Ísland - 11.10.1929, Blaðsíða 2

2
15LAND
hans eru einkum þessi: Ef kon-
ungssambandið er aðeins grund-
völlur sáttmálans, en ekki eitt
af samningsatriðunum, þá get-
ur hvor þjóðin um sig slitið
því, hvenær sem henni þókn-
ast — einnig á tímabilinu frá
1918 til 1943. — En með því að
slit konungssambandsins gæti
haft í för með sér, að sambands-
sáttmálinn sjálfur félli úr gildi
löngu fyrir 1943 — og óhugs-
anlegt virðist, að þaö hafi verið
tilætlan samningsaðilja — þá
hlýtur konungssambandið að
vera eitt af samnings- atriðun-
um.
En þessi röksemdaleiðsla fell-
ur um sjálfa sig af þeirri ástæðu
m. a., að 2. gr. sambandslag-
anna mælir svo fyrir, að kon-
ungserfðum verði ekki breytt,
nema með samþykki beggja
ríkja, og virðist því örugt, að
konungssambandið hljóti að
standa meðan sambandslögin
eru í gildi. Vegna þessara ákvæða
og ákvæða 3. gr. væri það því
sambandslagabrot af Islendinga
hálfu, að slita konungssam-
bandinu meðan sambandslögin
eru í gildi, þó að ekki sé samið
um konungssambandið í þeim
lögum.
Knud Berlin mun einn um
þá skoðun, að samið hafi verið
um konungssambandið með
sambandslögunum. — Skoðun
hans brýtur og i bág við 1. gr.
laganna, tilætlan sambandslaga-
nefndar og athugasemdir hennar
við frumvarpið.
1 1. gr. sambandslaganna
segir svo: »Danmörk og ísland
eru . . . í sambandi um einn
og sama konung og um samn-
ing þann, er felst í þessum
sambandslögum«. — Orðalag
þetta sýnir, að konungsam-
bandið er ekki hluti af sam-
bandslögunum.
Til stuðnings þessari skoðun
má einnig benda á það, að
hinn íslenzki hluti sambands-
laganefndarinnar vildi í fyrstu
gera tvo samninga við Dani:
annan um konungssambandið,
en hinn um önnur efni. En
dönsku samningamennirnir töldu
»óviðeigandi og óþarft að semja
um konung og konungssam-
band, þar sem enginn ágrein-
ingur væri um þau atriðkr. —
íslenzku nefndarmennirnir féll-
ust á þessa skoðun. Og þess
vegna var orðalag 1. og 18. gr.
sambandslaganna haft þannig,
að enginn vafi gæti á því leikið,
að konungurinn væri grund-
völlur laganna, en ekki eitt af
samningsatriðunum.
Athugasemdir sambandslaga-
nefndar við frumvarpið sýna
og greinilega þennan tilgang.
Og meiri hluti sameinaðra full-
veldisnefnda Alþingis 1918 er
sömu skoðunar.
Flestir þeirra dönsku manna
sem látið hafa í ljós skoðun
slna á konungssambandinu, eru
sammála íslendingum um þessi
atriði.
Aage Funder, ritari Dana í
sambandslaganefndinni 1918,
heldur þessu sama fram. Og
Zahle, þáverandi forsætisráð-
herra Dana, lýsti yfir þessari
skoðun sinni við umræðurnar í
Þjóðþinginu um sambandslögin.
Pað virðist þvi nokkurn veg-
inn augljóst mál, að konungur-
inn sé grundvöllur sáttmálans
um samband íslands og Dan-
merkur.
IV.
Konnngssambandið eftir 1943.
Konungurinn er grundvöllur
sambandslaganna. Af því leiðir,
að konungssambandið fellur ekki
niður með sambandslögunum.
