Lesbók Morgunblaðsins - 07.01.1989, Page 5

Lesbók Morgunblaðsins - 07.01.1989, Page 5
Víkurkauptún 1918 í björtu og fögru veðri, jökullinn í baksýn. Ljósmyndirnar tók faðir greinarhöfundarins, Þorlákur Sverrisson, kaupmaður í Vík. tók að myndast við ströndina og jakar tóku að berast vestur að landi. Það fyrsta, sem gert var til varúðar, var að hætta útskipun í mótorbáta þá, sem voru í kjötflutningum og senda þá burtu sem skjótast, því menn óttuðust flóðbylgjur og straumkast sem líka kom á daginn og gengu flóðöldur þessar svo langt á land upp, sem í stórbrimum, að vetrarlagi. Höfðu menn búist við þessu og sett uppskipunarskipin hærra upp á kambinn en venja var annars um þetta leyti árs. í Víkurkauptúni voru menn uggandi um hvað verða myndi næstu daga. Dæmi voru til þess, að hlaup höfðu farið vestur með Víkurhömrum og alla leið til Reynisfjalls og færi það þá leið nú myndi það án efa granda þorpinu. Höfðu húsbændur því nokk- urn viðbúnað, að bjarga því verðmætasta úr húsum sínum, ef til þess kæmi, en minnis- stætt er mér, hve allir tóku þessum válegu atburðum með mikilli ró og stillingu. Þegar kvölda tók var gosmökkur mikill um allt íoft, einkum þó austanvert og var það hin furðulegasta sjón, að sjá hina þykku gufubólstra hnyklast upp á himininn, eða velta áfram hver yfir annan. Tignarlegt var að sjá, þegar kvöldsólin skein á vesturbrún mökksins og var sem eldbjarmi roðaði him- ininn. Smám saman varð mökkurinn svart- ari og er dimma tók bar meira á leiftrum í hinu svarta þykkni. Voru leiftur þessi skínandi björt og þutu þessi eldlegu skeyti með ofashraða frá austri til vesturs og brátt fóru að fylgja þeim drunur miklar og reiðar- slög. Ekki varð fólki í Víkurkauptúni svefnsamt þessa fyrstu nótt gossins, hættan af hlaup- inu vofði stöðugt yfir og voru því verðir settir austur með Víkurhömrum, til þess að fylgjast með hlaupinu, ef það skyldi fara vestur með. Áttu þeir að þeyta þokulúðra, ef hættu bæri að höndum. Vegna skruggugangs og eldinga urðu rafljós ekki kveikt í Vík og heldur ekki haft símasamband. Og svo var ljósagangur- inn mikill um nóttina, að bjart var stundum sem um hádag. Næsta dag gengu margir á nærliggjandi fjöll, þar sem útsýni var all- gott og sást vel til hlaupsins. Á Mýrdalssandi mátti sjá miklar jaka- breiður og vatnagang mikinn. Jakahrönn var með ströndum fram og stór jakaferlíki flutu vestur á bóginn, alllangt frá strönd- inni. Gosmökkur var mikill í lofti og mist- ur, og öskufalls hafði þegar orðið vart. Fyrstu dagana fréttist ekkert úr sveitun- um austan Mýrdalssands og vissu menn því ekkert, hvað þar hafði gerst, en síðan komu fréttir að austan, að mestur ágangur hlaups- ins hefði verið í Álftaveri og töluvert tjón á skepnum og landspjöll veruleg, en hvergi hefði manntjón orðið, þótt hurð skylli víða nærri hælum einkum í Álftaveri, þar sem smölun sauðfjár í heimahögum stóð einmitt yfir daginn, sem gosið hófst. I Hjörleifshöfða á Mýrdalssandi var þá byggð, en engin hætta var þar á ferðum, þar sem bærinn stóð alllangt uppi á höfðan- um, en hvergi sást betur til hlaupsins en einmitt þaðan. Tek ég hér stuttan kafla, er Kjartan L. Markússon, bóndi í Hvammi í Mýrdal, ritaði um hlaupið, en hann átti þá heima í Hjör- leifshöfða og sá hlaupið geysast fram Mýr- dalssand og brotna á höfðanum. Fer hér á eftir lýsing hans, sem er einstök í sinni röð. „Klukkan tæplega hálffjögur e.h. heyrðist ólgandi straumniður fyrir austan höfðann. Gekk ég þá í skyndi upp á fjallið til þess að sjá, hveiju fram færi. Sjón sú, er þá bar Gosmökkinn ber ySr fjöllin ofan við Vík. fyrir augu mér, verður mér ógleymanleg. Ogurlegt vatnsfall hafði þá brotist fram milli Hafurseyjar og Selfjalls og ruddist áfram með ótrúlegum hraða yfir alla hina gömlu farvegi Sandvatnsins. Var breidd þess frá Hjörleifshöfða að vestan alla leið austur að Blautukvísl. Sást enginn þurr blettur standa upp úr öllu þessu svæði. Vatnið bar með sér ógrynni jaka, voru sum- ir feiki stórir en aðrir minni. Þegar fram kom á sandinn og vatnið dreifðist yfir meira svæði stóðu margir af jökunum