Lesbók Morgunblaðsins - 16.01.1993, Page 5

Lesbók Morgunblaðsins - 16.01.1993, Page 5
„Guð hélt sig yfirleitt í himninurn þarna fyrir ofan og sendi okkur stundum kraftaverk sem voru brot á þeim náttúrulögmálum, sem hann hafði sett sjálfur. Vísindin nýju og nývakin vitund um vistkerfi flestra hluta hafa fært hann aftur niður á jörðina.“ Opinberar byggingar eru sáttmálsarkir, þar á meðal Ráðhúsið í Reykjavík, og ekki spillir séu þær í laginu eins og dragkistur. Slíkar byggingar eru sáttmálsark- ir milli fólksins, valdhafans og drottins. örkina við Eþíópíu. Kemur okkur þetta við? Þörfnumst við arkar sáttmálsins enn? Þegar við lítum á hana sem þarfaþing í pólitík, sigurvinninga- maskínu fyrir ísraelsmenn og undursamlega valdavél fyrir Móses, þá finnst mér að ég geti komizt af án hennar. Tilbeiðsluhlutir geta verið fulltrúar þess versta í trúarbrögð- um, verið hlutleg akkeri þess valds sem leið- ir af hégiljum, hjátrú. En jafnframt er örk- in líka það sem er gagnstætt þessu. Hún er merki eða tákn um sigur anda yfír efni, og sigur guðs laga yfír lögum frumskógar- ins. Hvort er hún, þetta mark eða tákn? Blés örkin í raun og veru eldi og drap grúa af fjendum ísraela, eða erum við að tala um líkingu, allegóríu um andlegan sannleika? Umræðan veldur flokkadrætti í trúarbrögð- um samtímans eftir þessari grein, og hún þjakar þau, stendur þeim fyrir þrifum. Helg- ir dómar, eða helgileifar eins og hér hefur verið sagt, eru fyrir bókstafshyggjumenn. GOÐSAGNAHUGMYNDIR GERÐAR AÐ RAUNVERU- LEIKA Helgileifar skipta, þegar til alls er litið, langmestu máli í kaþólsku kirkjunni. Hún er samkvæm sjálfri sér um djúprækilegar kenningar sínar um holdtekningu: orðið gerðist hold og er það enn. Heilagur Ágúst- ínus hélt því fram að drottinn heiðraði sjálf- ur framliðna helga menn á viðeigandi hátt með þvi að vinna kraftaverkin yfír helgum leifum þeirra. Þeir sem fyrirlíta leifamuni voru gagnrýndir af síðara (eða öðru) kirkju- þinginu í Niceu árið 787, en þar voru þau fyrirmæli út gefín að engin kirkja skyldi reist án leifa. Síðan þá hefur vægi þeirra minnkað samfara því að kirkjan hefur reynt að koma agareglu yfír siðspillt og vafasöm kraftaverk og hafa hemil á viðgangi hjátrú- ar. En hyllin við það áþreifanlega er (enn) fastur eðlisþáttur í kaþólsku trúarbrögðun- um, þar sem brauð og vín altarisgöngunn- ar, samneyzlunnar, eru verulegur líkami Krists og blóð, en ekki aðeins tákn eins og hjá mótmælatrúarbrögðunum. Nú á dögum lítur út fyrir að holdgunar- hugmyndin sjálf ætli að lenda i andblæstri. Getur guð verið einn og þrír í senn? Getur það verið heimspekilega skynsamleg hugs- un, og getur það komið heim við eingyðis- trú? Það er meðal annarra kaþólski guðfræð- ingurinn Hans Kung sem nú setur þessar spumingar fram, um leið og hann grunar að þrenningin geti reynzt óþörf skilnings- hindrun milli kristinna manna og annarra eingyðistrúarmanna, gyðinga og múslíma. Með þessu er þó ekki nema rétt klórað í yfírborðið á því sem um er að tefla. Trúnað- ur á bókstaflegan veruleika þess heilaga stendur nú uppi án trúverðugleika síns, og svo hefur verið um sinn. Ástæðan til þess er það viðhorf um veruleika sem ríkt hefur síðan í Upplýsingunni. Þetta er það viðhorf, að fast efni og óefnislegur andi eigi hvort um sig heima í aðskildum sviðum eða ríkj- um. Þessi tvíhyggja nútímans, sem verið hefur ríkjandi síðan Descartes hafði frammi kenningar sínar, hefur verið við hæfí sið- menningar okkar, hingað til. TVÍSKIPTING HUGARF- ARSINS OG TRÚARHRÆR- INGAR SAMTÍMANS En dugir þessi tvíhyggja enn? Höfum við enn efni á því að vísa því heilaga og því guðdómlega til verustaðar í óáþreifanlegum, huglægum og innst inni