Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1966, Síða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1966, Síða 16
; V V . : v." ■■■"'...V •> ' • ‘ . ■ • ■ -. Arni Ola: býla, ]>á var sjálfsagt a8 hafa götur þar. Vaninn skapaði skipnJagið. I>ann- ig varð stígur úr Grófinni upp að Hlíðarhúsum uppbaf Vesturgtöu, stígur frá norðurenda AðaJstrætis að Götu- húsum varð upphaf Fischersunds og Mjóstrætis, stígar úr Aðalstræti upp í Grjótahverfið urðu að Brattagötu og Grjótagötu, stígur frá Vík að Skildinga- nesi varö að Suðurgötu, stígur úr Að- alstræti að Landakoti varð að Túngötu, stígur frá Stöðlakoti að Móhúsum varð að Laufásvegi, og þannig mætti Jengi telja. ^ En nú víkur sögunni að því, að árið 1829 kom hjngað nýr stiftamt- maður, Krieger að nafni. Honum blöskr- aði, hvernig byggingarmálum Reykja- víkur var komið, og hann einsetti sér að hefta þann óskapnað, sem hér var á uppsiglingu. Hann bannaði aigjörlega frekari byggingar á Austurvelli og bjargaði þar með því sem bjargað varð af vellinum. Hann friðaði einnig Lækj- artorg. Þær ráðstafanir hans mega telj- ast hin fyrsta skipulagstilraun í Reykja vík, og mega borgarbúar vera honum Skipulag Reykjavíkur Hið nýja og fullkomna skipulag Reykjavíkur táknar merkari tímamót í sögu borgarinnar en nokkur önnur, er orðið haía allt frá því er bærinn fékk kaupstaðarréttindi. Með skipulaginu hefir borgin ákveðið í fyrsta skipti að sníða sér stakk eftir vexti, og kjör- orðið er; Hver hlutur á sínum stað, og staður lýrir hvem hlut. Til þess að skilja betur hve stórt framfaraskref er stigið með hinu nýja skipulagi, er rétt að átta sig á skipu- lagsmálum borgarinnar frá upphafi og ýmsu því, sem gerzt hefur hér á 180 árum. ILJ pphaf Reykjavikur var það, að Skúli Magnússon landfógeti reisti hér verksmiðjuþorp upp úr miðri 18. öld, og konungur gaf verksmiðjunum jörð- ina Vík á Seltjarnarnesi, eins og bónda- bærinn Reykjavík var venjulega nefnd- ur þá. Með byggingu verksmiðjuhúsanna hefst svo fyrsta skipulag hér. Hús- in eru flest reist í beinum röðum báð- um megin við sjávargötuna frá Vík, og þar myndaðist Aðalstræti. En nokk- ur hús voru reist sunnan við kirkju- garðinn, báðum megin við heimreið- ina að Suðurbænum, og þar myndað- ist upphaf Tjarnargötu. Verksmiðjuhús- in voru alls 23, þar af 5 timburhús, en öll hin úr torfi. Seinna bættust svo við 4 timburhús kóngsverzlunarinnar, sem fiutt voru úr Örfirisey og endur- reist í Grófinni, neðst við Aðalstræti. JÞegar verksmiðjurnar voru 10 ára gamlar, var starfsfólk þeirra 95 manns, en í hjáleigunum og Hlíðarhúsum voru þá 121. Það kom í hlut verksmiðjanna að haida við Aðalstræti, en litlar sög- ur fara af því viðhaldi, og sennilega hefir sjávargatan haldizt óbreytt fyrst í stað, því að þá var lítil þörf fyrir vandaðan veg þarna, vegna þess að þar var ekki önnur umferð en gangandi manna. Það vekur því ’ athygli, hvað Aðalstræti var breitt frá upphafi, en til þess liggur senniiega sú ástæða, að hlaðbreiddin milli gamla Víkurbæjar- ins og kirkjugarðsins hefir verið látin láða norður úr. fyrr og síöar einnig legið í boga, og hún varð nú sú gata, sem þessi hús stóðu við. Fékk hún þá nafnið Strandgata, en heitir nú Hafnarstræti. Og ef þið litið á Hafn- arstræti, er það bogið og sýnir enn i daig, að það voru staðhættir, sem réöu skipulagi þessarar næsteiztu götu í bænum, og af henni má marka, hvar hinn gamli sjávarkambur var. hessi á þessum tölum sjá, að fjórði hver maður hefir þá andazt þar. í»að voru því dapurlegir tímar hér, þegar höf- uðborgin reis á legg. S egja má, að sögu verksmiðjanna væri lokið um 1790, en þá er hafin ný byggð í Reykjavík. Jafnframt því etta skipulag helzt svo óbreytt þangað til Reykjavík fær kaupstaðar- réttindi 1786. Þá er um leið ákveðin SÚ lóð, sem kaupstaðurinn skyldi byggj- ast á. Voru vesturtakmörk hennar frá Grófinni um Grjótabrekkuna suður að tjörn. Að sunnan réð svo tjörnin, að austan