fastir og veittu straumnum viðnám. Flóðið var mjög úfið að sjá og svo var ísinn mikill, að ekki sást í vatnið sjálft, nema þar sem stór- straumar náðu framrás. Flóðið braust þegar vestur fyrir Hjörleifshöfða, svo að hann var umkringdur eftir lítinn tíma. Einnig hafði flóðið hlaupið fram í farveg Múlakvíslar og var jafnsnemma að það náði þar til sjávar og hér austur frá. Kl. 5 e.h. óx flóðið geysimikið. Kom þá fram milli Hafurseyjar og Selfjalls svo mik- ið íshrúgald, að líkast var sem þar brunuðu fram heilar heiðar snævi þaktar. Ruddist þessi mikli ís austur með eynni, vestur með Selfjalli og svo fram yfir allan sandinn, voru þar hamfarir ægilegar, þegar þessi miklu jakabákn veltust fram með dunum og dynkjum. Um það bil, sem flóðið var mest, gekk ég vestur á suðvesturhorn höfð- ans. Er þar strandberg alla leið neðan frá jafnsléttu, 60 m hátt. Ruddist flóðið með allri sinni fallorku á þverhníptan hamravegginn og urðu af því geysimikil boðaföll. Jakamir molnuðu í smátt, þer þeir skullu á berginu, en vatn og ísmolar þyrluðust hátt í loft. En þótt ég stæði lengi þama á hamrasnösinni og horfði á hrikaleikinn niðri fyrir fótum mér get ég ekki lýst honum, svo fullnægjandi sé með orðum einum. Sjón sú var hverri sögu svo miklu ríkari." (G. Jóh., Kötlugosið 1918 bls. 25). Segja má, að næstu daga yrðu ekki mikl- ar breytingar á gosinu. Gosmökkur steig stöðugt upp úr jöklinum, skyggni var oft slæmt til fjalla, öskufall var nokkuð, brenni- steinsfýla í lofti og þrumur og eldingar um nætur. Hlaupið á Mýrdalssandi óx ýmist eða minnkaði, en oftast var þar töluverður vatnagangur, en breiddist þó ekki meira út, svo að Víkurkauptún var brátt talið úr allri hættu. Smám saman vandist fólk þessum að- stæðum og tók að gera ýmsar ráðstafanir, til þess að mæta þeim erfiðleikum, sem þessar náttúruhamfarir hlutu óneitanlega að hafa í för með sér. MYRKUR Um Miðjan DAG Sá dagur þessa Kötlugoss, sem mér verð- ur alltaf minnisstæðastur er fimmtudagur- inn 24. október en þá hafði gosið staðið í 12 daga. Skal nú greint frá að nokkru, sem skeði þennan merkilega dag. í Vík var veð- ur gott, heiðskírt, logn og sólskin. Þegar um morguninn sást í austri dökkur skýja- bakki, er varð smám saman sem svartur veggur, er náði alla leið frá jökli á haf út. Smám saman færðist sorti þessi vestur á bóginn og tók þá strax að dimma í lofti og laust eftir hádegið var orðið svo dimmt, að ekki gat talist lesbjart í húsum. Á örskömm- um tíma féll svo yfir slíkt kolamyrkur að ekki sáust handaskil, var það svartara en nokkurt skammdegismyrkur og var þó sól sem næst í hádegisstað. Ég gleymi því aldrei, þegar við skólabörn- in vorum sótt í skólann þennan dag og vor- um á heimleið í hinu glórulausa myrkri, og gengum hvað eftir annað út af veginum, sem lá gegnum þorpið og ekki sást marka fyrir húsunum fyrr en að þeim var komið eða daufar ljóstýrur sáust í gluggunum, en rafmagnsljós var ekki unnt að kveikja, vegna hættu af eldingum og rafmagnstrufl- unum. Nú héfst mesta öskufall gossins, sandi og vikri rigndi jafnt og þétt. Skruggu- gangurinn var afskaplegur og eldingar leiftruðu á hveiju augnabliki. Reiðarslögin dundu á húsunum og bergmáluðu í hömrun- um og var sem allt ætlaði um koll að keyra. Var engu líkara en að fjöllin væru að hrynja og kraftar himinsins hefðu bifast, en í sort- anum leiftruðu bláhvítar eldingar. Þegar þessi ósköp höfðu staðið í fulla tvo tíma rofaði nokkuð til um stund, en brátt syrti að aftur með ljósagangi og reiðarslögum og látlausu öskufalli. Lengst af um daginn hafði verið blíða- logn, en er kvöldaði hvessti nokkuð um stund, svo að af varð reglulegur öskubylur. Eftir miðnætti létti nokkuð upp og sá til stjama, en næsta morgun birti eðlilega af degi, þótt enn væri allmikið mistur í lofti. En nú var ófagurt yfir jörð að líta. í austan- verðum Mýrdal var 2-4 sm þykkt öskulag yfir öllu graslendi og haglaust með öllu. Víða sáust slóðir eftir hross og sauðfé, er hvergi eyrðu í högum úti, en rásuðu víða. Þegar rigndi var jörð öll svört yfir að líta, en við ár og læki voru breiður af