Íslenskt mál og almenn málfræði


Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.1980, Side 221

Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.1980, Side 221
Ritdómar 219 Verður hér á eftir fjallað um hvern hluta fyrir sig og þá stundum öllu fremur frá kennslufræðilegu sjónarmiði en efnislegu þótt óhjákvæmilega hljóti þetta tvennt að fléttast saman. Efni kaflans „Um málfræði" er einkum tvíþætt. Annars vegar reynir höfundur að „varpa eilitlu ljósi á lausnina á ráðgátunni um það hvert sé eðli mannlegs máls“ (bls. 9), hins vegar rekur hann í stórum dráttum þróunarsögu hugmynda um mál- fræði allt frá tímum Forngrikkja og Rómverja til okkar daga. Hér er um nýjung að ræða í íslenskri kennslubók og vandasama í framsetningu svo að vel hæfi í kennslu; spurningin um „eðli mannlegs máls“ getur t. d. auðveldlega leitt til svo yfirgrips- mikilla skilgreininga að lítt undirbúnum nemendum finnist sem þeir svífi í lausu lofti og finni ekki fótfestu. Skilgreining Kristjáns á málfræði að hún sé „öll skyn- samleg vangavelta um mál og eðli þess“ (bl. 9) virðist mér af þessari tegund; hún er að líkindum of almenn til að hafa eiginlegt notagildi í kennslubók handa fólki sem er nánast byrjendur í greininni og sem hefur þó þegar tengt orðið óhjákvæmi- lega þrengra merkingarsviði, þ. e. formlegri, afmarkaðri fræðigrein. (Raunar má segja að setningafræðikaflinn í bók Kristjáns stuðli að afmarkaðri skilningi, þar er a. m. k. fylgt tiltekinni kenningu og aðferð sem leiðir nemendur inn á ákveðna fræðilega braut.) í inngangskaflanum gengur höfundur til móts við þessa almennu skilgreiningu með því að rekja í stórum dráttum sögulega þróun málfræðihug- mynda. Nefnir hann einkum til fjóra meginþætti: Hefðbundna grísk-latneskættaða málfræði, söguleg málvísindi 19. aldar, formgerðarstefnu og ummyndanamálfræð- ina. Hér er um yfirgripsmikið og margslungið efni að ræða og erfitt að meta hvernig best verði sett fram í kennslubók sem þessari. Ég tel að höfundi hafi best tekist að gera formgerðarstefnunni jafnvæg skil en þar eru kynnt ýmis hugtök nú- tíma málvísinda á grundvelli eininga og vensla. „Latnesku“ málfræðistefnunni hefði verið eðlilegt að lýsa betur þar sem hún hefur til þessa verið ríkjandi í ís- lenskum kennslubókum; nægir að minna á íslenzka máljrœði Björns Guðfinns- sonar í því sambandi. Fleiri grasa kennir í inngangskaflanum. Fjallað er um greinarmun fræðilegrar, lýsandi málfræði (deskriptífrar) og fyrirmælamálfræði (normatífrar). Til skýring- ar líkir Kristján hér saman stöðu málvísindamanns og jarðfræðings (bls. 10). Sú samlíking finnst mér orka tvímælis, báða má að vísu kalla athugendur fyrirbæra en sá er munurinn að viðfangsefnin eru ólíks eðlis, annað náttúrulegt, hitt a. m. k. að nokkru leyti félagslegt. Má því ætla að erfiðara sé fyrir málaathugandann en jarðfræðinginn að halda ávallt hlutlausri stöðu utan við athugunarefnið og orki það á aðferð hans og niðurstöður. Þessu tengist að sá möguleiki virðist fyrir hendi að jafnvel hreinræktaður mállýsingarfræðingur geti í umfjöllun eigin fræðigreinar haft mótandi áhrif á málnotkun, a. m. k. nefnir Kristján að menn geti í senn verið „málfræðingar og örgustu sóðar í meðferð máls“ (bls. 11). Jafnframt telur hann þó ..augljóst" að því betur sem einhver skilji eðli þess máls sem hann og aðrir tala því auðveldara sé honum að hafa vald á því sem hann segi. Samkvæmt þessu ættu deskriptíf og normatíf málfræði ekki að vera eiginlegar andstæður, heldur ein- ungis tvær hliðar á sama „hlut“ (eins og Kristján segir reyndar beinlínis); þessi
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116
Side 117
Side 118
Side 119
Side 120
Side 121
Side 122
Side 123
Side 124
Side 125
Side 126
Side 127
Side 128
Side 129
Side 130
Side 131
Side 132
Side 133
Side 134
Side 135
Side 136
Side 137
Side 138
Side 139
Side 140
Side 141
Side 142
Side 143
Side 144
Side 145
Side 146
Side 147
Side 148
Side 149
Side 150
Side 151
Side 152
Side 153
Side 154
Side 155
Side 156
Side 157
Side 158
Side 159
Side 160
Side 161
Side 162
Side 163
Side 164
Side 165
Side 166
Side 167
Side 168
Side 169
Side 170
Side 171
Side 172
Side 173
Side 174
Side 175
Side 176
Side 177
Side 178
Side 179
Side 180
Side 181
Side 182
Side 183
Side 184
Side 185
Side 186
Side 187
Side 188
Side 189
Side 190
Side 191
Side 192
Side 193
Side 194
Side 195
Side 196
Side 197
Side 198
Side 199
Side 200
Side 201
Side 202
Side 203
Side 204
Side 205
Side 206
Side 207
Side 208
Side 209
Side 210
Side 211
Side 212
Side 213
Side 214
Side 215
Side 216
Side 217
Side 218
Side 219
Side 220
Side 221
Side 222
Side 223
Side 224
Side 225
Side 226
Side 227
Side 228
Side 229
Side 230
Side 231
Side 232
Side 233
Side 234
Side 235
Side 236
Side 237
Side 238
Side 239
Side 240
Side 241
Side 242
Side 243
Side 244
Side 245
Side 246
Side 247
Side 248
Side 249
Side 250
Side 251
Side 252
Side 253
Side 254
Side 255
Side 256
Side 257
Side 258
Side 259
Side 260
Side 261
Side 262
Side 263
Side 264
Side 265
Side 266
Side 267
Side 268

x

Íslenskt mál og almenn málfræði

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Íslenskt mál og almenn málfræði
https://timarit.is/publication/832

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.