Lesbók Morgunblaðsins - 03.01.2004, Síða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 03.01.2004, Síða 3
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 3. JANÚAR 2004 3 Gottfried Semper var einn merkasti arkitekt, leikhúshönn- uður og menningarfrömuður nítjándu aldar en á síðasta ári voru liðin tvö hundr- uð ár frá fæðingu hans. Atli Magnús See- low rifjar upp feril Sempers sem kallaður hefur verið faðir nútímaóperuhúsa Fiðrildin og duggan nefnist grein eftir Baldur Jónsson sem tek- ur upp umræðu um vísu Sveinbjörns Egils- sonar, Fljúga hvítu fiðrildin, en hún hófst hér í Lesbók í desember 2002. Baldur veltir vöngum yfir túlkun þessarar vísu. Istanbúltvíæringurinn er sannarlega ekki einn af stóru viðburð- unum í myndlistarheiminum en hann gefur áhugaverða möguleika á því að sýna sköp- unarkraftinn á mörkum tveggja heima. Birta Guðjónsdóttir skoðaði sýninguna. FORSÍÐUMYNDIN er af verki eftir Leif Breiðfjörð er nefnist Skáldið. Steindur gluggi (110x57cm, 1997). M enn skjóta margir upp kryppu, ef einka- framtak og mennta- mál eru nefnd í sömu svifum. Svipuðu máli gegnir um heilbrigð- ismál: þau eru heil- agar kýr eins og menntamálin. Þjónustan skal vera ókeypis, eða því sem næst, hvað sem hún kostar. Margir stjórnmálamenn og aðrir láta engan bilbug á sér finna, enda þótt fjárskorturinn í heilbrigðis- og menntamálum leggi stund- um lamandi hönd á þjónustuna, sem fólkið í landinu ætlast þó til að fá. Þeir halda áfram að berja höfðinu við steininn og hamra á því, að menntun og heilbrigðisþjónusta verði að vera ókeypis áfram sem endranær. Þeir eiga við það, að menntun og læknishjálp skuli að langmestu leyti kosta úr sameig- inlegum sjóðum, enda þótt svigrúmið þar sé þröngt og margir um hituna. Skipulag heilbrigðis- og menntamálanna á Íslandi er komið í þrot. Ástæðan blasir við. Hugur fólks stendur til sífellt meiri, betri og dýrari menntunar og læknishjálpar, eins og eðlilegt er, en ríkið fæst ekki til að borga brúsann. Hvað er þá til ráða? Það verður að veita fólkinu sjálfu svigrúm til að brúa bilið: það er eina færa leiðin út úr vandanum. Menn þurfa að hugsa verkaskiptingu al- mannavaldsins og almennings í heilbrigðis- og menntamálum upp á nýtt. Almannavald- ið getur ekki haldið til streitu eiginlegri ein- okun sinni í heilbrigðis- og menntamálum og haldið jafnframt þjónustu sinni við al- menning langt undir viðunandi mörkum. Ef ríkið er ekki fúst eða sveitarfélögin til að verja því fé sem þarf til heilbrigðis- og menntamála, þá er þeim ekki stætt á því lengur að meina fólki að brúa bilið með því að kaupa sér sjálft á frjálsum markaði þá þjónustu, sem almannavaldið hefur reynzt ófært um að veita. Tökum dæmi. Háskóli Íslands er í fjár- þröng enn sem endranær m.a. vegna þess, að ríkið borgar honum fyrir færri nemendur en skólinn neyðist þó til að taka við skv. lög- um. Háskólinn biður ekki um að fá að brúa bilið með skólagjöldum sumpart vegna þess, að ríkið myndi að miklum líkindum neita þeirri málaleitan umsvifalaust. Viðskipta- og hagfræðideild Háskólans innheimtir eigi að síður skólagjöld af nemendum í sérhæfðu framhaldsnámi (MBA-námi) í viðskipta- fræðum. Deildin hefur nú stigið næsta skref og beðið um leyfi til að leggja einnig gjöld á nemendur í öðru framhaldsnámi. Það verð- ur ekki auðsótt, ef fyrri reynsla er höfð til marks. Skólagjöld í háskólum eru nú orðið nær því að vera regla en undantekning