kvenlegum heimi einkatilfínninga sem er haldinn aukadilkur og viðhengi í heimi þar sem rökhyggja, í meginatriðum karllegs eðlis, telst hljóta og eiga að vera ríkjandi? Auðskynjanlega svengir okkur enn eftir því heilaga; látum við okkur þá nægja að dýrka hagvöxt, með- alkynja poppstjömur, síðasta módelið frá Porsche eða drottningu lands vors? Tóma- rúmið sem Salman Rushdie lýsti sem gati í laginu eins og guð varð hjá sumum, um stund, fyllt með hugsjónatróði eða ídeólógíu nokkuð margvíslegri. Sú gata sýnist nú enda í alls engu, vera vegleysa eftir lát marxismans og eftir þau endalok sögunnar sem sagnfræðilegrar lífsmyndar sem haldið hefur verið fram. Óðir fundamentalistar og hausrakaðir dáendur austurlenzkra gúrúa ganga fram eins og væru þeir hinir einu vörzlumenn þess heilaga. Það er ófagurt um að litast í þessu efni, en annar aðili sýnist þó vera á leiðinni til bjargar. Hin nýjustu vísindi bera merki um greinilegt fráhvarf frá tvíhyggjunni, nú að módernismanum liðnum. Rannsakandi í kvantaeðlisfræði hefur á óhjákvæmilegan hátt áhrif á það sem rannsakað er, engin vissa er um orsök og afleiðingu, og efnis- heimurinn sýnist skyndilega miklu minna fastur fyrir. Óskepiskenningin (chaos the- ory) kemur til sem viðbót við kvanta-vél- gengisfræðina á eins konar flótta burt úr því hægindi sem er fyrirframvissan um vél- gengi hlutanna. GUÐ í NÁTTÚRUNNI Náttúran er að verða lifandi aftur, það er hluti af sömu fyrirmyndarskiptum hugs- unarinnar. Að descartesku viðhorfí var nátt- úran vél, dregin upp sem klukka af drottni þegar bezt lét, en harla dauð, líflaust bak- svið fyrir mannskepnuna. Sú hugmynd kom vel heim við gyðinglega og kristilega guð- inn, sem gat farið milli verusviða, hafði skapað manninn í mynd sinni og gefíð hon- um náttúruna til yfirráða. Guð hélt sig yfirleitt í himninum þarna fyrir ofan og sendi okkur stundum krafta- verk sem voru brot á þeim náttúrulögmálum sem hann hafði sett sjálfur. Vísindin nýju og nývakin vitund um vistkerfi flestra hluta hafa fært hann aftur niður á jörðina. Náttúr- an birtist okkur ennþá einu sinni sem lif- andi, eins og hún reis iðjagræn úr ægi í vitund völunnar í Völuspá, eins og hún var hjá öðrum heiðingjum, og eins og hún hefur ætíð verið í augum fornbyggja Ástralíu. Rupert Sheldrake líffræðingur, sem er veðurglöggur á þessa hugmyndabreytingu, segir í bók sinni The Rebirth of Nature (for- lag: Century): „Það er ekki lengur hægt að halda per- sónulegri, ísæis- og íblásturskenndri reynslu sinni af náttúrunni læstri í innsigluðu hólfí fyrir einkalífíð, vísaðri frá sér sem hug- lægri og því óverðugri; því að vel má vera að atvik slíkrar reynslu séu birtingar af hendi lifandi náttúrunnar sjálfrar, rétt eins og þau virðast vera það þegar við lifum þau. Það er ekki lengur hægt að halda goð- sagnarlegum, animískum og trúarlegum hugsunarhætti utan vébanda þeirrar hugs- unar okkar sem við tökum alvarlega. Ekk- ert minna en hugarfarsbylting er nú að knýja dyra.“ Það er greinilegt að nú má tala um hreyf- ingu sem að hluta er afturhvarf til þess sem er áþreifanlega heilagt. Annar þáttur hreyf- ingarinnar er að heiðin hugsun er komin í tízku. En þið skuluð ekki vera að mæna upp fyrir skýin; nær væri að setjast niður, vökull, áveðurs frá þeirri höll (eða þeim ylli) sem vex við húsið og tekur við hýrógi (illind- um hjóna), reyna að nema anda þessa góða trés, eða þá eikarinnar sem tekur við ab- bindi. Hin rógfenga og mannskæða örk sáttmáls drottins við ísrael sýnist vera tákn af rangri tegund. (Um þessa grein) Greinin hér að ofan birtist í brezka blað- inu Guardian Weekly 12. apríl 1992 og ber þar yfirskriftina The quest for the miracle machine, eða