Samninganefndin 1918 sá þetta
ljóslega og sömuleiðis fullveldis-
nefndir Alþingis. Og innlendir
og erlendir fræðimenn, sem um
málið hafa rætt eða ritað, eru
á einu máli um þetta atriði. —
Knnd Berlia mun vera eina
undantekningin. Og þó er hann
þeirrar skoðunar, að konungs-
sambandið falli ekki algerlega
niður með uppsögn sambands-'
laganna. Hann beldur því fram,
að eftir uppsögn sambandslag-
anna þurfi einhverja athöfn af
hálfu ísiendinga, er sýni ótví-
rætt vilja þeirra til að slita
konungssambandinu.
En hvernig fer þá um kon-
ungssambandið, þegar sam-
bandslógin eru fallin úr gildi?
Feirri spurningu ber aö svara
á þa leið, að konungssambandið
verði þá nákvœmlega eins og
það var fgrir 1918.
í II. kafia þessarar ritgerðar
var írá því skýrt, að konungs-
sambandið væri til oröið af
hendingu, en eigi umsamið eða
ettir því óskað. — Peyar sam-
bandslöyunum hefir venð sugt
uyp, geta því Istendinyur slitið
konungssambundinu þegar þeir
vitja.
Og það má vitanlega gera
með ýmsu móti. Feir Zanle,
fyrv. stjórnarlorseti og K. Beihn
lita svo a, að íslendingar geti
slitið sambaudinu á þann hatt,
að breyta kouungseriöalogunum
(þ. e. a. s. tekið sér anuau kon-
ung, en Danir hata þa). Einar
prót. Aruórsson og Kuud Berhn
eru sammala um það, að Is-
lendingar geti slitið sambandmu
a þann hatt, að banna kouuug-
inum að vera kouuugur i Dau-
mörku. samkv. heimild i 5. gr.
stjórnarskrariuuar. Eusliktbann
muudi vitanlega hata þær at-
leiðingar í lor með sér, að kon-
unguiiun segði af sér konuug-
dómi á íslandi.
En vatataust er hægt að ná
takmarkinu með öðru og auð-
veldara móti. — Ej meiri hluti
Alþingis samþykkir, að konungs-
sambandmu skuli slihð, eru Is-
lendingar lausir alira mala. —
Og slíK ytiilýsing Alþingis gæti
hvorki talizt hylting né uppreist.
Konungssainbandið er komið á
tyrir tilviljun, og þess vegna
hafa íslendingar lagalegan og
siðferðislegan létt til að slita
þvi, þegar sambandslögin eru
úr sógunni og þeim býður svo
við að horfa.
V.
Biekklngarnar.
í undauförnum köflum grein-
ar þessarar hefir verið sýnt
fram á, að yfirlýsingar Sjalf-
stæðismanna eru í fullu sam-
ræmi við skoðun meiri hluta
fullveldisnefnda Alþingis 1918
og álit og hérlendra og erlendra
fræðimanna.
Stjórnarblöðin hafa talið sér
sæmanda, að halda fram stað-
leysum í þessu máli. — Fau
hafa haldið fram skoðunum,
sem brjóta algerlega í baga við
áht allra þeirra fræðimanna,
sem rannsakað hafa þetta mál.
— Það er ógiftusamlegt og reynist
jafuan ósigurvænlegt er til lengdar
lætur, að berjast gegn léttum
malstað. En það hata stjórnar-
bloðin gert í þessum efnum.
Hér verður ekki úr því skorið,
hvoit valda muni algert blygð-
unarleysi eða frámunaleg van-
þekking, því að hvorttveggja er
jain líklegt.
t*að er vitanlegt, að ekki er
hægt að siíta konungssamband-
inu, meðan sambandslögin eru
í gildi. — t*að er ennfremur
vitanlegt, að uppsögn sambands-
laganna hefir ekki þau áhrif á
I konungssambandið, að það falli
niður. Og loks er vitanlegt, að
hægðarleikur er að slita kon-
ungssambandinu, þegar sam-
bandslögin eru úr sögunni.
Ea þrátt fyrir þetta heimtar
stjórnarliðið, að uppsögn sam-
bandslaganna og uppsögn kon-
úngssambandsins sé ruglað
saman.