úti í heimi. Þegar bandarískir stúdentar leita námsleiða utan landsteinanna, líta þeir yf- irleitt til annarra enskumælandi landa. Og hvað skyldu þeir þurfa að greiða í skólagjöld í góðum ríkisháskólum þar? Svarið er (töl- urnar eru hámarkstölur úr úrtakskönnun frá árinu 1999; margir greiða minna): 600– 800 þúsund krónur á ári í Ástralíu, 100 þkr. í Botsvönu, 700 þkr. í Kanada, 250 þkr. í Gönu, 150 þkr. í Keníu og Máritíus, 100 þkr. í Namibíu, 400–600 þkr. á Nýja-Sjálandi, 300 þkr. í Singapúr, 150 þkr. í Suður-Afríku og 1,2–1,3 mkr. á Bretlandi (talan á við um Oxford og Cambridge). Og því ekki það? Hví skyldu skattgreiðendur í einu landi kosta eða greiða niður háskólamenntun handa útlendingum? Það gerum við þó hér heima. Tuttugasti hver nemandi í Háskóla Íslands er útlendingur, og við útskrifum þá alla ókeypis, þ.e. þeim að kostnaðarlausu. Auðveldasta leiðin til að hætta því að kosta háskólamenntun handa útlendingum eða greiða hana niður er að innheimta skóla- gjöld. En þá vaknar spurning: eigum við þá að leggja gjald á útlendinga fyrir sömu þjónustu og við veitum Íslendingum ókeyp- is? Það væri mismunun eftir þjóðerni og þykir ekki góð latína. Þennan vanda er hægt að leysa með því að leggja einnig gjald á íslenzka nemendur, en það gjald mætti þó hafa lægra eða lána fyrir því í ljósi þess, að Íslendingar greiða jafnan skatta hér heima fyrr eða síðar. Þetta er eins og til sjós, sýn- ist mér: greiðasta leiðin til að selja útlend- ingum veiðiheimildir innan íslenzkrar lög- sögu eftir því sem þurfa þykir til að komast inn í Evrópusambandið er að leggja einnig veiðigjald á íslenzka útvegsmenn. Skólagjöld hafa tíðkazt frá öndverðu í þeim hluta íslenzka skólakerfisins, þar sem mér virðist gróskan hafa verið einna mest. Ég á við tónlistarskólana. Það er aðallega fyrir þeirra tilstilli, hversu tónlistarlífið í landinu er fjölbreytt og blómlegt, enda þótt þessum skólum sé þröngur stakkur skorinn eins og öðrum. Í tónlistarskólunum þykir öllum sjálfsagt að greiða það gjald, sem upp er sett. Söngskólinn í Reykjavík aflar t.a.m. 30% tekna sinna með innheimtu skóla- gjalda, sem leika á bilinu 85–205 þúsund krónur á nemanda á ári. Sveitarfélög greiða föst laun starfsmanna að vissu marki. Þessi verkaskipting virðist hafa reynzt vel og gæti reynzt gagnleg fyrirmynd annars stað- ar í skólakerfinu, ekki aðeins í þeim háskól- um, sem hafa ekki enn fengið heimild til að fara þessa leið, heldur einnig í framhalds- skólum. Þetta þarf að skoða. Listaháskólinn innheimtir 120 þúsund krónur af hverjum nemanda á ári. Innlendar fyrirmyndir að nýju og betra búskaparlagi í heilbrigðismálunum eru einnig til – og enn skýrari, ef eitthvað er. Tannlækningar hafa verið frjálsar á Íslandi frá fyrstu tíð. Tannlæknastofur eru einka- stofur. Þjónustan, sem þær veita, er fjöl- breytt og eftir því misdýr. Þeir, sem leggja mikla rækt við tennurnar í sér, sækja dýrar tannlæknastofur. Aðrir verja minna fé í þessu skyni, allt eftir smekk og þörfum og, já, efnahag. Ríkið greiðir til hálfs tannlækn- ingar handa börnum og unglingum til 18 ára aldurs og einnig elli- og örorkulífeyr- isþegum, en vinnufært fullorðið fólk þarf að standa straum af tannlæknishjálp á eigin vegum. Þetta fyrirkomulag hefur reynzt vel. Tannheilbrigði Íslendinga er í góðu horfi á heimsvísu og hefur aukizt und- angengin ár með auknum forvörnum og góðri og aðgengilegri tannlæknisþjónustu, en