sér 15% minni afrakstri. Slæmir kostir 4. Að áliti Friedmans bauö AIl- endestjórnin upp á tvo slæma kosti: Stjórn herforingjakliku eða kommúnistiskt einræöis- riki. Hið siðarnefnda hefði þýtt „útrýmingu þúsunda pólitiskra andstæöinga og mikil likindi á hungursneyð. Það hefði lfka þýtt pyntingar og fangelsanir án dóms og laga, eins og svo viða annars staðar.” Sameiningarfylkingin Unidad Popular, undir forustu Allendes var enginn einn flokkur, heldur samsteypa ýmissa vinstri flokka. Eitt af fyrstu verkum Allende- stjórnarinnar var að tryggja þús- undum atvinnu, sjá láglauna- stéttum fyrir fæöi, húsnæöi og menntun og hefta framgang heimsvaldastefnunnar I Chile með ýmsum aðferðum, svo sem þjóðnýtingu koparnámanna og auknum ákvörðunarrétti lands- manna yfir eigin auðlindum. Endirinn á sögu hins „kommún- istiska einræöisrikis” Allendes þekkjum við öll. En nú vlkur sög- unni að Milton Friedman. Þegar fyrir valdaránið 1973 hafði hann og annar hagfræöingur viö Chicago-skólann, Arnold Har- bergerað nafni, undirbúið leyni- lega hagstefnu i þágu herfor- ingjaklikunnar. Þetta var skipu- lagt innan ramma CIA. Pinochet gat þvi hrundið kenningum Friedmans I framkvæmd þegar i byrjun hins blóðuga valdaferils sins. Lyfseðilinn frá Chicago- doktornum var svohljóðandi: Fleppið verðlaginu lausbeisluöu, bannið kauphækkanir verkafólks, skrúfið fyrir öll útgjöld rikisins, sem koma almenningi til góða, afhendið einokunarkapitalistum og erlendum arðræningjum hinn þjóðnýtta iönað á nýjan leik og bannið verkalýðssamtök meö öllu. Þeir sem andmæltu þessu hagkerfi voru ofsóttir, pyntaðir og drepnir. En Friedman þótti kúrinn ekki nógu árangursrikur. Hann fór i eigin persónu til Chile I marslok 1975, til að leggja drögin að nýjum tilbrigðum við stef Chicago-stefn- unnar. Útkoman varð eins konar efnahagsraflost, sem her- foringjakllkan færði sér þegar I nyt. Hungursneyðin, útrýming hinna pólitisku andstæðinga, pyntingarnar og fangelsanirnar, sem samkvæmt Friedman áttu að fylgja I kjölfar hins „kommúnist- iska einræðisrlkis” Allendes, eru nú daglegt brauð I Chile undir valdaoki herforingjaklikunnar. Og þaö sem meira er: Nóbels- verðlaunahafinn Milton Fried- man hefur beint stuðlað að þessum efnahagslegu og pólitisku ógnum. ,,Af tvennu illu” 5. Friedman skrifar: „Af tvennu * illu (þeas. kommúnistariki eða herforingjakliku — innskot mitt I.M.) er þó eitt sem mælir með herforingjakliku: Möguleikinn á að hverfa aftur til lýöræöis er stærri.” Þarna liggur hundurinn grafinn. Af tvennu illu er betra, að auðvaldsstefnan og banda- riskir arðræningjar svipti af sér lýðræöisgrimunni og sýni á sér blóöugar klærnar, heldur en hrjáð alþýðan fái menntun, mat og mannsæmandi tekjur, svo að maður tali nú ekki um, að hún öðlist sjálfákvörðunarrétt yfir framleiðslutækjunum. Þá fer möguleikinn á þvi að hverfa aftur til lýðræöis þverrandi. Það er ekki nema von, að Friedman og kollegar hans viö Chicago - háskólann haldi fast i „lýðræðið” i Chile. Hvorki meira né minna en 25 stjórnarmeðlimir háskólans sitja i 30 forstjórastöðum og einni betur, i 20 alþjóðlegum auð- hringjum sem Anaconda, Cerro, ITT, Chase Manhattan Bank og Standard Oil. A árinu 1975 voru samanlagðar fjárfestingar þess- arra fyrirtækja i Chile rúmar 362 miljónir dollara eða m.ö.o. 36% af samanlögðum fjárfestingum Bandarikjanna I Chile.Það er þvi ekki undarlegt, að hagfræðilikan Friedmans sé ofarlega á baugi i Chile. Tjáningarfrelsið í Chile 6. Sem dæmi um andrúmsloftið i Chile nefnir Friedman, að hann hafi aldrei sætt ritskoðun á fyrirlestrarferö sinni um iandið. „Ég hélt fyrirlestra um efnið: þær hættur, sem frelsinu eru búnar. t þessum fyrir- lestrum benti ég sérstaklega á, að stjórnarfarið i landinu væri ekki frjálst, og talaði um erfiðleikana á að halda uppi frjálsu samfélagi...” „Væri þetta hægt i Sovétrikjunum? Eða kannski,sem nærtækara er að spyrja um, I kommúnista- rikinu, sem Allende reyndi að byggja upp? Eða hjá Castró á Kúbu?” Það er gömul borgaraleg hefð, hvortsem hún byggistá lúmskum áróðri eöa hreinni fákunnáttu, að setja hin ýmsu afsprengi marxistiskrar hugmyndafræði undir einn hatt og stimpla þau sem kommúnisma. Það, að kalla umbótastefnu Þjóðfylkingarinnar sem tilraun i uppbyggingu