Búast má við, að íslendingum
þyki afstaða hinna »sameinnðu
hersveita« furðu kynleg og að
þeir leyfi sér að spyrja, hvað
valda muni. Og svarið kemur
væntanlega smám saman, eftir
því sem blöð stjórnarinnar tala
meira af sér.
Alþýðublaðið hefir látið svo,
sem það væri andvígt konungs-
sambandi við Danmörku. En
framkoma þess bendir öll í þá
átt, að því sé hvorki hugleikið
að losna við konunginn né sam-
bandslögin, og verður nánara
vikið að því síðar. — Um
»Tímann« er síður ástæða til
aö ræða að svo stöddu. —
Lýðveldisskraf hans er bersýni-
lega ekkert annað en alvöru-
laust skvaldur. Hann hefir
sjálfur krafizt þess með miklum
hávaða fyrir nokkurum misser-
um, að konungi yrði reist höll
1 S L A N D
Árgangurinn kostar 8 kr.
Gjalddagi 1. júll
Einstök blöfi kosta 20 aur.
Ritstjóri og ibyrgCarmaönr:
CuOmCmdur Benediktsson,
Talsimi; 1875.
Afgreifislu og innheimtu
annast:
FriOrik Björnsson.
Lokastig 9. — Sími 1225.
— Box >71. —
hér á landi, og bendir það ekki
í þá átt, að lýðveldishugurinn
hafi þá verið mjög ríkur.
Ef sameiginleg atkvæðagreiðsla
væri látin fara fram um upp-
sögn sambandslaganna og um
konungssambands-slit.værimikil
hætta á þvf, að konungssinnar
yrði á móti uppsögn sambands-
laganna, þó að þeir í raun og
veru vildi losna við þau, ef
þeir fengi að halda konunginum.
— En afstaða þessara manna
gæti leitt til þess, að sambands-
lögin yrði framvegis í gildi, og
þá vitanlega konungssambandið
líka.
Til þess að sambandslögin
falli úr gildi, þarf ályktun, er
fer I þá átt, að öðlast samþykki
*/» þingmanna í sameinuðu AI-
þingi. —
Aðferðin við uppsögn sam-
bandslaganna er þessi:
Ályktun, sem fer f þá átt, að
sambandslögin skuli falla úr
gildi, þarf að koma fram á Al-
þingi. Ef */» þingmanna i sam-
einuðu þingi greiða henni at-
kvæði, skal hún lögð undir at-
kvæði alþingiskjósanda. Ef */i
kjósanda greiða atkvæði og 8/f
þeirra, sem atkvæði greiða,
gjalda ályktaninni jákvæði, eru
sambandslögin úr gildi fallin.
Af þessu er ljóst, að það hlýtur
áð verða all-örðugt viðfangs,
að fá sambandslögin numin úr
gildi.
En þegar sambandslögin eru
úr gildi íallin, þarf að eins meiri
Um val enskra bóka. Niðurfag.
ágætasta sagnaskáld sem uppi hefir verið og svo er
talið að í persónulýsingum sje það hún sem kemst
næst Shakespeare. Goldsmith: The Vicar of Wakefield
(2.40), meistaraverk sem íslendingar þekkja að
nokkru, þótt ekki gefi fslenska þýðingin nema óljósa
hugmynd um frumritið. George Meredith; Evan Har-
rington og Harry Richmond (6.00 hvor). Allar eða
fiestar sögur Merediths eru taldar meistaraverk, en
flestar eru þær erfiðar; þessar tvær eru auðveldastar.
Samual Butler: Erewhon og The Way of All Flesh
(4.20 hvor).
Smásogur.
Garlsworthy: The Caravan (3 bindi, hvert á 4.20).
Hér eru flestar smásögur hans; margar þeirra eru
frábærilega góðar. Wells: Collected Short Stories (9.00).
Smásögurnar dru yfir höfuð betri en hinar iengri
sögur höfundarins. Kipling: Einkum má benda á
sögurnar í þeim þrem bindum sem bera titlana Plain
Tales from the Hills, Soldiers Three og Stalky & Co
(7.20 hvert). Hardy: Collected Short Stories (9.00).