lækurinn og að norðan sjór- inn. Segir útmælingarnefndin í áliti sínu, að með þessu sé kaupstaðnum lagl til kappsamlega nóg land, þótt ut- an við það verði hjáleigurnar Grjóti, Götuhús, Landakot, Stöðlakot og Skál- hoitskot. „En skyldi svo ólíklega verða einhvern tíma, að Reykjavík þyrfti á meira landrými að halda, þá má bæta við þessum hjáleigum með leyfi hans hátignar konungsins, sem er eigandi þeirra“. Mörgum mun nú finnast þetta vera músarholusjónarmið. En skiljan- legt er, að meiri stórhugar gætti ekki á þeim tíma. Reykjavík var þá ekki annað en þetta litla verksmiðjuþorp, ög hag verksmiðjanna hafði hrakað stórkostiega. Auk þess voru Móðuharð- indin þá nýlega afstaðin, en þau höfðu komið hart niður á byggðinni. Mann- faJl hafði orðið gífurJega mildð. Látizt höíðu 83 í Reykjavíkursókn, 36 í Nes- sókn og 33 í Laugarnessókn. Eftir voru á þessu svæði álls 302 sálir, og má sem bærinn fékk kaupstaðarréttindi, var verzlunin gefin frjáls öJlum þegnum Danakonungs, og nú tóku útJendir kaupmenn að setjast hér að og reisa verzlunarihús. Það kom fyrst í hlut Skúla fógeta að úthluta byggingarlóð- um handa þeim, en það fór mjög í handaskolum. Og ekki tók t>etra við eftir 1803, er hér var kominn bæjar- fógeti og hann úthJutaði lóðunum. Það var því ekki stjórnsemi yfirvalda að þakka, að hús voru ekki reist á víð og dreif um Kvosina (eða AusturvölJ). Að byggðin varð nokkuð skipuleg þeg- ar í upphafi, var því að þakka, að kaupmenn viJdu vera sem næst sjón- um. Það var þægilegast fyrir þá vegna vöruflutninga. Þess vegna reistu þeir hús sin í norðurjaðri Austurvaliar, alveg fram við sjávarkambinn. Að vísu voru ekki Jagðar neinar kvaðir á þá um það, hvar þeir skyldu reisa hús sín á þeim Jóðum, er þeim voru fengn- ar. Það kom alveg af sjálíu sér, að halarófa af verzlunarhúsum myndað- ist á sjávarkambinum. En ekki voru þau í beinni Jínu, heldur í boga, því að sjávárkamburinn var bogadregin eftir víkinhi, og þar bafði gamla al- faraleiðin meðíram • túngarði Víkur Hafnarstræti um aldamótjn. gata hafði þann mikla kost, að hún var sjálfgerð, og þurfti ekkert um viðhafd hennar að hugsa. Sjávarmölin sá fyrir því, að þarna varð hvorki for né íhlaup, þótt stórrigningar væri eða bráðaleys- ingar. arna voru nú komnar tvær göt- ur í hinum nýja kaupstað, en ekkert var hugsað fyrir fleiri götum, né hvar þær ættu að vera. Var þá farið að byggja hús hingað og þangað á Aust- urvelli, skipulagslaust og jafnvel leyfis- laust. Þó má geta þess, að götuslóði hafði myndazt sunnan við lóðirnar í Hafnarstræti þvert yfir Austurvöll að læknum, og sum húsin voru reist hjá þessum götuslóða. Þetta varð upphafið að Austurstræti. Og margir fieiri götu- sJóðar gangandi fólkis urðu með tím- anum að götum, alveg eins og þegar vegir úti um land voru fyrst í stað lagðir eftir hestagötum. Vaninn er harðstjóri, og menn fylgja honum oft 1 blindni, og vegna þess að fólkið hafði vanið sig á að ganga vissar leiðir milli þakklátir fyrir þær um aldir. Ef fram- sýni hans og skörungsskapar befði ekki nofið við, mundi húsum hafa verið kakkað aJlavega á Austurvöll og Lækj- artorg, skipulagslítið eða skipulags- Jaust, og þeir sem húsin reistu, fengið lóðir undir þær til eignar ókeypis, eins og þá var siður. En Krieger gerði meira. Hann skrifaði stjórninni og bað um byggingarregJugerð fyrir bæ- inn og ítrekaði þá beiðni hvað eftir annað, og að lokum hafðist þetta fram. Árið 1839 var gefið konungsbréf um skipan bygginganefndar í Reykjavík. Skyldi starf nefndarinnar vera að sjá um skipuJag bæjarins, ákveða hvar götur og tor.g skyldi vera og úthluta byggingarlóðum. Þremur árum seinna bannaði svo byggingamefnd, að torf- hús væri reist í Miðbænum, og þeir torfkofar, sem var væri, skyldi rifnir jafnharðan og þeir gengj úr sér. Þetta varð til þess, að torflbæir voru horfn- ir úr JVLiðbænum um miðja öldina. Frh. á bls. 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.