kommúnistarikis, sannar best, að þessi ómálefnalega hefð er þvi miöur enn viö lýöi. Raunin er sú, að i Chile hefur frjáls þjóðfélags- umræða aldrei verið á jafn háu stigi og á valdatima Allendes. Sömu sögu má segja um Kúbu eftir byltingu Kastrós. Eða skyldu frjálsar umræður hafa verið síundabar undir járnhæl Batista? Og við þurfum ekki annað en aö fletta i gegnum skýrslur Amnesty International eða Sameinuðu þjóðanna til að sannfærast um tjáningarfrelsið I Chile á liðandi stund. Allende áleit, á sama hátt og Kastró, frjálsa þjóöfélagsumræðu einn af hornsteinum lýöræöislegs sósial- isma. Hinu sama beitir Evrópu- kommúnisminn sér fyrir, og nægir að benda á þróunina á Italiu og I Frakklandi i þvi sam- bandi. Sömu hugmyndir skjóta nú óöum rótum i ýmsum rikjum Austur-Evrópu og nægir að minna á baráttu verkamanna og stúdenta I Póllandi og siðast en ekki sist Mannréttindaskrána („Charta 77”) I Tékkóslóvakiu, sem æ fleiri setja nöfn sin undir, þrátt fyrir ofsóknir og handtökur yfirvalda. Friedman hefur hins vegar ekkert aö óttast, þegar hann „gagnrýnir” stjórnarfarið i Chile. Hann fetti nefnilega ekki fingur út i hin óhugnanlegu brot herforingjanna á mann- réttindum, heldur benti hann á, aö stjórnarfarið væri ekki nógu „frjálst”. þeas. að hagfræöihug- myndir hans hefðu ekki hlotið nógu stórt svigrúm þar i landi. Og Pinochet hlusfaði á þessar aö- finnslur með áhuga. Hið fyrsta. sem hann gerði, eftir aö Fried- man haföi pakkað niður i feröa- töskurnar, var að breyta stjórn sinni i eins konar Chicago-stjórn. Fyrrverandi nemendur Fried- mans úr umræddum háskóla i Bandarik junum voru leitaðir uppi og settir i háttsett embætti. Þar á meðal má nefna Jorge Cauas, sem gerður var að fjármálaráö- herra, Sergio de Castro, sem dubbaður var til sérstaks efna- hagsmálaráðherra, og einnig var Pablo Barhona og Alvaro Bardon komið fyrir i hinni nýju stjórn Pinochets. Þessir fjórir læri- , sveinar Friedmans frá sjötta tug aldarinnar eru allir meira eða minna tengdir útflutningseinok- uninni i Chile. Hin vaska „gagn- rýni” Friedmans fyrir tæpum tveimur árum varö þvi til þess, að kjör og aðstæður meginþorra chilisku þjóðarinnar versnuðu enn, og var þó ástandið ekki frýnilegt fyrir. Heiðarleiki 7. Að lokum skrifar Friedman: „Mér finnst ekkert óheiðarlegt við það að gefa hagfræðileg ráð þar sem ástandið virðist vera þannig, að hagfræðilegar umbætur geti leitt til auk- innar velferðar einstaklinga og auka möguleikana á að ná lakmarkinu um stjórnarfars- lega frjálst þjóðfélag.” Þar sem ég hef þegar fjallað um árangur og afleiðingar af hinum heiðarlegu, hagfræðilegu ráðum Friedmans, læt ég mér nægja að vitna i einn af fulltrúum herforingjaklikunnar, en hann sagði opinberlega eftir til- kynningu Nóbelsverðlauna- nefndarinnar um veröláuna- veitinguna til Friedmans: „Þessi verðlaun eru afar mikilvæg fyrir okkur, þar sem þau þýða viður- kenningu á efnahagsstefnu Pinochet-stjórnarinnar, en hún hefur einmitt fylgt kenningum Friedmans.” ✓ I sömu súpunni? Það er engin tilviljun, að varnarræöa Friedmans hefur birst I Wall Street Journal, né að norska vikuritið Farmand hefur tekiö hana upp á sina arma sem þýddan úrdrátt. Hið fyrrnefnda rit er byggt upp á amerisku kaup- héðnakapítali, en hinu slöara er haldið uppi af norskum skipa- eigendum og stórjöfrum. Bæði eru þau herrum sinum holl, og þar að auki náttúrlega málsvarar lýöræðis, frjálsrar samkeppni og t jáningarfrelsis. Ritstjóri Farmands, Trygve J.B. Hoff, byggir vikurit sitt aðallega á greinum um hagfræöi, stjórnmál og menningarmál ásamt ýtar- legum skrifum um mat og eðal- vin. Afturhaldssamari lesningu er vart hægt að finna á Norður- löndum, og er þá mikið sagt. Það er ekki erfitt að skilja, að menn eins og Friedman fái að ganga lausirá siöum þessara blaða. Hitt er mér ráögáta, aö islenskt dag- blað sem Visir skuli birta slikan bullandi ósóma á siðum sinum. Sennilega er hér um fákunnáttu og handvömm þess blaðamanns, sem greinina þýddi, að ræða, eöa getur það veriö, að „siðdegisblað- ið fyrir fjölskylduna alla” byggi skrif sin og afkomu á sömu undir- stöðunni og Wall Street Journal og Farmand hiö norska? Osló, 5/2 1977 Ingólfur Margeirsson

x

Þjóðviljinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.