Leitin að kraftaverkavélinni. Sú kraftaverkavél var örkin sem / var forð- um varðveitt sáttmál drottins við ísrael letr- að á stein af honum sjálfum. Höfundur greinarinnar er Walter Schwartz, hann starfar sem sérstakur umsjónarmaður og höfundur um trúarefni hjá Guardian. Greinin er í senn ritdómur um bók og ritgerð um gildi bæði áþreifanlegra minja (helgileifa, helgra dóma) og tákna í trúar- lífí samtímans. Bókin er frásögn snuðrara sem verið hefur að leita sáttmálsarkarinn- ar, bókstaflega talað, og telur sig hafa fund- ið hana á tilteknum stað, þótt eigi hafí hon- um auðnazt að sjá hana eigin augum. Því verður nú ekki hér fullyrt að kassi sá sem Móses hafði með sér eftir 40 daga einveru ofan af Sínaífjalli, né neitt tangur af hon- um, sé ennþá til hér í tímanum, enda nokk- uð dtjúg stund liðin síðan. Sá höfundur, snuðrarinn um kassann, heitir Graham Hancock og bók hans, The Sign and the Seal, hefur nú, trúlega á þessu ári, komið út á forlagi Heinemanns og er sögð kosta tæp 17 sterlingspund. Saga og tákngildi arkarinnar til skírskotunar og staðfestingar trúarlegu og pólitísku forræði og einstakl- ingsvöldum verður sá þráður sem rekur sig áfram í greininni til ástands samtíðarinnar í trúarlegum efnum, en það er einkum fram- setning Schwarts um síðarnefnda efnið sem kom mér til að snara greininni. Þetta er mikilvægt viðfangsefni í menningargrein- ingu samtíðarinnar, og víst væri mér áhuga- mál að forsvarsmenn íslenzkrar kirkju og annarra mikilvægra menningarstofnana læsu það og hugleiddu. Eins og sums stað- ar er augljóst, hef ég ekki lagt kapp á að þræða frumtextann nákvæmlega, heldur tekið mér bessaleyfí að bregða út af honum á stöku stað, án þess þó að meginþræði sé brenglað fyrir höfundinum. Ljóst er, að honum geðjast hvorki að sáttmálsörkinni sem veruleika og tákni, né heldur að bók- inni um hana, enda þótt hann verði að viður- kenna að hún sé þannig gerð að hún muni fara víða og verða kunn. Hann telursamtím- anum æskilegri friðsamlegri tákn og minna eingyðis- og einvaldstrúarleg, á borð við þau sem endurvakin vitund um sílifandi náttúr- una og vistkerfísleg samhengi flestra hluta benda okkur á að hugsa um. Andstæða slíkra hluta við sáttmálsörkina meinskáu er sláandi og gefur lokaorðum greinarinnar styrk og víðsæi. DAVIÐ ERLINGSSON Þýðandinn er dósent við Háskóla islands. VALUR ÓSKARSSON Sarajevo Ofar dimmbláu Atlantshafi er einmana hnöttur á ferð. í órafjarlægð í átt frá jörðu er annar af sömu gerð. í sífellu frá þeim báðum berast bylgjur um himininn hljótt. Útsending sunnan frá Sarajevó af svartri skelfingarnótt. Þú situr hljóður í hægindastóln um með hryllingi starirðu á bylgjurnar sem að breytast í myndir er birtast á sjónvarpsins skjá. Þú spyrð þig. Hvers vegna berj- ast þar bræður og barn er á strætinu deytt? Þú slekkur og grátandi gengur til sængur en getur ei hjálpað þeim neitt. Höfundur er skólastjóri í Reykjavík. KRISTJÁN HREINSSON Þrjú Ijóð 1. Fæðing gárar vitund þess sem elskar birtist í myndum dagsins og titrar í hjarta þess sem lifir. II. Lífshlaup breytir Ijósi í nótt, litar orðspor hugans og svarar þeim sem leitar. III. Ódauðleiki býr í huga manns, speglast í augum barns og kristallast í tári öldungs. Höfundur er Ijóðskáld og hefur gefið út marga Ijóðabækur.. ANNAS. BJÖRNSDÓTTIR Vetrarljóð Það heyrist ekki þegar snjórinn fellur til jarðar. Það heyrist heldur ekki þegar kona fellir hug til manns. Einn daginn er allt orðið hvítt og sporin liggja mjúk og greinileg á gangstígnum. Höfundur er kennari og hefur gefiö út Ijóðabækur. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 16. JANÚAR1993 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.