á móti þessu vegur að vísu ótæpilegt syk- urát (50 kg á mann á ári hér heima á móti 40 kg annars staðar um Norðurlönd), einkum gosdrykkjaþamb. Og hver hefur heyrt talað um biðlista í tannheilbrigðisþjónustunni? Þeir eru engir, nema hvað: markaðurinn sér fyrir því. Menn komast fyrr til tannlæknis en til flestra annarra lækna vegna þess, að verðmyndunin er frjáls, svo að fólk gerir sér vel grein fyrir því, hvað hlutirnir kosta. Framboð og eftirspurn haldast í hendur. Ef tannskemmdir og tannlos væru landlæg á Íslandi, gætu menn e.t.v. haldið því fram, að einkaframtak og markaðsbúskapur ættu illa við í tannlækningum, en svo er ekki, því að tannheilsa þjóðarinnar er í ágætu lagi. Það virðist liggja beint við að þreifa sig áfram í átt að sams konar búskaparlagi í ýmsum öðrum greinum heilbrigðisþjónust- unnar. Þessi þróun er þegar hafin, svo sem sífellt fleiri einkalæknastofur vitna um. Sú skylda hvílir eigi að síður á samfélaginu að vernda börn gegn vondum foreldrum eins og hægt er og tryggja þeim, sem höllum fæti standa, viðunandi læknisþjónustu. Meira jafnvægi í verkaskiptingu milli al- mannavalds og almennings þarf ekki að bitna á réttlætis- og jafnaðarsjónarmiðum, sem sátt ríkir um í samfélaginu að halda í heiðri. Öryggisnet velferðarríkisins þarf að vera þéttriðið, en það þarf ekki að flækjast í gangverk þjóðarbúskaparins. Íslendingar sitja gjarnan báðum megin girðingar í einu. Þegar áfengisbanninu var létt af þjóðinni árið 1935, þá var bjórnum sleppt, svo að hann var bannvara áfram í hálfa öld. Niðurnjörvaður ríkisrekstur í al- mennri heilbrigðisþjónustu ásamt frjálsum einkabúskap í tannheilbrigðisþjónustu er annað dæmi um þennan þjóðarsálarklofa. Ísland er ekki nógu langt komið á þroska- ferlinum frá miðstýrðum áætlunarbúskap í ýmsum greinum til blandaðs markaðs- búskapar af því tagi, sem tíðkast í nálægum löndum og hefur fært þeim og okkur þá hagsæld, sem við búum nú við. Íslendingar eru t.a.m. nýbúnir að einkavæða viðskipta- bankana, langt á eftir kommúnistaríkjunum fyrrverandi í Austur-Evrópu, og hefur óneitanlega gengið á ýmsu á þeim vett- vangi. Við eigum með líku lagi eftir að færa skipulag heilbrigðis- og menntamálanna í betra horf í samræmi við kall og kröfur tím- ans. Eftir hverju eru menn alltaf að bíða? TANNLÆKNING- AR OG TÓNLIST RABB Þ O R V A L D U R G Y L F A S O N gylfason@hi.is JÓNAS HALLGRÍMSSON SVO RÍS UM ALDIR ÁRIÐ HVURT UM SIG Svo rís um aldir árið hvurt um sig, eilífðar lítið blóm í skini hreinu. Mér er það svo sem ekki neitt í neinu, því tíminn vill ei tengja sig við mig. Eitt á eg samt, og annast vil eg þig, hugur mín sjálfs í hjarta þoli vörðu, er himin sér og unir lágri jörðu, og þykir ekki þokan voðalig. Ég man þeir segja: Hart á móti hörðu, en heldur vil eg kenna til og lifa, og þótt að nokkurt andstreymi ég bíði, en liggja eins og leggur upp í vörðu, sem lestastrákar taka þar og skrifa og fylla, svo hann finnur ei – af níði. Jónas Hallgrímsson (1807–1845) var skáld og náttúrufræðingur. LESBOK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING LISTIR 1 . T Ö L U B L A Ð - 7 9 . Á R G A N G U R | U M S J Ó N Þ R Ö S T U R H E L G A S O N EFNI Klám, kannabis og far- andverka- menn eru umfjöllunarefni bókarinnar Reefer Madness eftir Eric Schlosser, höfund Fast Food Nation. Í bókinni er fjallað um svartamarkaðinn í Bandaríkjunum.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.