allstórgerð- um vikri og einnig með sjó fram. Með þess- um degi má telja, að Kötlugosið 1918 hafi náð hámarki sínu og eftir þetta tók nokkuð að draga úr gosinu, þótt enn væri nokkur mökkur, öðru hvoru, yfir Mýrdalsjökli, með öskufalli í byggðum, og vatnagangi á Mýr- dalssandi. Talið er að gosið hafi staðið til 4. nóvem- ber um haustið. Síðustu dagana þar á und- an sáust litli reykjarstrókar stíga upp úr jöklinum, austanverðum. En nú virtist Katla aftur lögst til hvíldar, því að eftir þennan dag var hvorki vart mökks né gufustróka yfir jöklinum, en á Mýrdalssandi hélt áfram að vera töluverður vatnagangur, óx vatnið eða minnkaði fram eftir vetri og varð því að viðhafa alla gætni í ferðalögum yfir sandinn, því víða voru kafhlaup og sand- bleytur. Afleiðingar Gossins Kötlugosið árið 1918 hafði eðlilega mikil áhrif í Vestur-Skaftafellssýslu. Tjón af hlaupinu varð allmikið á búfénaði bænda, sem næst bjuggu hlaupsvæðunum, einkum í Álftaveri o g Meðallandi, því margt af sauð- fé og hrossum fórst í hlaupinu. Mikið tjón varð líka af öskufalli í sveitunum austan Mýrdalssands og í Mýrdal og reyndar allri sýslunni, því að mikill grasbrestur varð næsta ár og nokkrar jarðir lögðust bókstaf- lega í eyði af þeim sökum. En bændur voru samtaka að mæta þess- um erfíðleikum undir ágætri forystu þáver- andi sýslumanns, Gísla Sveinssonar og ann- arra forystumanna héraðsins. Þá kom Skaftfellingum víða hjálp, ekki síst frá góð- um nágrönnum í Rangárvalla- og Ámes- sýslu. Ríkisstjómin veitti einnig mikilvæga aðstoð með því að greiða fyrir samgöngum og á annan hátt. Manntjón varð ekki í þessu gosi, þótt hurð skylli sums staðar nærri hælum'og má segja, að hér væri hollur sé sem hlífði. Ferðir um Mýrdalssand voru venjulega allmiklar um þetta leyti árs, og einmitt þenn- an fyrsta gosdag voru tveir menn, að aust- an, á ferð yfir sandinn og voru nýkomnir yfir Múlakvísl, er hlaupið geystist fram, svo að segja á hæla þeirra, þótt þeir yrðu einsk- is varir. í Álftaveri sluppu smalatnenn nauðulega undan hlaupinu. Ur Skaftártungu var maður nýkominn yfir Hólmsárbrú, á leið suður í Álftaver er hann var gossins var, sneri hann þá strax við og hljóp sem skjótast í átt til brúarinnar, en er þangað kom hafði hlaupið náð brúnni og rann vatn þegar yfir hana en með því að styðjast við handriðið komst hann yfir brúna. En skömmu eftir, að hann var kominn yfír brúna heilu og höldnu fyllti hlaupið Hólms- árgljúfur og sópaði burt brúnni og geystist yfír það svæði handan árinnar, þar Sem hann hafði áður farið, og smalahundinn, sem hann hafði haft með sér, tók hlaupið. Á bænum Söndum í Meðallandi var fólk- ið nýkomið yfír austurkvíslar Kúðafljóts, er hlaupið ruddist í fljótið. Má telja það hina mestu Guðs mildi, að ekki skyldi verða manntjón í hlaupi þessu, eins og á stóð um smalamennsku í Álfta- veri og ferðir um Mýrdalssand á þessum árstíma. Næsta sumar voru ferðir yfír sandinn erfiðar og ótryggar. Jakahrannir voru víða á sandinum og víða voru hvörf eftir ein- staka jaka og þar sem vatn rann höfðu myndast sandbleytur miklar og kafhlaup. Smám saman greru þau sár, sem Katla hafði valdið í byggðum V-Skaftafellssýslu, en ekki er því að neita að nokkuð er síðan að menn fóru að búast við nýju Kötlugosi og ýmsar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að aðvara fólk, svo að væntanlegt gos komi því ekki að óvörum. En vart mun þó Katla gera mikil boð á undan sér fremur en áður. Helstu heimildir um Kötlugosið 1918 er að finna í tveimur samtímaritum: „Kötlugos- ið og afleiðingar þess“, eftir Gísla Sveins- son, sýslumann og „Kötlugosið 1918“, eftir Guðgeir Jóhannsson, kennara. Myndir þær, sem fylgja þessari grein, voru teknar af Þorláki Sverrissyni, kaup- manni, sem þá fékkst nokkuð við ljósmynd- asmíði og voru þær teknar á fyrstu dögum gossins og hafa þær ekki birtst áður. Alls tók hann um 20 myndir af gosinu og eru myndaplöturnar nú í eigu jarðfræði- deildar Háskóla íslands. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 7. JANÚAR 1989 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.