Smásögur Hardys eru ekki eins góðar og hinar
lengri sögur hans, en fyr er gilt en valið sé; þær
eru samt sem áður mikiu meira en góðar.
Ritgerðasöfn, gagnrýni og æfisögur.
Nútíðar-höfundar: — Lytton Strachey: Eminent
Victorians, Queen Victoria, Books and Characters
(4.20 hver); Elizabeth and Essex (15.00). Strachey
er hinn langfrægasti æfisagnaritari, sem nú er uppi
á Englandi.
Ritgerðasnillingar og gagnrýnendur eru nú svo
margir meðal Englendinga, og hafa verið á siðari
tímum, að varla er gerlegt að nefna sérstök nöfn.
Þörfin er líka minni fyrir það, að jafnan er úr miklu
að velja í þessari grein í Reykjavik. Þó má geta
þess, að J. B. Priestley, Robert Lynd, Chesterton,
Belloc, Max Beerbohm og Lascelles Abercrombie eru
á meðal þeirra, sem nú eru mest lesnir. Af bókum
Abeicrombie er vert að nefna The Idea of Great
Poetry og An Essay towards a Theory of Art (6.00
of 7.20).
Eldri höfundar: — Boswell:. Life of Johnsson
(8.40, 2 bindi); English Critical EssayS (E. Jones,
2.40); Johnson: Lives of the Poets (4,80, 2 bindi);
Lamb: Essays (2.40); Macaulay: Essays (8.40, 2 bindi).
Saga og bókmentasaga.
Beztu Englandssögur í einu bindi eru bækur G.
M. Tievelyans (15,00) og J. R. Greens (9.00). Góðar
bókmentasögur eru vitanlega margar, en aðeins hinar
minni koma hér til greina. Beztar munu vera bæk-
ur eftir Hamilton Thompson (10 80), Sir Edmund
Gosse (10 20) og A. Compton-Rickett (9.00). Fyrir
þá sem vilja öðlast sögulegan skilning á þróun enskr-
ar tungu eru Old English Grammar (9.60) eftir
Wright og Fourteenth Century Verse and Prose (12.60)
eftir Sisam mjög gagnlegar bækur, auk þess sem
þær eru ótrúlega skemtilegar. í bragfræði má benda
á Short History of English Versification (10.20) eftir
Schipper, ágæta bók.
Orðabækur o. fl.
Af handhægum orðabókum eru The Concise Ox-
ford Dictionary (9.00) og Pocket Oxford Dictionary
(4 20) miklu beztar og þá einkum sú fyrtalda.
Fowlers Dictionary of Modern English Usage (9.00)
og The King’s English (7.20, stytt útgáfa 3.60) eru
alveg ómetanlegar fyrir þá, sem læra vilja að skrifa
ensku vel, og svipað er að segja um English
Spelling: Its Rules and Reasons (6.50) eftir Sir Willi-
am A. Craigie. A Book of Synonyms and Antonyms
(3.00) er gagnleg handbók fyrir þá, sem eitthvað
skrifa á ensku.
Eins og allir sjá er hjer mjög fljótt yfir sögu farið^
og aðeins stiklað á því stærsta. Annars var eigi
kostur. Þó væntir mig að bendingar híhs lærða
manns megi koma mörgum að notum og eigi sizt
kennurum. Eins og einsætt var að gera hefir hann
aðallega haldið sig við nýja timamann, þvi um eldri
tima geta menn aflað sér fræðslu f bókmentasögum
þeim, er hann bendir á. Menn skyldu því ekki
kippa sér upp við það, að höfundur eins og Dickens
er alls ekki nefndur. Og síðan hann skrifaði bend-
ingar sfnar hafa komið út tvær ágætisbækur, sem
taka nýja timann til meöferðar, en það eru English
Thought in the Ninetelnth Century (7.20) eftir Somer-
vell, og Twentieth Century Literature (6.00) eftir
Ward. Um báðar þessar bækur hefir dr. Richard
Beck skrifað í Vísi. Fyrir þá sem vilja kynnast